Gọi vốn khởi nghiệp là tìm tiền bên ngoài để làm điều mà vốn tự có chưa đủ. Có hai loại chính: vốn vay (phải trả gốc và lãi, không mất quyền sở hữu, như vay ngân hàng, vay người thân) và vốn góp (không phải trả lại nếu thất bại, đổi lại người góp sở hữu một phần doanh nghiệp, như nhà đầu tư thiên thần, quỹ đầu tư). Với cửa hàng nhỏ, nguồn phổ biến nhất vẫn là tiền tiết kiệm, người thân và vay ngân hàng. Các vòng hạt giống, Series A chủ yếu dành cho công ty muốn tăng trưởng rất nhanh.
Trước khi gọi vốn, hãy trả lời: cần bao nhiêu, dùng vào việc gì, sau bao lâu dùng hết, và đổi lại bạn chấp nhận trả lãi hay chia quyền sở hữu bao nhiêu. Bài này giới thiệu các nguồn vốn, giải thích các khái niệm vòng gọi vốn, định giá và pha loãng ở mức cơ bản, bộ hồ sơ nên chuẩn bị, và rủi ro khi góp vốn bằng lời nói. Ví dụ số liệu trong bài là giả định.
Các nguồn vốn và đặc điểm
Mỗi nguồn hợp với một loại hình kinh doanh và một giai đoạn. Chọn sai nguồn có thể khiến bạn mất quyền điều hành hoặc gánh nợ quá sức.
| Nguồn | Loại | Điều kiện thường gặp | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Tiền tiết kiệm của mình | Tự có | Không | Mọi mô hình, giai đoạn đầu |
| Gia đình, bạn bè | Vay hoặc góp | Tin tưởng cá nhân | Cửa hàng nhỏ, ý tưởng mới bắt đầu |
| Vay ngân hàng | Vay | Thường cần tài sản bảo đảm, phương án kinh doanh, nguồn trả nợ rõ | Mô hình có dòng tiền đều, cần mở rộng |
| Nhà đầu tư thiên thần | Góp | Tin vào đội ngũ và ý tưởng, nhận cổ phần | Công ty khởi nghiệp giai đoạn sớm có tiềm năng tăng trưởng |
| Quỹ đầu tư mạo hiểm | Góp | Có số liệu tăng trưởng, thị trường lớn, nhận cổ phần và quyền nhất định | Công ty muốn mở rộng rất nhanh |
| Chương trình hỗ trợ, cuộc thi, vườn ươm | Tài trợ hoặc góp nhỏ | Theo tiêu chí từng chương trình | Dự án đổi mới sáng tạo giai đoạn sớm |
Điểm cần hiểu: nhà đầu tư thiên thần và quỹ đầu tư không tìm cửa hàng có lãi đều đặn; họ tìm công ty có thể lớn gấp nhiều lần trong vài năm, để phần cổ phần họ giữ tăng giá trị. Một quán cà phê có lãi ổn định là mô hình tốt cho chủ quán nhưng thường không phải điều quỹ tìm kiếm. Với cửa hàng nhỏ, vay và vốn người thân thường phù hợp hơn.
Vốn người thân và vay ngân hàng: làm sao cho đàng hoàng
Vay hoặc nhận góp vốn từ gia đình, bạn bè là cách nhanh nhất, nhưng cũng dễ làm sứt mẻ quan hệ nhất khi việc làm ăn không như ý. Nguyên tắc là đối xử với họ như một nhà đầu tư thật: nói rõ rủi ro có thể mất tiền, chỉ nhận số tiền họ có thể chịu mất, và ghi lại bằng văn bản. Phải phân biệt rõ đây là khoản vay (trả lại theo lịch, có hay không có lãi) hay khoản góp vốn (được chia lãi theo tỷ lệ, chịu lỗ cùng). Nhập nhằng giữa hai loại này là nguồn gốc của rất nhiều cuộc cãi vã.
Vay ngân hàng phục vụ kinh doanh thường yêu cầu phương án kinh doanh, chứng minh nguồn trả nợ và tài sản bảo đảm như nhà đất, xe. Hộ kinh doanh và doanh nghiệp đã hoạt động có sổ sách, sao kê tài khoản kinh doanh rõ ràng sẽ dễ được xét hơn. Một số chương trình cho vay ưu đãi dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa hoặc các đối tượng chính sách; điều kiện thay đổi theo thời kỳ, nên hỏi trực tiếp ngân hàng hoặc cơ quan phụ trách.
