Ghi chú hiệu quả có ba nguyên tắc chung cho mọi phương pháp: ghi ý chính chứ không chép nguyên văn, viết lại bằng lời của mình, và xem lại trong vòng 24 giờ để bổ sung, tóm tắt. Phương pháp cụ thể thì chọn theo kiểu nội dung: Cornell hợp với bài giảng và tài liệu cần ôn, gạch đầu dòng hợp với họp và nội dung trình tự, sơ đồ tư duy hợp với lên ý tưởng và chủ đề có nhiều nhánh.
Phần lớn người ghi chú kém không phải vì viết chậm, mà vì cố ghi mọi thứ rồi không bao giờ mở lại. Một trang ghi chú tốt là trang mà một tuần sau đọc lại bạn vẫn hiểu, tìm được ngay điều quan trọng và biết việc gì cần làm tiếp. Dưới đây là cách làm từng phương pháp, kèm cách ghi khi họp và lựa chọn giữa giấy với ứng dụng.
Ba nguyên tắc chung trước khi chọn phương pháp
Ghi ý, không ghi chữ. Người nói nhanh gấp nhiều lần tốc độ viết tay, nên cố chép nguyên văn thì sẽ bỏ sót và không kịp hiểu. Hãy lắng nghe trọn một ý rồi ghi lại bằng vài từ khoá, con số, tên riêng. Câu trích nguyên văn chỉ dành cho định nghĩa hay quy định cần chính xác từng chữ.
Dùng lời của chính mình. Việc diễn đạt lại buộc bạn phải hiểu, và chính quá trình đó giúp nhớ lâu hơn. Đây cũng là lý do nhiều người thấy ghi bằng tay giúp nhớ tốt hơn gõ máy: viết chậm hơn nên phải chọn lọc và tóm tắt, thay vì gõ lại gần như nguyên văn.
Xem lại sớm. Trí nhớ về một buổi nghe giảng hay cuộc họp phai rất nhanh trong một hai ngày đầu. Dành 5–10 phút ngay buổi tối hôm đó để đọc lại, viết thêm chỗ còn thiếu, gạch chân ý quan trọng và ghi câu hỏi còn thắc mắc. Mười phút này đáng giá hơn một giờ ôn lại sau hai tuần.
Thêm một nguyên tắc nhỏ: ghi ngày và chủ đề. Mỗi trang ghi ngày, tên buổi học hay cuộc họp ở góc trên. Không có dòng này, sau một tháng bạn sẽ có một chồng giấy không biết cái nào là cái nào.
Phương pháp Cornell: cách chia trang và dùng để ôn
Phương pháp Cornell do Walter Pauk, giảng viên Đại học Cornell (Mỹ), xây dựng từ những năm 1950 và phổ biến rộng qua cuốn sách hướng dẫn học tập How to Study in College của ông (bản đầu năm 1962). Cách làm:
- Chia trang thành ba vùng. Kẻ một đường dọc cách mép trái khoảng 6 cm (bản gốc ghi 2,5 inch), tạo cột hẹp bên trái (cột gợi ý) và cột rộng bên phải (cột ghi chép). Kẻ một đường ngang cách mép dưới khoảng 5 cm làm vùng tóm tắt.
- Trong buổi học, chỉ ghi vào cột phải. Ghi ý chính, ví dụ, công thức, sơ đồ nhỏ. Viết ngắn, dùng ký hiệu và viết tắt quen thuộc, chừa khoảng trống giữa các ý để bổ sung sau.
- Sau buổi học, điền cột trái. Với mỗi đoạn ở cột phải, viết một từ khoá hoặc một câu hỏi tương ứng vào cột trái, ví dụ "Vì sao lãi kép tăng nhanh về sau?".
- Viết tóm tắt ở vùng dưới. Hai ba câu nêu điều cốt lõi của cả trang, bằng lời của bạn.
- Khi ôn, che cột phải. Chỉ nhìn câu hỏi ở cột trái và tự trả lời thành tiếng, rồi mở ra kiểm tra. Cách tự kiểm tra này giúp nhớ chắc hơn nhiều so với đọc đi đọc lại.
Cornell tốn thêm vài phút sau mỗi buổi, nhưng biến vở ghi thành bộ câu hỏi ôn tập có sẵn. Rất hợp với học sinh, sinh viên và người học chứng chỉ.
