Ong dú là tên dân gian của nhóm ong không ngòi (tộc Meliponini), ở nhiều nơi còn gọi là ong muỗi, ong lỗ, ong dú đen. Chúng nhỏ hơn ong mật thường nhiều, phần lớn chỉ dài khoảng 3–6 mm, sống thành đàn trong hốc cây, hốc tường, ống tre, và không đốt người vì ngòi đã thoái hoá. Khi bị quấy, ong dú tự vệ bằng cách bu vào tóc, cắn nhẹ hoặc dính nhựa sáp lên kẻ xâm nhập.
Khác biệt lớn nhất so với ong mật nhà nuôi như ong nội và ong ngoại nằm ở cấu trúc tổ: ong dú không làm bánh tổ lục giác treo thẳng đứng mà xây các hũ nhỏ hình bầu dục bằng sáp trộn nhựa cây để chứa mật và phấn hoa, kèm một chiếc ống ra vào đặc trưng ở cửa tổ. Mỗi đàn cho rất ít mật, nhưng chúng là nhóm thụ phấn quan trọng cho cây rừng và nhiều loại cây trồng nhiệt đới.
Ong dú trông như thế nào, sống ở đâu
Nhìn qua, nhiều người tưởng ong dú là ruồi nhỏ hoặc muỗi to, nên mới có tên ong muỗi. Thân chúng thường màu đen hoặc nâu sẫm, một số loài có phần bụng vàng hoặc hung đỏ, cánh trong và dài hơn thân. Bay chậm, vờn quanh hoa, ít khi thấy từng đàn đông bay kín như ong mật. Ở Việt Nam có nhiều loài ong không ngòi thuộc các chi như Tetragonula, Lepidotrigona, Lophotrigona, Homotrigona; người nuôi thường gọi theo màu thân, kích thước hoặc hình dạng ống cửa tổ thay vì tên khoa học.
Ong dú phân bố rộng trong vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Ở nước ta có thể gặp chúng từ miền núi phía Bắc, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ đến vùng rừng tràm, vườn cây ăn trái ở đồng bằng sông Cửu Long, cả trong vườn nhà, hốc tường cũ và cột gỗ ở nông thôn. Tổ thường nằm trong hốc kín, có khi trong lòng đất hoặc dưới tổ mối bỏ hoang tuỳ loài. Chúng ưa nơi có cây cối quanh năm, vì đàn ong dú không di cư theo mùa hoa như ong ngoại.
Mỗi đàn có một ong chúa đẻ trứng, hàng nghìn ong thợ và ong đực theo mùa. Kích thước đàn khác nhau rất nhiều giữa các loài: có loài chỉ vài trăm con, có loài lên tới vài chục nghìn.
Không có ngòi thì ong dú tự vệ bằng cách nào
Ngòi thoái hoá, không chích được. Ong cái của nhóm này vẫn có dấu vết của ngòi, nhưng quá nhỏ và yếu, không xuyên được da người. Vì vậy người lớn, trẻ em đứng gần tổ ong dú hầu như không gặp nguy cơ bị đốt sưng như ong mật hay ong vò vẽ.
Cắn bằng hàm. Khi tổ bị phá, ong thợ bay ra bám vào tóc, lông mày, tai và cắn nhẹ bằng hàm. Cảm giác hơi nhói, ngứa, phiền nhiều hơn đau. Một số loài cắn khá dai và chui vào tóc rất khó gỡ, nên người nuôi vẫn đội mũ hoặc trùm khăn khi mở thùng.
Dính nhựa sáp. Ong dú mang theo nhựa cây và sáp dính ở chân, trét lên kiến, ruồi, côn trùng đột nhập. Kiến bị dính sẽ không cử động được. Ở cửa tổ, nhiều loài còn bôi một lớp nhựa dính quanh ống để chặn kiến.
Canh cửa và bịt cửa. Luôn có vài con đứng gác ở miệng ống. Khi có nguy hiểm hoặc buổi tối, một số loài thu hẹp hoặc bịt hẳn cửa tổ bằng sáp. Đây là lý do tổ ong dú bền vững trong môi trường nhiều kiến.