Trước khi vay, tính khả năng trả: khoản trả gốc và lãi mỗi tháng phải nằm trong tiền mặt thuần mà cửa hàng tạo ra ở kịch bản thận trọng, không phải kịch bản tốt nhất. Vay để mua tài sản tạo ra tiền như máy móc, mở rộng điểm bán đã chứng minh hiệu quả an toàn hơn vay để bù lỗ hằng tháng.
Vòng gọi vốn, định giá và pha loãng cổ phần
Với công ty khởi nghiệp gọi vốn góp, tiền thường đến theo từng vòng. Vòng tiền hạt giống (có nơi tách thêm vòng trước hạt giống) là khi công ty mới có sản phẩm ban đầu hoặc vài khách hàng đầu tiên, tiền thường từ nhà đầu tư thiên thần, quỹ giai đoạn sớm, vườn ươm. Series A là vòng lớn hơn khi công ty đã chứng minh có khách hàng trả tiền và tăng trưởng đều, cần vốn để mở rộng. Các vòng sau như Series B, C dành cho việc mở rộng quy mô lớn hơn nữa. Tên gọi chỉ mang tính quy ước, không có ranh giới cứng về số tiền.
Định giá là con số hai bên thống nhất về giá trị công ty. Định giá trước khi nhận vốn gọi là định giá trước vốn; cộng thêm số tiền đầu tư thành định giá sau vốn. Ví dụ giả định: công ty được định giá trước vốn 8 tỷ đồng, nhà đầu tư góp 2 tỷ đồng, định giá sau vốn là 10 tỷ đồng, nhà đầu tư sở hữu 2 ÷ 10 = 20%.
Pha loãng là việc tỷ lệ sở hữu của người sáng lập giảm khi có thêm cổ đông mới. Trong ví dụ trên, nhóm sáng lập từ 100% xuống 80%. Nếu vòng sau gọi thêm và bán 25% cho nhà đầu tư mới, nhóm sáng lập còn 80% × 75% = 60%. Pha loãng không xấu nếu giá trị công ty tăng: 60% của một công ty lớn hơn nhiều vẫn đáng giá hơn 100% của công ty không lớn được. Cái nguy là bán quá nhiều quá sớm với định giá thấp, đến vòng sau người sáng lập không còn đủ quyền quyết định.
Ngoài tỷ lệ, cần đọc kỹ các quyền đi kèm trong thoả thuận đầu tư: quyền phủ quyết một số quyết định, quyền ưu tiên khi bán công ty, điều khoản chống pha loãng, ghế trong hội đồng. Hai thoả thuận cùng 20% có thể khác nhau rất xa về mức kiểm soát.
Bộ hồ sơ cần chuẩn bị
Dù gọi vốn từ ngân hàng hay nhà đầu tư, bạn đều cần chứng minh mình hiểu việc kinh doanh của mình. Bộ hồ sơ cơ bản gồm:
- Bản thuyết trình gọi vốn (pitch deck) khoảng 10–15 trang: vấn đề của khách hàng, giải pháp, quy mô thị trường, mô hình kiếm tiền, đối thủ, số liệu đã đạt được, đội ngũ, số tiền cần gọi và dùng vào việc gì.
- Số liệu kinh doanh thật: doanh thu theo tháng, số khách hàng, tỷ lệ khách quay lại, chi phí để có một khách, biên lợi nhuận. Nhà đầu tư tin số liệu hơn tin lời hứa.
- Kế hoạch tài chính 12–36 tháng với giả định ghi rõ: doanh thu dự kiến dựa trên cơ sở nào, chi phí lớn nhất là gì, khi nào hoà vốn, bao lâu dùng hết tiền gọi được.
- Giấy tờ pháp lý: giấy đăng ký doanh nghiệp, điều lệ, danh sách thành viên hoặc cổ đông và tỷ lệ sở hữu hiện tại, các hợp đồng quan trọng.
- Thông tin đội ngũ: ai làm gì, kinh nghiệm liên quan, cam kết thời gian.
- Với vay ngân hàng: phương án kinh doanh, sao kê tài khoản, báo cáo thuế, giấy tờ tài sản bảo đảm.
Lưu ý: muốn nhận vốn góp từ nhà đầu tư dưới dạng cổ phần, phần vốn góp, thường cần có công ty (TNHH hoặc cổ phần). Hộ kinh doanh không có cơ chế bán cổ phần như vậy. Việc chuyển đổi loại hình nên làm trước khi gọi vốn và nên hỏi ý kiến người có chuyên môn pháp lý.
