Nuôi ong dú là việc người mới làm được vì ong không đốt, đàn ít bỏ đi và thùng nhỏ đặt ngay trong vườn nhà. Để bắt đầu, bạn cần một đàn khoẻ (mua sẵn trong thùng hoặc chuyển từ hốc cây), một thùng gỗ dày vừa cỡ với loài ong, một chỗ đặt râm mát có chân kệ chống kiến, và cây có hoa quanh năm trong bán kính vài trăm mét.
Phần khó không nằm ở kỹ thuật mà ở sự kiên nhẫn: đàn ong dú lớn chậm, năm đầu gần như không nên lấy mật, chia đàn sớm hay mở thùng nhiều đều làm đàn yếu đi. Hướng dẫn dưới đây đi theo thứ tự công việc thực tế, từ khi có đàn tới lúc chia đàn và thu mật lần đầu.
Có đàn đầu tiên: mua đàn hay chuyển đàn tự nhiên
Mua đàn đã vào thùng là cách dễ nhất cho người mới. Đàn đã quen thùng, có sẵn khu ấp, hũ mật, hũ phấn. Khi xem đàn, chú ý: ong ra vào cửa đều đặn lúc trời nắng ấm, khu ấp chiếm được một phần đáng kể lòng thùng, có hũ phấn và hũ mật đầy, không thấy ấu trùng ruồi hay kiến bên trong. Hỏi người bán đây là loài nào, vì kích thước thùng và cách chăm phụ thuộc vào loài.
Chuyển đàn từ hốc cây, hốc tường cần cẩn thận. Cách làm phổ biến là mở rộng hốc, cắt lấy toàn bộ khu ấp còn nguyên, các hũ mật và hũ phấn, đặt vào thùng mới theo đúng chiều cũ, rồi đặt thùng ngay sát vị trí cửa tổ cũ để ong thợ đi kiếm ăn về tìm được. Chiều tối, khi ong đã vào gần hết, bịt cửa và mang thùng về. Không chặt cây rừng, không phá tổ trong khu rừng được bảo vệ; tổ trong vườn, trong tường nhà sắp sửa là nguồn hợp lý.
Ong chúa là điều kiện sống còn. Ong chúa của ong dú bụng to, đi chậm, không bay ra ngoài. Mất ong chúa trong lúc chuyển mà khu ấp không còn ô chúa non thì đàn tàn dần. Khi chuyển đàn, giữ khu ấp càng nguyên khối càng tốt và đặt nhẹ tay.
Bắt đầu với hai, ba thùng. Một thùng duy nhất mà chết là mất hết; có vài thùng thì có đàn để so sánh, để chia, để bù khi một đàn yếu. Nhưng cũng không nên mua cả chục thùng khi chưa nuôi sống nổi một mùa.
Làm thùng nuôi ong dú
Không có kích thước chuẩn duy nhất vì mỗi loài cần không gian khác nhau. Bảng dưới là các mức người nuôi thường dùng cho những loài nhỏ phổ biến; loài to cần thùng lớn hơn và nên hỏi người bán đàn.
| Hạng mục | Gợi ý | Vì sao |
|---|---|---|
| Lòng thùng | Khoảng 25–35 cm dài, 12–18 cm rộng, 10–15 cm cao | Đủ cho đàn lớn lên một hai năm; thùng quá rộng đàn khó giữ ấm và khó chống kiến, ruồi |
| Độ dày gỗ | Khoảng 2–3 cm | Cách nhiệt, giữ thùng không quá nóng ban trưa và không quá lạnh ban đêm |
| Loại gỗ | Gỗ khô, không mùi hắc, không tẩm hoá chất | Gỗ có dầu nặng mùi, gỗ ép dán keo dễ làm ong bỏ thùng hoặc chết |
| Nắp | Nắp rời đậy khít, có thể ngăn tầng mật riêng phía trên | Mở kiểm tra nhanh; thùng hai tầng giúp lấy mật mà không đụng khu ấp |
| Cửa | Lỗ tròn cỡ 8–12 mm, khoan hơi chếch lên | Ong tự xây ống cửa; lỗ nhỏ dễ canh gác, nước mưa không chảy vào |
| Mặt ngoài | Sơn hoặc quét dầu bên ngoài, trong để mộc | Thùng bền mưa nắng; bên trong để ong tự trét nhựa sáp |
Khe hở giữa nắp và thân thùng nên được bịt bằng băng keo hoặc sáp ong, vì kiến và ruồi tìm đúng khe đó mà vào. Một miếng tôn hoặc tấm gỗ làm mái che phía trên, chìa rộng hơn thùng vài phân, giúp thùng không nóng và không ướt khi mưa tạt.
Chọn chỗ đặt thùng
Vị trí quyết định phần lớn đàn khoẻ hay yếu. Thùng ong dú đã đặt thì hạn chế di chuyển, vì ong thợ ghi nhớ vị trí cửa tổ; dời thùng vài mét giữa ban ngày là nhiều ong đi kiếm ăn về bị lạc. Những điều cần có:
- Bóng râm, nhất là buổi trưa và chiều. Ong không ngòi chịu nóng kém; thùng phơi nắng gắt mùa khô có thể nóng tới mức sáp chảy, ấu trùng chết. Dưới tán cây xoài, cây nhãn, hiên nhà hướng đông là chỗ tốt.