So sánh các phương pháp ghi chú phổ biến
Mỗi phương pháp có điểm mạnh riêng, không có cách nào tốt nhất cho mọi tình huống:
| Phương pháp | Hợp với | Điểm mạnh | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Cornell | Bài giảng, sách cần ôn thi | Có sẵn câu hỏi tự kiểm tra, có tóm tắt | Cần thêm thời gian sau buổi học |
| Gạch đầu dòng phân cấp | Họp, bài giảng có trình tự rõ | Nhanh, dễ làm, dễ chuyển thành việc cần làm | Khó thấy liên hệ giữa các ý xa nhau |
| Sơ đồ tư duy | Lên ý tưởng, tổng hợp chủ đề nhiều nhánh | Nhìn tổng thể một lúc, dễ thêm nhánh mới | Khó ghi khi người nói đi nhanh, tốn giấy |
| Bảng hai ba cột | So sánh nhiều lựa chọn, nhiều khái niệm | Thấy ngay giống và khác | Phải biết trước tiêu chí so sánh |
| Ghi nhanh trên một danh sách duy nhất | Ý tưởng, việc vặt trong ngày | Không bỏ sót ý thoáng qua | Phải dọn lại định kỳ |
Nhiều người kết hợp: ghi gạch đầu dòng trong buổi học hoặc họp vì nhanh, rồi tối về vẽ lại thành sơ đồ tư duy hoặc thêm cột câu hỏi kiểu Cornell khi ôn tập.
Sơ đồ tư duy: vẽ sao cho dùng được
Sơ đồ tư duy đặt chủ đề chính ở giữa trang, các nhánh lớn toả ra là các ý chính, nhánh nhỏ hơn là ý phụ và ví dụ. Mỗi nhánh nên chỉ có một hai từ khoá, không viết câu dài. Xoay giấy ngang để có nhiều chỗ, dùng màu khác nhau cho từng nhánh lớn để dễ phân biệt khi nhìn lại.
Sơ đồ tư duy mạnh nhất khi bạn cần thấy toàn cảnh: lên dàn ý bài thuyết trình, tổng hợp một chương sách sau khi đọc xong, lên kế hoạch cho một chuyến đi hay một sự kiện. Nó kém hiệu quả khi nghe giảng trực tiếp với tốc độ nhanh, vì bạn chưa biết ý nào sẽ là nhánh chính cho tới khi người nói đi hết phần.
Lỗi hay gặp là vẽ cho đẹp mà quên nội dung: tốn nửa giờ tô màu, vẽ hình minh hoạ nhưng các nhánh lại không thể hiện được quan hệ giữa các ý. Một sơ đồ tốt nhìn vào sẽ trả lời được: chủ đề có mấy phần chính, phần nào liên quan đến phần nào, và ví dụ của từng phần là gì.
Ghi chú khi họp: biến thành việc cần làm
Ghi chú cuộc họp khác ghi chú học tập: mục đích chính là không để quyết định và đầu việc trôi mất. Một mẫu đơn giản cho mỗi cuộc họp gồm:
- Dòng đầu: ngày, tên cuộc họp, người tham dự.
- Mục tiêu cuộc họp trong một câu, nếu có chương trình thì ghi theo thứ tự các mục.
- Quyết định đã chốt: mỗi quyết định một dòng, bắt đầu bằng ký hiệu riêng, ví dụ chữ Q trong vòng tròn.
- Việc cần làm: ai làm, làm gì, hạn khi nào. Thiếu một trong ba thứ là việc đó dễ rơi.
- Câu hỏi còn treo: những điểm chưa thống nhất, cần hỏi thêm ai.
- Sau họp, trong vòng một giờ: chuyển các việc cần làm của mình vào lịch hoặc danh sách việc, và nếu bạn là người ghi biên bản thì gửi bản tóm tắt cho mọi người.
Đánh dấu bằng ký hiệu riêng (ô vuông cho việc cần làm, dấu chấm hỏi cho thắc mắc, ngôi sao cho ý quan trọng) giúp lướt lại trang ghi chú trong vài giây là tìm thấy thứ cần tìm.
Ghi bằng tay hay dùng ứng dụng?
Ghi tay có lợi thế là ít xao nhãng, buộc bạn tóm tắt vì viết chậm, và dễ vẽ sơ đồ, mũi tên tự do. Nhược điểm là khó tìm kiếm, dễ mất và khó chia sẻ. Ứng dụng ghi chú trên điện thoại hay máy tính thì tìm kiếm tức thì, đồng bộ nhiều thiết bị, chèn ảnh và tệp dễ dàng, nhưng mở máy ra cũng là mở cửa cho thông báo và mạng xã hội.