Tổ ong dú: ống ra vào, hũ mật và khu ấp trứng
Đặc điểm dễ nhận ra nhất là ống cửa tổ. Đó là một ống nhỏ làm bằng cerumen, tức sáp ong trộn với nhựa cây, chìa ra từ hốc. Hình dạng ống rất đa dạng: có loài làm ống ngắn như miệng phễu, có loài làm ống dài vài centimet, có loài làm loe như chiếc kèn, màu từ vàng nhạt đến nâu đen. Người đi bắt ong dú nhìn hình ống là đoán được loài.
Bên trong, tổ chia ba khu. Khu ấp gồm các ô nhỏ chứa trứng và ấu trùng, ở nhiều loài xếp thành chùm như chùm nho hoặc thành tầng xoắn, mỗi ô được lấp kín sau khi ong chúa đẻ trứng. Ấu trùng không được ong thợ nuôi từng bữa như ong mật mà ăn nguồn thức ăn đã chuẩn bị sẵn trong ô. Khu dự trữ là các hũ bầu dục cỡ hạt đậu đến đầu ngón tay, một số chứa mật, một số chứa phấn hoa lên men chua. Lớp vỏ bọc gọi là involucrum, nhiều lớp sáp mỏng bao quanh khu ấp, giúp giữ nhiệt.
Vì mật nằm rải trong các hũ nhỏ chứ không trong bánh tổ đều đặn, việc lấy mật ong dú phải chọc hoặc hút từng hũ, không quay ly tâm được như ong mật. Đây là một lý do khiến mật ong dú ít và tốn công.
So sánh ong dú với ong nội và ong ngoại
Ong nội là Apis cerana, loài ong mật bản địa châu Á. Ong ngoại là Apis mellifera, ong nhập nội nuôi thành trại lớn. Ong dú thuộc một nhánh khác hẳn trong họ ong.
| Đặc điểm | Ong dú (không ngòi) | Ong nội | Ong ngoại |
|---|---|---|---|
| Kích thước ong thợ | Rất nhỏ, khoảng 3–6 mm tuỳ loài | Trung bình, khoảng 10–11 mm | Lớn hơn ong nội một chút |
| Tự vệ | Cắn, dính nhựa; không đốt | Đốt, khá hiền | Đốt |
| Cấu trúc tổ | Hũ mật, hũ phấn bầu dục; khu ấp dạng chùm hoặc tầng | Bánh tổ lục giác thẳng đứng | Bánh tổ lục giác thẳng đứng |
| Vật liệu | Sáp trộn nhựa cây (cerumen) | Sáp ong | Sáp ong |
| Lượng mật mỗi đàn | Rất ít, thường tính bằng vài trăm gam mỗi năm | Vài ký mỗi năm | Nhiều nhất, có thể vài chục ký |
| Đặc điểm mật | Loãng, ẩm cao, chua thanh | Đặc vừa, thơm | Đặc, ngọt, theo nguồn hoa vụ |
| Di chuyển theo mùa hoa | Không; đàn ở cố định | Ít, nuôi cố định hoặc di chuyển gần | Thường di chuyển theo vụ hoa |
Ong dú cũng không có điệu múa "chỉ đường" như ong mật mà dẫn đồng đội tới nguồn hoa bằng dấu mùi để lại trên đường bay. Bán kính kiếm ăn của chúng nhỏ, thường chỉ vài trăm mét, nên đàn phụ thuộc chặt vào cây cối ngay quanh tổ.
Vai trò thụ phấn và vì sao nên giữ ong dú trong vườn
Nhờ thân nhỏ, ong dú chui được vào những bông hoa bé mà ong mật bỏ qua, và chúng làm việc quanh năm ở vùng nhiệt đới. Chúng ghé hoa của nhiều cây ăn trái như xoài, chôm chôm, sầu riêng, bơ, cà phê, cây điều, các loại rau họ bầu bí, cùng vô số cây rừng. Ở nhiều nước Đông Nam Á, nhà vườn đặt thùng ong không ngòi ngay trong vườn cây ăn trái hoặc nhà màng để hỗ trợ thụ phấn.