- Chân kệ cao khoảng 1–1,5 m có chén chống kiến. Đặt mỗi chân vào chén nước pha chút xà phòng hoặc quấn vòng mỡ bò, và giữ không cho cành cây, dây leo chạm vào thùng làm cầu cho kiến.
- Gần nguồn hoa và nguồn nhựa. Cây ăn trái, rau màu ra hoa, cây hoa leo, cây có nhựa như xoài, điều, mít trong bán kính vài trăm mét.
- Tránh khu vực phun thuốc. Hỏi các vườn xung quanh lịch phun; thuốc trừ sâu phổ rộng trong mùa hoa là nguyên nhân chết đàn hàng loạt.
- Khô ráo, kín gió lùa. Thùng đặt hơi nghiêng về phía cửa để nước không đọng; mùa mưa bão có thể chằng dây cho khỏi đổ.
- Cửa tổ quay ra lối bay thoáng, không hướng thẳng vào lối đi lại nhiều người hay chuồng gà.
Chăm đàn theo mùa
Mùa khô, nhiều hoa là lúc đàn phát triển mạnh: ong ra vào tấp nập, khu ấp nở rộng, hũ mật đầy dần. Việc của bạn là giữ thùng không quá nóng, thêm mái che nếu cần, và kiểm thùng mỗi vài tuần bằng cách mở nắp nhanh vào buổi sáng mát. Đây cũng là thời điểm thuận lợi để chia đàn và lấy mật với các đàn đã đầy thùng.
Mùa mưa hoa ít, ong ra ngoài ít, đàn sống nhờ mật và phấn đã dự trữ. Không lấy mật, hạn chế mở thùng, kiểm khe hở để nước không vào. Ẩm cao cũng là lúc ruồi đẻ trứng vào hũ phấn và nấm mốc phát triển, nên nếu thấy mùi chua thối khác thường khi mở nắp thì xem kỹ.
Mùa lạnh ở miền Bắc và vùng núi, đàn co lại quanh khu ấp. Có thể bọc thêm một lớp xốp hoặc bao tải quanh thùng, giữ cửa thông thoáng. Ong dú không cần cho ăn đường như ong mật; nếu đàn thiếu ăn kéo dài, đó là dấu hiệu chỗ đặt thiếu hoa, nên tính chuyện dời thùng tới vườn khác vào ban đêm.
Mỗi lần mở thùng nên ngắn, chỉ vài phút, vì ong phải tốn nhiều công trét lại các chỗ bị vỡ. Ghi lại ngày mở, tình trạng khu ấp, hũ mật vào một cuốn sổ giúp bạn nhận ra xu hướng đàn đang lên hay đang xuống.
Chia đàn ong dú
Chia đàn là cách nhân đàn chủ động thay vì đi bắt thêm. Chỉ chia đàn thật khoẻ: khu ấp đã chiếm phần lớn thùng, hũ mật hũ phấn đầy, ong đông. Thời điểm tốt là đầu mùa hoa, trời khô ráo.
- Chuẩn bị thùng mới cùng cỡ, sạch, khô, có thể trét sẵn chút sáp của đàn cũ vào trong để ong nhận mùi.
- Mở thùng cũ vào buổi sáng, xác định khu ấp. Tìm các ô chúa non, thường to hơn hẳn các ô khác và nằm ở rìa khu ấp. Đàn mới cần có ô chúa non hoặc ô ấp sắp nở để tự nuôi ong chúa.
- Tách khoảng một phần ba đến một nửa khu ấp, ưu tiên phần có kén sắp nở và ô chúa non, cùng một ít hũ mật và hũ phấn còn nguyên, đặt sang thùng mới. Phần còn lại cùng ong chúa cũ giữ nguyên trong thùng cũ.
- Đặt thùng mới vào đúng vị trí thùng cũ và dời thùng cũ sang chỗ gần đó, hoặc ngược lại tuỳ đàn nào cần thêm ong thợ. Ong đi kiếm ăn về sẽ vào thùng ở vị trí quen, bổ sung lực lượng cho đàn đó.
- Bịt kín mọi khe bằng băng keo, chỉ chừa cửa ra vào, vì đàn vừa chia rất dễ bị kiến và ruồi tấn công.
- Để yên ít nhất vài tuần, chỉ quan sát cửa. Thấy ong mang nhựa về, xây ống cửa mới là đàn đã ổn. Sau một hai tháng mở kiểm xem đã có ong chúa đẻ trứng chưa.
Người mới hay chia quá sớm hoặc chia một đàn thành ba bốn, kết quả là tất cả đều yếu. Mỗi năm chia mỗi đàn một lần là vừa, và chỉ chia khi đàn đã hồi phục từ lần trước.
