Mục tiêu SMART là mục tiêu đáp ứng năm tiêu chí, mỗi chữ cái là một tiêu chí: S – Specific (cụ thể), M – Measurable (đo được), A – Achievable (khả thi), R – Relevant (liên quan, có ý nghĩa với bạn), T – Time-bound (có thời hạn). "Muốn khoẻ hơn" là một mong muốn; "Đi bộ nhanh 30 phút, 5 buổi mỗi tuần trong 12 tuần tới" là một mục tiêu SMART.
Khung này được George T. Doran nêu trong một bài báo về quản lý năm 1981, ban đầu dành cho mục tiêu của doanh nghiệp, về sau thành cách đặt mục tiêu cá nhân phổ biến nhất. Cách diễn giải từng chữ có vài biến thể (A có khi là "assignable", R có khi là "realistic"), nhưng tinh thần chung không đổi. Bài này giải thích từng chữ, đưa 10 ví dụ chuyển từ mơ hồ sang SMART, rồi chỉ cách chia mục tiêu năm thành tháng, tuần và theo dõi cho tới đích.
Giải thích từng chữ S-M-A-R-T bằng câu hỏi kiểm tra
S – Cụ thể. Mục tiêu trả lời được: làm gì, ở đâu, với ai, bằng cách nào. Câu hỏi kiểm tra: một người lạ đọc mục tiêu này có biết chính xác bạn định làm việc gì không? "Học tiếng Anh" không qua; "Luyện nghe tiếng Anh bằng podcast cho người học trình độ trung cấp" thì qua.
M – Đo được. Có con số hoặc tiêu chí rõ để biết đã đạt chưa: số buổi, số trang, số tiền, số cân, điểm thi. Câu hỏi kiểm tra: vào ngày hết hạn, bạn có trả lời được "đạt" hoặc "không đạt" mà không cần tranh luận không?
A – Khả thi. Đủ thách thức nhưng nằm trong khả năng với thời gian, tiền bạc, sức khoẻ hiện có. Câu hỏi kiểm tra: dựa vào những gì đã làm được trước đây, mục tiêu này có thật sự làm được nếu cố gắng nghiêm túc không? Đặt giảm 10 kg trong một tháng là không khả thi và cũng không an toàn.
R – Liên quan. Mục tiêu gắn với điều bạn thật sự quan tâm hoặc với mục tiêu lớn hơn. Câu hỏi kiểm tra: nếu đạt được, cuộc sống hay công việc của bạn khác đi thế nào? Nếu câu trả lời là "không khác mấy", mục tiêu đó sẽ bị bỏ khi bận.
T – Có thời hạn. Có ngày kết thúc và tốt nhất có cả mốc giữa chừng. Câu hỏi kiểm tra: bạn có biết ngày nào phải đánh giá lại không? "Một ngày nào đó" và "sớm thôi" không phải thời hạn.
10 ví dụ: từ mục tiêu mơ hồ thành mục tiêu SMART
Bảng dưới chuyển những mục tiêu hay gặp nhất sang dạng SMART. Con số chỉ là ví dụ; bạn nên điều chỉnh theo xuất phát điểm của mình.
