Đồng bằng sông Cửu Long gồm những tỉnh nào: 6 tỉnh thành mới, mùa nước nổi, nước mặn

Trước 1/7/2025, đồng bằng sông Cửu Long có 13 tỉnh thành. Sau sáp nhập, vùng này gồm 5 đơn vị trọn vẹn: TP. Cần Thơ, An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cà Mau, cộng với Long An cũ nay thuộc tỉnh Tây Ninh. Tính theo địa lý tự nhiên, miền Tây vì thế trải trên 6 tỉnh thành hiện hành.

Tây Ninh mới là trường hợp lưng chừng: phần Tây Ninh cũ thuộc Đông Nam Bộ, phần Long An cũ là đất châu thổ với Đồng Tháp Mười. Tùy tài liệu thống kê theo vùng kinh tế, Tây Ninh có thể được xếp vào Đông Nam Bộ.

Bảng dưới cho biết từng tỉnh cũ đi về đâu. Phần sau giải thích những đặc điểm làm nên miền Tây: đất phù sa, mùa nước nổi, mặn mùa khô, sụt lún và cách người dân sống chung với nước.

Mười ba tỉnh thành cũ nay thuộc về đâu

Ba trong năm đơn vị mới được gộp từ ba tỉnh thành cũ. Trung tâm hành chính nhiều nơi đổi chỗ, nên người ở Mỹ Tho, Rạch Giá hay Tân An có thể đang sống ở thủ phủ tỉnh mới.

Với cách gộp này, An Giang mới vừa có vùng đầu nguồn biên giới Châu Đốc, vừa có biển Rạch Giá, Hà Tiên và đảo Phú Quốc. Cà Mau mới có hai mặt giáp biển dài, từ Bạc Liêu vòng qua mũi Cà Mau. Vĩnh Long mới thì nằm trọn giữa sông Tiền và sông Hậu, có cả vùng dừa Bến Tre lẫn vùng biển Trà Vinh.

Đất phù sa, đất phèn, đất mặn: ba loại đất của miền Tây

Phù sa ngọt ven sông Tiền, sông Hậu. Dải đất màu mỡ nhất chạy dọc hai nhánh chính của Mê Kông, qua An Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ, Vĩnh Long. Đây là vùng lúa ba vụ và vườn cây ăn trái như sầu riêng, chôm chôm, xoài, bưởi.

Đất phèn ở vùng trũng. Đồng Tháp Mười (Long An, Đồng Tháp cũ) và Tứ giác Long Xuyên (An Giang, Kiên Giang cũ) có đất phèn, nước chua, từng là đồng hoang tràm và cỏ năng. Nhờ kênh dẫn nước rửa phèn, nhiều nơi nay đã trồng lúa, nhưng vẫn phải giữ đất ngập để phèn không bốc lên.

Đất mặn ven biển. Bán đảo Cà Mau, ven biển Bạc Liêu, Sóc Trăng, Trà Vinh, Bến Tre là đất nhiễm mặn. Người dân nuôi tôm, cua, trồng rừng đước, mắm và làm mô hình tôm – lúa: mùa khô nuôi tôm, mùa mưa rửa mặn để cấy một vụ lúa.

Chín cửa sông nay không còn nguyên. Tên Cửu Long đến từ chín cửa sông đổ ra biển. Hiện một vài cửa đã bồi lấp hoặc được chặn bằng cống, nên số cửa thực sự thông ra biển ít hơn chín.

Mùa nước nổi: lũ hiền mang phù sa về

Mùa nước nổi là thời gian nước sông Mê Kông dâng cao, tràn đồng, thường kéo dài từ khoảng tháng 8 đến tháng 11 dương lịch, mạnh nhất ở vùng đầu nguồn An Giang, Đồng Tháp và Long An cũ. Nước lên chậm, mỗi ngày vài phân, khác hẳn kiểu lũ quét ở miền núi, nên người miền Tây gọi là lũ hiền. Nước mang theo phù sa, rửa phèn, diệt chuột và sâu bệnh trên ruộng.

Mùa này có những sản vật chỉ xuất hiện theo nước: cá linh, bông điên điển, bông súng, tép, cua đồng. Người dân giăng lưới, đặt dớn, chống xuồng đi hái bông. Nhà cửa vùng trũng xây nền cao hoặc làm nhà sàn, học sinh có lúc đi học bằng xuồng.

Những năm gần đây, nhiều mùa nước nổi thấp và đến muộn hơn trước. Các nghiên cứu thường chỉ ra hai nguyên nhân: hồ chứa thủy điện ở thượng nguồn giữ nước và giữ phù sa, cùng với đê bao khép kín để làm lúa vụ ba. Hệ quả là ruộng ít phù sa, phải bón phân nhiều hơn, nghề đánh bắt mùa nước giảm, và vùng ven biển thiếu nước ngọt đẩy mặn vào mùa khô.

Kênh rạch, chợ nổi và giao thông đường thủy

Đồng bằng sông Cửu Long có mạng kênh rạch dày đặc bậc nhất thế giới, cả tự nhiên lẫn do người đào. Những con kênh lớn như Vĩnh Tế ở vùng biên giới An Giang đào từ đầu thế kỷ XIX, hay kênh Xà No nối Cần Thơ với vùng Hậu Giang cũ, đã mở đất cho cả một vùng rộng lớn định cư và trồng lúa. Nhà cửa thường quay mặt ra sông, sau lưng là vườn, phía trước có bến xuồng.

