Tây Nguyên gồm những tỉnh nào sau sáp nhập? Địa hình, khí hậu và đời sống

Trước 1/7/2025, Tây Nguyên gồm 5 tỉnh: Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng. Sau sáp nhập, cả năm tỉnh vẫn còn đó về mặt đất đai nhưng ranh giới hành chính không còn gọn: Kon Tum nhập vào Quảng Ngãi, Gia Lai gộp Bình Định, Đắk Lắk gộp Phú Yên, Lâm Đồng gộp Đắk Nông và Bình Thuận.

Vì vậy, nếu hỏi theo tên tỉnh hiện hành, Tây Nguyên gắn với ba tỉnh Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng và phần phía tây của Quảng Ngãi (Kon Tum cũ). Điều khác lạ là cả ba tỉnh này nay đều có bờ biển, trải từ cao nguyên xuống tới duyên hải miền Trung.

Phần dưới giải thích Tây Nguyên theo nghĩa tự nhiên: các bậc cao nguyên, đất bazan, khí hậu hai mùa và nhịp sống của người dân nơi đây.

Tỉnh cũ của Tây Nguyên nay thuộc về đâu

Bảng giúp bạn đổi nhanh giữa tên quen và tên mới. Cột cuối là thành phố, thị trấn cũ nổi tiếng nhất của từng tỉnh, nay đã thành phường hoặc xã.

Một điểm cần nhớ khi đọc tài liệu mới: trong cách chia vùng kinh tế – xã hội sau sáp nhập, Quảng Ngãi được xếp vào nhóm duyên hải miền Trung, nên vùng núi Kon Tum cũ có thể không còn được tính vào "vùng Tây Nguyên" trong số liệu thống kê. Về địa lý tự nhiên và văn hóa, Kon Tum vẫn là cực bắc của cao nguyên.

Hồ Tà Đùng, với hàng chục đảo nhỏ nổi lên giữa lòng hồ thủy điện, nay nằm trong tỉnh Lâm Đồng, cách Gia Nghĩa không xa.

Địa hình: những bậc cao nguyên xếp tầng

Không phải một cao nguyên mà nhiều cao nguyên. Tây Nguyên là chuỗi cao nguyên nối nhau, cao dần từ bắc vào nam và thấp dần về phía tây biên giới Campuchia. Phía đông là dãy Trường Sơn Nam dựng đứng, tách cao nguyên khỏi dải đồng bằng ven biển.

Kon Tum và Pleiku ở phía bắc. Cao nguyên Kon Tum cao khoảng 500 m, cao nguyên Pleiku khoảng 700–800 m, mặt bằng tương đối phẳng, đất đỏ bazan trải rộng. Núi Ngọc Linh, khoảng 2.600 m, là nóc nhà của vùng.

Đắk Lắk ở giữa. Cao nguyên Buôn Ma Thuột thấp hơn, khoảng 400–500 m, rộng và phẳng nhất, đó là lý do nơi đây trở thành thủ phủ cà phê. Đỉnh Chư Yang Sin, khoảng 2.440 m, đứng ở rìa đông nam.

Mơ Nông, Di Linh và Lâm Viên ở phía nam. Cao nguyên Mơ Nông (Đắk Nông cũ) cao khoảng 800–1.000 m; Di Linh khoảng 900–1.000 m; Lâm Viên quanh Đà Lạt cao khoảng 1.500 m, nhiều đồi thông và thung lũng hẹp.

Sông chảy về hai phía. Sê San, Srêpốk chảy sang tây về sông Mê Kông; sông Ba chảy về Phú Yên; sông Đồng Nai bắt nguồn từ Lâm Viên chảy về Đông Nam Bộ. Nhiều bậc thủy điện như Yaly, Buôn Kuốp được xây trên các dòng này.

Khí hậu hai mùa và độ cao quyết định nhiệt độ

Tây Nguyên nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa nhưng được độ cao làm dịu. Nhịp năm chỉ có hai mùa rõ rệt, đối lập nhau với duyên hải miền Trung ngay bên kia dãy núi.

Nhiệt độ phụ thuộc chủ yếu vào độ cao: Buôn Ma Thuột trung bình năm khoảng 24°C, Pleiku khoảng 22°C, Đà Lạt chỉ khoảng 18°C. Chênh lệch ngày đêm lớn, ban ngày mùa khô có thể trên 30°C nhưng đêm xuống dưới 20°C, nên người mới đến hay bị cảm. Bảo Lộc là nơi mưa nhiều hơn hẳn, thích hợp cho chè và dâu tằm.

Khi mùa mưa ở Tây Nguyên kết thúc vào tháng 10–11 thì đó lại là lúc duyên hải miền Trung bước vào cao điểm mưa bão. Vì thế một tỉnh như Gia Lai mới có thể đang khô ở Pleiku trong khi Quy Nhơn đang mưa lớn.