| Lĩnh vực | Mục tiêu mơ hồ | Mục tiêu SMART |
|---|---|---|
| Học tập | Học giỏi Toán hơn | Nâng điểm trung bình kiểm tra Toán từ 6,0 lên 7,0 trong học kỳ II bằng cách làm thêm 10 bài tập mỗi tuần và chữa lại mọi bài sai |
| Học tập | Đọc nhiều sách | Đọc 12 cuốn sách trong năm, mỗi tối 20 phút trước khi ngủ, ghi 3 ý chính sau mỗi cuốn |
| Ngoại ngữ | Giỏi tiếng Anh | Học 15 từ mới mỗi ngày trong 90 ngày và nghe một tập podcast 15 phút mỗi sáng |
| Sức khoẻ | Tập thể dục | Đi bộ nhanh 30 phút, 5 buổi mỗi tuần trong 12 tuần, ghi lại từng buổi |
| Sức khoẻ | Ăn uống lành mạnh | Nấu bữa trưa mang đi làm ít nhất 4 ngày mỗi tuần trong tháng tới |
| Sức khoẻ | Ngủ sớm hơn | Lên giường trước 23 giờ ít nhất 6 đêm mỗi tuần trong 4 tuần, tắt điện thoại lúc 22 giờ 30 |
| Tài chính | Tiết kiệm tiền | Để riêng 10% thu nhập vào tài khoản tiết kiệm ngay ngày nhận lương, trong 12 tháng |
| Tài chính | Bớt tiêu linh tinh | Ghi lại mọi khoản chi trong 30 ngày, rồi cắt giảm 20% nhóm chi ăn uống bên ngoài trong tháng kế tiếp |
| Công việc | Làm việc hiệu quả hơn | Hoàn thành báo cáo tuần trước 17 giờ thứ Sáu trong 8 tuần liên tiếp |
| Công việc | Học thêm kỹ năng | Hoàn thành một khoá học bảng tính trực tuyến 20 giờ trong 2 tháng và áp dụng vào báo cáo tháng |
Để ý cấu trúc lặp lại trong cột phải: hành động cụ thể + con số + tần suất + thời hạn. Mẫu câu này dùng được cho gần như mọi mục tiêu cá nhân. Cũng để ý nhiều ví dụ đặt mục tiêu vào hành động mình kiểm soát được (số buổi tập) thay vì chỉ kết quả (số cân), vì hành động là thứ bạn làm được mỗi ngày.
Giới hạn của SMART: khi nào khung này không đủ
SMART tốt cho mục tiêu ngắn và trung hạn có thể đo được, nhưng có vài điểm yếu cần biết. Thứ nhất, nó không giúp bạn chọn mục tiêu nào đáng theo đuổi. Một mục tiêu sai hướng vẫn có thể rất SMART. Trước khi viết mục tiêu, nên tự hỏi điều gì thật sự quan trọng với mình trong một hai năm tới.
Thứ hai, tiêu chí "khả thi" dễ làm người ta đặt mục tiêu quá an toàn. Nếu năm nào bạn cũng đạt 100% mục tiêu, có thể chúng quá dễ. Một số người dùng cách đặt hai mức: mức cam kết chắc chắn làm được, và mức thử thách cố với tới.
Thứ ba, nhiều điều quan trọng khó đo bằng con số: sống tử tế hơn, gần gũi với con hơn. Với loại này, hãy đo bằng hành động đại diện, ví dụ "mỗi tối dành 20 phút chơi với con không điện thoại, 5 tối mỗi tuần". Con số không phải là mục đích, nó chỉ giúp bạn biết mình có đang làm hay không.
Thứ tư, SMART không nói gì về cách làm. Nhiều người viết mục tiêu rất chuẩn rồi để đó, vì chưa nghĩ ra mỗi tuần sẽ làm gì cụ thể và dễ vướng ở đâu. Một mục tiêu tốt cần đi kèm vài hành động tuần và một phương án dự phòng cho những tuần bận rộn.
Cuối cùng, mục tiêu cứng nhắc có thể gây áp lực ngược khi hoàn cảnh thay đổi — ốm, chuyển việc, có em bé. Điều chỉnh mục tiêu khi hoàn cảnh thay đổi là bình thường, miễn là bạn điều chỉnh có lý do chứ không phải vì lười.
Chia mục tiêu năm thành tháng và tuần
Mục tiêu năm quá xa để thúc bạn hành động hôm nay. Cách chia nhỏ theo tầng, lấy ví dụ "tiết kiệm 24 triệu đồng trong năm":
- Năm: viết mục tiêu SMART đầy đủ: "Tiết kiệm 24 triệu đồng từ tháng 1 đến hết tháng 12".
- Quý: mỗi quý 6 triệu. Đặt mốc đánh giá vào tuần cuối mỗi quý để xem có cần điều chỉnh không.
- Tháng: 2 triệu mỗi tháng, chuyển ngay vào tài khoản riêng trong ngày nhận lương.
- Tuần: hành động hỗ trợ, ví dụ tự nấu ăn ít nhất 4 bữa trưa, không mua sắm trực tuyến ngoài danh sách đã ghi.
- Ngày: một việc nhỏ có thể đánh dấu: ghi chi tiêu trong ngày, mất hai phút trước khi ngủ.
