Hồ Tà Đùng ở đâu, hình thành ra sao, vì sao gọi là "vịnh Hạ Long giữa Tây Nguyên"

Hồ Tà Đùng nằm ở thượng nguồn sông Đồng Nai, trên vùng giáp ranh giữa khu vực Đắk Glong của tỉnh Đắk Nông cũ và vùng Bảo Lâm, Di Linh của Lâm Đồng cũ. Từ ngày 1/7/2025, ba tỉnh Lâm Đồng, Đắk Nông và Bình Thuận hợp thành tỉnh Lâm Đồng mới, nên cả lòng hồ nay nằm gọn trong một tỉnh: Lâm Đồng. Nhiều tài liệu cũ, bài báo cũ vẫn ghi "hồ Tà Đùng, Đắk Nông", điều đó không sai về lịch sử, chỉ là tên tỉnh đã đổi.

Hồ không phải hồ tự nhiên. Đây là lòng hồ chứa của nhà máy thủy điện Đồng Nai 3: khi đập chặn dòng và tích nước (nhà máy phát điện từ khoảng năm 2011), nước dâng lên ngập các thung lũng, còn những đỉnh đồi cao hơn mực nước thì trồi lên thành đảo. Nhờ vậy mặt hồ rải rác vài chục hòn đảo lớn nhỏ phủ cây xanh (các nguồn ghi từ khoảng 36 đến hơn 40), nhìn từ trên cao giống cảnh đảo đá giữa biển, nên người ta ví là "vịnh Hạ Long giữa Tây Nguyên".

Bài này giải thích hồ ở đâu, vì sao có hình dạng như vậy, địa hình và độ cao quanh hồ, khu rừng Tà Đùng bao quanh và nhịp mùa nước, mùa mây trong năm.

Vị trí hồ Tà Đùng trên bản đồ hành chính mới

Muốn hình dung vị trí, hãy nghĩ tới cao nguyên Đắk Nông ở phía tây bắc và cao nguyên Di Linh – Bảo Lộc ở phía đông nam. Sông Đồng Nai chảy theo hướng tây nam, chính là đường ranh tự nhiên giữa hai tỉnh cũ. Hồ Tà Đùng nằm ngay khúc sông này, nên một bờ thuộc phần đất Đắk Nông cũ, bờ kia thuộc Lâm Đồng cũ. Gia Nghĩa (tỉnh lỵ Đắk Nông trước đây) cách hồ khoảng vài chục cây số đường bộ; từ Bảo Lộc hay Di Linh sang cũng xa tương tự.

Khi cấp huyện bị bỏ và các xã được sắp xếp lại từ giữa năm 2025, địa danh hành chính quanh hồ cũng thay đổi. Tên "Tà Đùng" vẫn được dùng rộng rãi cho hồ và vườn quốc gia, nhưng nếu bạn cần ghi địa chỉ chính xác cho giấy tờ, hãy tra danh sách xã, phường mới của tỉnh Lâm Đồng thay vì dựa vào biển chỉ dẫn hay bản đồ in trước năm 2025.

Một điểm dễ nhầm: hồ Đồng Nai 3 và hồ Tà Đùng là một. "Tà Đùng" là tên gọi phổ biến lấy theo ngọn núi và khu rừng cạnh hồ, còn "hồ thủy điện Đồng Nai 3" là tên kỹ thuật. Phía hạ lưu còn có các nhà máy Đồng Nai 4, Đồng Nai 5 với hồ riêng, nhỏ hơn và không có cảnh quan đảo dày như vậy.

Hồ hình thành thế nào và vì sao có nhiều đảo

Đập chặn một thung lũng sông sâu. Sông Đồng Nai đoạn này chảy giữa vùng đồi núi chia cắt mạnh, hai bên là sườn dốc và nhiều nhánh suối. Khi đập thủy điện Đồng Nai 3 hoàn thành, nước không lan ra như ở đồng bằng mà dồn vào từng thung lũng nhánh, tạo hình hồ ngoằn ngoèo nhiều vịnh nhỏ.

Đỉnh đồi trở thành đảo. Những quả đồi có phần chóp cao hơn mực nước dâng bình thường không bị ngập. Từ mặt nước nhìn lên, mỗi đỉnh như vậy là một hòn đảo phủ cây. Các nguồn ghi số đảo khác nhau, thường từ khoảng 36 đến hơn 40, vì con số phụ thuộc mực nước lúc khảo sát: mùa khô nước rút, vài doi đất nối liền nhau; mùa mưa nước dâng, có gò lại tách thành đảo riêng.

Diện tích mặt nước vài nghìn héc-ta. Phần lớn tài liệu ghi diện tích mặt hồ khoảng 3.600 ha. Một số trang du lịch đưa con số trên 20.000 ha, nhiều khả năng là tính cả vùng rừng và lưu vực liên quan chứ không phải mặt nước. Khi đọc số liệu, bạn nên xem người viết đang nói về mặt hồ hay cả khu vực.

Bờ đất đỏ là dấu vết mực nước. Quanh các đảo thường có một vành đất đỏ hoặc vàng trơ trụi. Đó là phần sườn đồi lúc ngập lúc khô theo mùa, cây không sống được, nên tạo thành viền màu rất rõ khi nhìn từ trên cao. Viền càng rộng tức là mực nước càng thấp so với lúc đầy.