Lấy mật không làm chết đàn
Chỉ lấy ở đàn mạnh, khi hũ mật đầy và vít kín. Năm đầu sau khi chuyển hoặc chia đàn, gần như không nên lấy. Đàn khoẻ ở năm thứ hai có thể lấy mỗi năm một đến vài lần vào mùa khô.
Không đụng khu ấp, luôn để lại phần dự trữ. Chỉ lấy các hũ mật ở tầng trên hoặc rìa thùng, để lại ít nhất khoảng một phần ba lượng mật và toàn bộ hũ phấn để đàn sống qua mùa mưa.
Rút bằng xi lanh hoặc ống hút sạch, hoặc cắt hũ rồi để mật chảy qua lưới lọc. Mọi dụng cụ phải khô và sạch. Mật nhỏ giọt vương vãi trong thùng sẽ thu hút kiến và ruồi, nên lau sạch trước khi đậy nắp.
Làm nhanh vào buổi sáng khô ráo. Mật lấy ra rót ngay vào lọ khô, đậy kín, cho vào ngăn mát. Thùng đậy lại, bịt khe như cũ.
Thiên địch và sai lầm thường gặp của người mới
Phần lớn đàn chết trong năm đầu vì những lý do lặp lại khá giống nhau:
- Kiến: kẻ thù số một, nhất là kiến vàng, kiến đen. Đàn yếu, thùng có khe hở, chân kệ không chống kiến là dễ bị tràn vào trong một đêm.
- Ruồi nhỏ đẻ trứng vào hũ phấn (thường gọi chung là ruồi phorid): giòi phá hũ phấn, khu ấp, đàn tàn rất nhanh. Hay gặp sau khi chia đàn, lấy mật làm vỡ hũ, mật vương ra ngoài.
- Thằn lằn, tắc kè, nhện, chuồn chuồn rình bắt ong ở cửa tổ; gây hao ong nhưng ít khi làm chết đàn khoẻ.
- Đàn ong dú khác đến cướp mật, nhất là khi đặt nhiều thùng sát nhau và có đàn yếu.
- Sai lầm của người nuôi: để thùng phơi nắng, mở thùng quá thường xuyên, dời thùng giữa ban ngày, chia đàn khi đàn chưa đủ mạnh, lấy cạn mật, dùng gỗ có mùi hoặc thùng ẩm mốc, xịt thuốc diệt côn trùng gần thùng.
Nếu một đàn có dấu hiệu yếu, như ong ra vào thưa, cửa tổ bỏ trống, mùi chua thối trong thùng, hãy mở kiểm sớm, loại bỏ hũ hỏng có giòi, bịt khe và thu nhỏ không gian bằng cách chèn miếng gỗ. Đàn quá yếu có thể ghép với một đàn khoẻ theo hướng dẫn của người nuôi lâu năm trong vùng.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi ong dú bao lâu thì có mật?
Đàn mua sẵn khoẻ có thể cho mật ngay mùa khô đầu tiên, nhưng người nuôi lâu năm thường để đàn mới qua một năm cho ổn định. Đàn vừa chuyển từ hốc cây hoặc vừa chia thì nên chờ ít nhất một năm, khi thùng đầy và hũ mật vít kín.
Một thùng ong dú cho được bao nhiêu mật?
Tuỳ loài, tuỳ nguồn hoa và sức đàn. Với các loài nhỏ phổ biến, mỗi thùng thường chỉ được vài trăm gam mật mỗi năm, loài lớn và vùng nhiều hoa thì cao hơn. Nuôi ong dú để kiếm thu nhập lớn từ mật cần số lượng thùng nhiều và thời gian dài.
Có cần cho ong dú ăn đường như ong mật không?
Thông thường không. Ong dú nuôi tốt nhất bằng nguồn hoa tự nhiên quanh thùng. Cho ăn nước đường dễ thu hút kiến, đàn khác đến cướp và làm mật lẫn đường. Nếu đàn thiếu ăn kéo dài, giải pháp là chuyển thùng tới vùng nhiều hoa hơn.
Vì sao ong dú bỏ thùng mới chuyển vào?
Nguyên nhân hay gặp là mất ong chúa khi chuyển đàn, thùng có mùi gỗ lạ hoặc ẩm, đặt thùng nơi quá nóng, hoặc kiến vào thùng ngay đêm đầu. Khi chuyển đàn, giữ khu ấp nguyên vẹn, trét sáp cũ vào thùng và bịt kín khe giúp đàn ở lại tốt hơn.
Có thể nuôi ong dú trên sân thượng thành phố không?
Được, nếu quanh nhà có đủ cây ra hoa trong bán kính vài trăm mét như công viên, vườn cây, chậu hoa và có chỗ râm cho thùng. Sân thượng mái bê tông rất nóng vào mùa khô, cần mái che dày và kê thùng cách mặt sàn.
Ong dú có bị bệnh như ong mật không?
Ong dú ít bị các bệnh ấu trùng và ký sinh trùng phổ biến ở ong mật như ve. Mối nguy chính của chúng là kiến, ruồi đẻ trứng vào hũ phấn, nắng nóng và thuốc trừ sâu. Giữ thùng kín, khô, râm mát là cách phòng bệnh hiệu quả nhất.