Cách dung hoà nhiều người dùng: ghi tay trong buổi học hay cuộc họp, rồi chụp lại trang ghi chú hoặc tóm tắt ý chính vào ứng dụng để lưu trữ và tìm kiếm. Máy tính bảng kèm bút cảm ứng là lựa chọn ở giữa, viết như tay mà vẫn lưu số. Nếu gõ máy, hãy bật chế độ không làm phiền và cố ý tóm tắt thay vì gõ lại mọi thứ.
Dù chọn cách nào, hãy giữ một nơi duy nhất cho mỗi loại ghi chú. Năm cuốn sổ, ba ứng dụng và vô số tờ giấy rời là công thức để không bao giờ tìm lại được thứ mình cần.
Lỗi hay gặp khiến vở ghi trở nên vô dụng
Lỗi thứ nhất là ghi mà không có cấu trúc: chữ chạy liền từ đầu đến cuối trang, không tiêu đề, không xuống dòng, không đánh dấu. Một tuần sau, chính người viết cũng không đọc nổi. Chỉ cần chừa lề, xuống dòng khi sang ý mới và in đậm hoặc gạch chân ý chính là trang ghi chú dễ dùng hơn nhiều.
Lỗi thứ hai là dùng quá nhiều chữ viết tắt tự chế ngay lúc đó. Trong buổi học bạn hiểu "pt" là phương trình, nhưng hai tuần sau có thể đọc thành phần trăm. Hãy giữ một bộ viết tắt cố định, ghi chú giải ở trang đầu cuốn sổ.
Lỗi thứ ba là chỉ ghi mà không bao giờ dùng: không xem lại, không tự kiểm tra, không chuyển việc cần làm vào lịch. Ghi chú chỉ là nguyên liệu, giá trị của nó nằm ở lần đọc lại. Nếu một loại ghi chú bạn chưa từng mở lại sau ba tháng, có lẽ không cần ghi chi tiết đến thế, và thời gian đó nên dành cho việc khác.
Câu hỏi thường gặp
Ghi chú bằng tay có giúp nhớ lâu hơn gõ máy không?
Một số nghiên cứu cho thấy người ghi tay thường hiểu bài tốt hơn vì phải chọn lọc và diễn đạt lại, trong khi gõ máy dễ chép nguyên văn. Nếu bạn gõ máy nhưng chủ động tóm tắt bằng lời của mình, khác biệt sẽ nhỏ đi. Điều quan trọng là cách ghi, không chỉ công cụ.
Nên dùng bút màu hay bút nhớ dòng khi ghi chú không?
Có, nhưng dùng tiết chế. Hai ba màu với quy ước cố định, ví dụ đỏ cho điều quan trọng, xanh cho ví dụ, là đủ. Tô nhớ dòng quá nửa trang thì không còn gì nổi bật nữa. Tô trong lượt xem lại sẽ chọn lọc hơn tô ngay khi đang nghe.
Có nên chụp ảnh bảng hoặc slide thay vì ghi chú?
Chụp ảnh tiện để lưu hình vẽ, sơ đồ phức tạp, nhưng không thay được ghi chú vì bạn bỏ qua bước hiểu và tóm tắt. Hãy chụp những gì khó chép, còn ý chính vẫn ghi bằng lời của mình. Nhớ hỏi giảng viên hoặc người trình bày trước khi chụp.
Ghi chú khi đọc sách thế nào cho hiệu quả?
Đọc hết một chương rồi mới ghi, tránh vừa đọc vừa chép từng câu. Viết lại ba đến năm ý chính bằng lời của mình, một hai ví dụ đáng nhớ và điều bạn muốn áp dụng. Ghi số trang bên cạnh để khi cần có thể tra lại đúng chỗ.
Học sinh tiểu học có nên học cách ghi chú Cornell không?
Với học sinh nhỏ, nên bắt đầu bằng việc ghi vài từ khoá và vẽ hình đơn giản, rồi tập trả lời câu hỏi "bài hôm nay nói về gì". Từ cuối cấp hai trở lên, khi lượng kiến thức nhiều hơn, cách chia trang Cornell bắt đầu phát huy tác dụng rõ.
Ghi chú xong rồi lưu trữ thế nào để dễ tìm?
Mỗi môn học hay mỗi dự án một cuốn sổ hoặc một thư mục, mỗi trang có ngày và chủ đề. Trong ứng dụng, đặt tên ghi chú theo mẫu cố định như năm-tháng-ngày kèm chủ đề. Cuối mỗi tháng dành mười lăm phút dọn dẹp, gộp và xoá những ghi chú không còn cần.