Địa hình và độ cao quanh hồ

Khu vực hồ nằm ở rìa phía đông nam cao nguyên Đắk Nông, nơi bề mặt bazan tương đối bằng phẳng bắt đầu đổ dốc xuống thung lũng sông Đồng Nai. Mặt hồ ở độ cao khoảng vài trăm mét so với mực nước biển, trong khi các dãy núi bao quanh cao vượt lên nhiều. Ngọn Tà Đùng, điểm cao nhất vùng, thường được ghi khoảng 1.980 m. Chênh lệch độ cao lớn trong khoảng cách ngắn tạo ra những sườn núi dốc đứng, khe suối sâu và cảnh nhiều tầng núi chồng lên nhau mà người chụp ảnh hay tìm.

Địa hình này cũng giải thích vì sao đường vào hồ quanh co, nhiều đèo dốc và dễ trơn trượt khi mưa. Đất đỏ bazan trên sườn dốc giữ nước tốt nhưng khi bão hoà sau nhiều ngày mưa liên tục thì dễ trôi, nên các đoạn taluy dọc đường có thể sạt nhỏ vào mùa mưa. Người sống quanh hồ chủ yếu canh tác cà phê, hồ tiêu, cây ăn trái trên các bậc đồi thấp hơn, xen với rừng ở phía cao.

So với Đà Lạt ở độ cao khoảng 1.500 m, khu hồ thấp hơn đáng kể nên ban ngày ấm hơn, nhưng sáng sớm và đêm vẫn mát nhờ hơi nước từ mặt hồ và rừng bao quanh. Khí hậu ở đây mang tính chất cao nguyên nhiệt đới với hai mùa mưa, khô rõ rệt như phần lớn Tây Nguyên.

Rừng Tà Đùng: vì sao khu vực này được bảo vệ

Bao quanh hồ là rừng thuộc Vườn quốc gia Tà Đùng, được nâng hạng từ khu bảo tồn thiên nhiên lên vườn quốc gia vào năm 2018. Đây là vùng rừng nhiệt đới thường xanh trên núi, có cả kiểu rừng lá rộng ở chỗ thấp và rừng hỗn giao có cây lá kim ở các sườn cao. Các khảo sát đã ghi nhận ở đây nhiều loài thú và chim quý, trong đó có các loài linh trưởng được ưu tiên bảo tồn.

Rừng có vai trò giữ nước cho chính lòng hồ. Lớp tán dày và thảm mục dưới đất làm chậm dòng chảy khi mưa lớn, giảm lượng bùn đất trôi xuống hồ và giữ cho mùa khô vẫn còn dòng suối nhỏ đổ về. Nếu rừng đầu nguồn bị phá, hồ sẽ bồi lắng nhanh hơn, nước đục hơn và các đảo xanh sẽ dần trơ đất.

Vì là vườn quốc gia, việc chặt cây, săn bắt, xây dựng và cả lấn đất ven hồ đều bị kiểm soát. Ai định mua đất làm vườn hay dựng chỗ ở quanh khu vực này nên hỏi rõ UBND xã và cơ quan đất đai xem thửa đất có nằm trong ranh vườn quốc gia, vùng đệm hay hành lang bảo vệ hồ chứa hay không, vì ranh giới thực tế thường không có dấu hiệu rõ trên thực địa.

Nhịp năm của hồ: mùa nước và mùa mây

Cảnh hồ Tà Đùng thay đổi khá nhiều theo tháng, chủ yếu do lượng mưa và lịch vận hành của nhà máy thủy điện. Bảng dưới mô tả xu hướng chung, mỗi năm có thể lệch vài tuần.

Biển mây ở Tà Đùng hình thành khi không khí ẩm dồn vào thung lũng ban đêm, gặp lạnh và ngưng tụ thành lớp sương dày nằm thấp hơn các đỉnh đồi. Hiện tượng này hay gặp vào những buổi sáng sau đêm trời quang, gió nhẹ, nhất là cuối mùa mưa. Mực nước hồ cũng có thể thay đổi bất thường khi nhà máy điều tiết xả lũ, nên người dân ven hồ thường theo dõi thông báo của địa phương trước khi neo bè hay để gia súc trên bãi bồi.

Hồ thủy điện ảnh hưởng thế nào tới đời sống quanh Tà Đùng

Trước khi tích nước, vùng lòng hồ là thung lũng sông với ruộng rẫy, rừng và một số khu dân cư. Khi hồ hình thành, một phần đất canh tác bị ngập, các hộ trong vùng ảnh hưởng được di dời, tái định cư lên vùng cao hơn. Từ đó sinh kế quanh hồ dần đổi khác: bên cạnh cà phê, hồ tiêu, có thêm nghề đánh bắt cá trên hồ, nuôi cá lồng ở những chỗ được phép và dịch vụ phục vụ khách tham quan.

Hồ cũng làm thay đổi đường đi lại. Có những thôn trước đây đi bộ qua thung lũng là sang nhau, nay phải đi vòng hoặc dùng thuyền. Mùa khô, nước rút để lộ bãi đất màu mỡ ven hồ, người dân tranh thủ trồng ngắn ngày như bắp, rau; nhưng nước có thể dâng trở lại khi mưa đầu mùa, nên canh tác bãi bồi luôn đi kèm rủi ro mất trắng. Với người ngoài đến tìm hiểu, đây là ví dụ rõ cho thấy một công trình thủy điện thay đổi cả cảnh quan lẫn nhịp sống của một vùng cao nguyên.

Câu hỏi thường gặp