Chợ nổi là hình ảnh tiêu biểu của nếp sống ấy: ghe xuồng chở nông sản tụ về những ngã sông lớn từ sáng sớm, treo hàng lên cây bẹo cao để người mua nhìn từ xa biết ghe bán gì. Cái Răng (Cần Thơ), Ngã Bảy (Cần Thơ, trước thuộc Hậu Giang) và Cái Bè (Đồng Tháp, trước thuộc Tiền Giang) là những chợ nổi được nhắc đến nhiều, dù quy mô đã thu hẹp khi đường bộ phát triển.

Ngày nay các cầu lớn như Mỹ Thuận, Cần Thơ, Rạch Miễu và các đoạn cao tốc nối TP. Hồ Chí Minh xuống Cần Thơ đã rút ngắn đáng kể thời gian đi lại. Tuy vậy nhiều ấp ven sông vẫn dùng xuồng, đò ngang là phương tiện hằng ngày. Khi về vùng sông nước, hãy mặc áo phao khi đi đò, nhất là với trẻ nhỏ, và hỏi người địa phương giờ nước lớn nước ròng trước khi đi.

Vựa lúa, trái cây và thủy sản của cả nước

Đồng bằng sông Cửu Long làm ra khoảng một nửa sản lượng lúa cả nước và phần lớn lượng gạo xuất khẩu. Lúa được trồng hai đến ba vụ mỗi năm tùy vùng: vụ đông xuân là vụ chính, năng suất cao nhất, thu hoạch khoảng tháng 2–3; vụ hè thu và vụ thu đông nối tiếp ở những nơi có đê bao.

Trái cây là thế mạnh thứ hai: sầu riêng, chôm chôm, măng cụt ở vùng phù sa ven sông Tiền; bưởi, cam, xoài ở Vĩnh Long, Đồng Tháp; dừa ở Bến Tre, Trà Vinh cũ; thanh long ở Long An cũ. Thủy sản là trụ cột thứ ba với cá tra nuôi dọc sông Tiền, sông Hậu ở An Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ, cùng tôm nước lợ ở Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng cũ.

Sự phụ thuộc vào nước khiến nông nghiệp miền Tây nhạy cảm với cả lũ lẫn mặn. Những năm gần đây, xu hướng chung là bớt ép lúa vụ ba ở vùng trũng để giữ chỗ cho nước lũ, và chuyển vùng ven biển sang mô hình thích nghi với nước lợ thay vì cố ngăn mặn bằng mọi giá.

Xâm nhập mặn mùa khô và sụt lún

Mùa khô ở miền Tây kéo dài khoảng tháng 12 đến tháng 4 năm sau. Khi lượng nước sông xuống thấp, nước biển theo thủy triều lấn sâu vào các cửa sông. Đợt mặn thường lên đỉnh vào khoảng tháng 2 đến tháng 4. Những mùa khô 2015–2016 và 2019–2020 là các đợt hạn mặn nặng, mặn vào sâu hàng chục km, làm thiệt hại lúa, cây ăn trái và thiếu nước sinh hoạt ở Bến Tre, Tiền Giang, Trà Vinh, Sóc Trăng, Cà Mau.

Sụt lún là vấn đề âm thầm hơn. Mặt đất đồng bằng vốn thấp, phần lớn chỉ cao hơn mực nước biển khoảng một mét. Việc khai thác nước ngầm quá mức cộng với trầm tích tự nén khiến nhiều nơi lún vài cm mỗi năm, nhanh hơn tốc độ nước biển dâng. Kết hợp lại, nguy cơ ngập triều, sạt lở bờ sông và bờ biển tăng dần.

Bạn có thể theo dõi bản tin dự báo xâm nhập mặn của cơ quan khí tượng thủy văn và thủy lợi trước mỗi mùa khô, thường được phát hành từ cuối năm, để chủ động tích nước.

Người miền Tây thích nghi như thế nào

Sống chung với nước là kỹ năng nhiều đời của cư dân châu thổ. Những cách làm phổ biến hiện nay:

• Trữ nước ngọt: lu, khạp, bồn nhựa, túi trữ nước, ao trữ trong vườn. Trước mùa mặn, nhiều nhà bơm đầy ao khi nước sông còn ngọt.
• Đo độ mặn trước khi lấy nước tưới: dùng máy đo độ mặn cầm tay; cây ăn trái như sầu riêng rất nhạy với mặn, chỉ cần nước tưới hơi mặn cũng có thể vàng lá, rụng trái.
• Đổi mùa vụ: xuống giống lúa đông xuân sớm để thu hoạch trước đỉnh mặn; chuyển ruộng lúa kém hiệu quả sang tôm – lúa, trồng dừa, cây chịu mặn.
• Công trình thủy lợi: cống ngăn mặn ở các cửa sông và kênh lớn, đóng khi mặn lên, mở khi cần thoát nước.
• Nhà ở: tôn nền, nhà sàn, tránh xây sát mép sông nơi có nguy cơ sạt lở; theo dõi thông báo cảnh báo sạt lở của xã.

Nếu bạn định mua vườn ở miền Tây, hãy hỏi người địa phương về độ mặn mùa khô những năm gần nhất và mức ngập mùa nước, không chỉ nhìn vườn vào mùa mưa xanh tốt.

Câu hỏi thường gặp