Nguyên tắc chung: tầng càng gần hiện tại thì càng phải là hành động cụ thể bạn tự quyết được. Mục tiêu năm có thể là kết quả, nhưng việc của tuần này phải là thứ bạn làm được mà không phụ thuộc may rủi. Khi mỗi tuần làm đủ phần việc của tuần, kết quả của năm sẽ đến gần như tự nhiên.
Cách theo dõi tiến độ để không bỏ cuộc giữa chừng
Rất nhiều mục tiêu đầu năm chết vào khoảng tháng thứ hai, không phải vì đặt sai mà vì không ai nhìn lại. Vài cách theo dõi đơn giản:
- Bảng đánh dấu: một trang giấy kẻ ô theo ngày, làm xong thì tô một ô. Nhìn chuỗi ô tô liền nhau tạo động lực khá mạnh để không làm đứt.
- Đánh giá tuần 15 phút: tối Chủ nhật trả lời ba câu: tuần này đạt bao nhiêu phần trăm, điều gì cản trở, tuần sau chỉnh một điều gì.
- Mốc đánh giá tháng: so tiến độ thực tế với mốc đã chia. Chậm hơn 20% trở lên thì xem lại mục tiêu có còn khả thi không, hoặc cách làm có cần đổi không.
- Người đồng hành: báo tiến độ hằng tuần cho một người bạn hoặc người thân. Không cần họ nhắc nhở, chỉ cần biết sẽ có người hỏi là bạn đã có lý do để làm.
- Giới hạn số mục tiêu: cùng lúc chỉ nên theo đuổi 2–3 mục tiêu lớn. Mười mục tiêu một lúc gần như chắc chắn dẫn đến không mục tiêu nào đi tới cuối.
Khi lỡ một tuần, đừng xoá cả kế hoạch. Đánh dấu tuần đó là "lỡ", ghi lý do một dòng, rồi tiếp tục từ tuần sau. Một mục tiêu đạt 80% vẫn tốt hơn rất nhiều so với mục tiêu bỏ ngang vì một lần trượt.
Câu hỏi thường gặp
Mục tiêu SMART và OKR khác nhau thế nào?
SMART là bộ tiêu chí để viết một mục tiêu cho rõ. OKR là cách tổ chức mục tiêu, thường trong doanh nghiệp, gồm một mục tiêu định tính truyền cảm hứng và vài kết quả then chốt đo được. Hai cách không loại trừ nhau: các kết quả then chốt trong OKR thường được viết theo tiêu chí SMART.
Mục tiêu SMART có dùng được cho trẻ em không?
Được, nhưng cần đơn giản hoá và để trẻ cùng đặt. Ví dụ với học sinh tiểu học: "Đọc 10 trang truyện mỗi tối trong tuần này", kèm bảng dán sao. Mục tiêu nên tập trung vào việc trẻ làm, không phải điểm số hay thứ hạng, và thời hạn ngắn, một hai tuần, để trẻ sớm thấy mình làm được.
Đặt mục tiêu năm mới vào lúc nào là tốt nhất?
Không nhất thiết phải là ngày đầu năm. Bất kỳ mốc mới nào như đầu tháng, sinh nhật, đầu năm học, bắt đầu công việc mới đều có thể làm điểm khởi đầu. Quan trọng hơn thời điểm là có sẵn kế hoạch theo tuần và một ngày cố định để đánh giá lại.
Nên viết mục tiêu ra giấy hay chỉ cần nhớ trong đầu?
Nên viết ra. Viết buộc bạn phải cụ thể hoá, và việc nhìn thấy mục tiêu thường xuyên giúp không quên giữa những ngày bận. Bạn có thể ghi vào sổ tay, ghi chú điện thoại hoặc dán ở chỗ hay nhìn. Mục tiêu chỉ nằm trong đầu thường bị điều chỉnh âm thầm mỗi khi gặp khó.
Không đạt mục tiêu SMART có phải là thất bại?
Không hẳn. Nếu bạn đặt mục tiêu chạy 100 km trong tháng và chạy được 70 km, bạn vẫn tiến xa hơn so với không đặt gì. Hãy xem kết quả như dữ liệu: mục tiêu có quá cao không, gặp trở ngại gì, lần sau điều chỉnh ra sao. Thất bại thật sự là không rút ra được gì.