Đất bazan và những cây trồng làm nên tên tuổi

Đất đỏ bazan hình thành từ dung nham núi lửa phun trào cách đây hàng triệu năm, phong hóa trong khí hậu nóng ẩm. Loại đất này tơi xốp, giữ ẩm tốt, giàu sắt và nhôm nên có màu đỏ nâu. Tây Nguyên chiếm phần lớn diện tích đất bazan của cả nước, và đây là nền móng cho cây công nghiệp lâu năm.

Cà phê vối (robusta) là cây chủ lực, đặc biệt quanh Buôn Ma Thuột, Đắk Mil, Di Linh, Pleiku; vùng cao như Cầu Đất (Đà Lạt) trồng thêm cà phê chè (arabica). Hồ tiêu, cao su, điều, chè Bảo Lộc cũng gắn với vùng này. Mười mấy năm gần đây, sầu riêng, bơ, mắc ca mở rộng nhanh, thay thế một phần diện tích cà phê già cỗi. Rau, hoa ở Đà Lạt và Đơn Dương thì đã có thương hiệu từ lâu.

Mặt trái là đất bazan dễ bị rửa trôi trên sườn dốc nếu phá hết cây che phủ, và mùa khô kéo dài buộc nông dân khoan giếng, bơm nước tưới liên tục. Những năm hạn nặng, mực nước ngầm tụt sâu, giếng cạn, cây chết hàng loạt. Nhiều hộ đã chuyển sang trồng xen cây che bóng, tưới nhỏ giọt và đào hồ trữ nước trong mùa mưa.

Mỗi vùng cao nguyên một khí hậu: khác nhau thế nào khi chọn nơi sống

Người ngoài hay nghĩ Tây Nguyên chỗ nào cũng mát như Đà Lạt. Thực tế mỗi vùng một kiểu, khác nhau rõ về nhiệt độ, lượng mưa và nhịp sống:

• Kon Tum và Măng Đen (nay thuộc Quảng Ngãi): thành phố Kon Tum cũ thấp, khá nóng vào mùa khô; trong khi Măng Đen ở độ cao khoảng 1.000–1.200 m mát quanh năm, nhiều thông và sương, nhưng hạ tầng, dịch vụ còn mỏng.
• Pleiku (Gia Lai): cao khoảng 750–800 m, mùa mưa dài và nhiều gió, sương mù buổi sáng; mát hơn Buôn Ma Thuột vài độ.
• Buôn Ma Thuột (Đắk Lắk): đô thị lớn nhất vùng cao nguyên, nhiều dịch vụ, bệnh viện, trường đại học; thấp hơn nên nóng hơn Pleiku, mùa khô hanh và bụi.
• Gia Nghĩa và Đắk Mil (nay thuộc Lâm Đồng): mưa nhiều, đất đỏ, khí hậu ôn hòa; thị trường đất từng sôi động quanh hồ Tà Đùng.
• Bảo Lộc, Di Linh (Lâm Đồng): độ cao 800–1.000 m, mưa nhiều nhất vùng, độ ẩm cao, hợp chè, cà phê, sầu riêng; mát nhưng hay mưa dầm.
• Đà Lạt (Lâm Đồng): khoảng 1.500 m, trung bình khoảng 18°C, mùa mưa nhiều ngày âm u; đắt đỏ hơn vì du lịch và khan đất.

Nếu định chuyển lên sống, hãy ở thử ít nhất một tuần vào giữa mùa mưa, vì đó là lúc dễ thấy nhất độ ẩm, đường sá và cảm giác ngột ngạt của những ngày mưa liền.

Đời sống buôn làng và văn hóa các dân tộc

Tây Nguyên là quê hương lâu đời của nhiều dân tộc như Ba Na, Gia Rai, Ê Đê, Xơ Đăng, M'nông, Cơ Ho, Mạ, Giẻ Triêng. Đơn vị cư trú truyền thống là làng, buôn, bon, plei, tùy tiếng gọi từng dân tộc. Ở phía bắc nổi bật ngôi nhà rông mái cao vút của người Ba Na, Xơ Đăng, là nơi cả làng hội họp. Ở Đắk Lắk là nhà dài của người Ê Đê, có thể dài hàng chục mét, nơi nhiều thế hệ cùng chung sống.

Người Ê Đê và Gia Rai theo chế độ mẫu hệ: con mang họ mẹ, con gái thường ở lại nhà mẹ và người chồng về ở nhà vợ. Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO ghi danh từ năm 2005; tiếng cồng chiêng gắn với lễ mừng lúa mới, lễ mừng nhà mới, đón khách quý. Sử thi Đam San, rượu cần, đan lát, dệt thổ cẩm là những di sản người trẻ đang học lại.

Đời sống hôm nay đã khác xưa nhiều: nhà sàn xen với nhà xây, nương rẫy chuyển sang vườn cà phê, sầu riêng, trẻ em đến trường nội trú. Khi đến thăm buôn làng, bạn nên hỏi trước khi chụp ảnh người, không tự ý vào nhà, không leo lên nhà rông khi chưa được mời, và tôn trọng những khu rừng mà cộng đồng giữ gìn.

Câu hỏi thường gặp