Rủi ro khi góp vốn bằng lời nói
Mỗi người nhớ một kiểu. Ba người bạn góp tiền mở quán, nói miệng “chia đều”. Một năm sau, người góp nhiều tiền cho rằng mình phải được chia nhiều hơn, người trực quán cả ngày cho rằng công sức cũng là vốn. Không có giấy tờ thì không có căn cứ nào để phân xử.
Không rõ ai quyết định. Khi cần ký hợp đồng thuê mới, vay ngân hàng hay đổi món, không có quy định ai có quyền quyết, mọi việc tắc lại.
Không có lối ra. Khi một người muốn rút, không ai biết phần vốn của họ tính theo giá nào: giá góp ban đầu, giá trị tài sản hiện tại hay giá thương lượng.
Tranh chấp pháp lý khó giải quyết. Thoả thuận miệng vẫn có thể có giá trị nhưng rất khó chứng minh nội dung. Mất tiền và mất bạn thường đi cùng nhau.
Cách phòng tránh: lập thoả thuận góp vốn bằng văn bản ghi rõ số tiền hoặc tài sản mỗi người góp, tỷ lệ sở hữu, cách tính công sức nếu có, cách chia lãi và chịu lỗ, ai điều hành, quyết định nào cần cả nhóm đồng ý, cách rút vốn và định giá phần rút, xử lý khi có người muốn bán phần của mình. Nếu thành lập công ty, những điều này đưa vào điều lệ. Nhờ luật sư xem qua văn bản là khoản chi đáng giá.
Câu hỏi thường gặp
Cửa hàng nhỏ có nên gọi vốn từ nhà đầu tư không?
Thường là không cần. Nhà đầu tư thiên thần và quỹ tìm công ty có khả năng tăng trưởng gấp nhiều lần để bán lại phần cổ phần với giá cao. Cửa hàng nhỏ có lãi ổn định phù hợp hơn với vốn tự có, vốn người thân hoặc vay ngân hàng, và chủ tiệm giữ được toàn quyền.
Nhà đầu tư thiên thần là ai?
Là cá nhân dùng tiền của chính mình đầu tư vào công ty khởi nghiệp giai đoạn rất sớm, đổi lấy cổ phần. Ngoài tiền, họ thường góp kinh nghiệm và mối quan hệ. Họ chấp nhận rủi ro cao vì phần lớn công ty giai đoạn sớm không thành công, nên kỳ vọng lợi nhuận lớn từ số ít công ty thành công.
Nên bán bao nhiêu phần trăm cổ phần ở vòng đầu?
Không có con số cố định, nhưng người sáng lập cần tính trước các vòng tiếp theo để không bị pha loãng quá sâu quá sớm. Nhiều người khuyên giữ tỷ lệ bán ở mỗi vòng sớm ở mức vừa phải, đủ tiền để đạt cột mốc tiếp theo. Hãy mô phỏng tỷ lệ sở hữu qua hai ba vòng trước khi đồng ý.
Pitch deck cần bao nhiêu trang?
Khoảng 10–15 trang là phổ biến, đủ để trình bày trong 10–20 phút. Mỗi trang một ý chính, dùng số liệu thật, tránh chữ dày đặc. Nhà đầu tư thường xem rất nhanh lần đầu, nên trang vấn đề, số liệu đạt được và số tiền cần gọi phải rõ ngay.
Góp công sức thay cho góp tiền có được không?
Có thể, nếu các thành viên thống nhất và ghi rõ trong thoả thuận cách quy đổi công sức thành tỷ lệ sở hữu. Nên gắn phần sở hữu từ công sức với thời gian cam kết, ví dụ nhận dần theo từng năm làm việc, để tránh trường hợp người góp công rời đi sớm vẫn giữ trọn phần.
Vay ngân hàng để khởi nghiệp có dễ không?
Với mô hình mới chưa có doanh thu, vay tín chấp để kinh doanh thường khó; ngân hàng thường cần tài sản bảo đảm và nguồn trả nợ rõ ràng. Khi cửa hàng đã hoạt động, có sổ sách và sao kê đều, việc vay để mở rộng thuận lợi hơn. Hãy hỏi nhiều ngân hàng và so sánh tổng chi phí khoản vay.