Vì bán kính bay ngắn và không có ngòi, ong dú hợp với vườn nhà, trường học, khu có trẻ em hơn ong mật. Điều chúng cần là cây có hoa nối tiếp nhau trong năm, nguồn nhựa cây để làm tổ và môi trường ít thuốc trừ sâu. Phun thuốc diệt côn trùng phổ rộng lúc cây đang trổ hoa là cách nhanh nhất làm chết một đàn ong dú.
Nếu phát hiện tổ ong dú trong hốc tường hay cột nhà, không cần đốt hay phá. Có thể để nguyên, hoặc nhờ người nuôi ong dú chuyển đàn sang thùng gỗ đặt gần đó. Đàn mất tổ thường chết vì không xây kịp tổ mới trước khi bị kiến tấn công.
Nhận ra tổ ong dú ngoài tự nhiên và không nhầm với loài khác
Ong dú hay bị nhầm với ruồi nhỏ, với ong vò vẽ nhỏ hoặc với một đàn ong mật vừa ghé. Vài dấu hiệu giúp nhận ra đúng mà không cần chạm vào tổ:
- Có ống cửa bằng sáp nhựa chìa ra từ hốc cây, khe tường, ống tre, cột gỗ. Đây là dấu hiệu chắc nhất; ong mật nội làm tổ trong hốc không xây ống kiểu này, ong vò vẽ làm tổ giấy xám treo lộ thiên.
- Ong ra vào ít một, từng con bay vào ống, vài con đứng gác ở miệng. Không có cảnh hàng trăm con bu ngoài cửa như ong mật trong ngày nóng.
- Ong rất nhỏ, thân sẫm, cánh dài hơn bụng, bay chậm và lượn quanh hoa nhỏ, hay đậu trên lá có nhựa, vỏ cây bị thương để lấy nhựa.
- Quanh cửa tổ có nhựa dính, đôi khi bám xác kiến, côn trùng nhỏ.
- Đứng gần không bị tấn công dồn dập; nếu chạm vào thì chúng bu tóc, cắn nhẹ chứ không chích.
Nếu quan sát thấy tổ giấy xám hình chuông, ong thân vàng đen có eo thắt và bay thành đàn lao ra khi có rung động, đó là ong vò vẽ hoặc ong bắp cày, cần tránh xa và nhờ người có chuyên môn xử lý. Với tổ ong dú, cách ứng xử tốt nhất là để yên và quan sát từ khoảng cách gần mà không đụng tay vào ống cửa, vì ong phải tốn nhiều công sức để xây lại.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có đốt người không?
Không. Ngòi của ong dú đã thoái hoá, không xuyên được da. Khi bị phá tổ, chúng bu vào tóc, tai và cắn nhẹ bằng hàm, cảm giác hơi nhói và khó chịu. Người dị ứng côn trùng vẫn nên cẩn thận, nhưng nguy cơ thấp hơn rất nhiều so với ong mật hay ong vò vẽ.
Ong dú với ong muỗi có phải là một không?
Ở nhiều vùng, ong muỗi là tên gọi khác của ong dú, chỉ chung các loài ong không ngòi rất nhỏ. Tuy nhiên tên dân gian khác nhau theo địa phương, có nơi dùng ong muỗi cho loài bé nhất, ong lỗ cho loài làm tổ trong lỗ cây. Muốn chắc, nên xem hình ống cửa tổ và kích thước ong.
Tổ ong dú làm trong nhà có nguy hiểm không?
Thường không nguy hiểm vì ong không đốt. Phiền nhất là khi chúng làm tổ trong khe tường gần cửa sổ hoặc ổ điện. Có thể để yên, hoặc nhờ người có kinh nghiệm chuyển đàn ra thùng. Tránh xịt thuốc côn trùng vào tổ vì làm chết đàn mà nhựa sáp vẫn còn dính.
Ong dú có làm ra sáp ong như ong mật không?
Có tiết sáp, nhưng ong dú trộn sáp với nhựa cây thành cerumen để xây tổ, nên phần thu được thường sẫm màu, dính và có mùi nhựa. Loại này khác sáp ong vàng của ong mật, ít dùng làm nến hay mỹ phẩm theo cách thông thường.
Một đàn ong dú sống được bao lâu?
Ong thợ chỉ sống vài tuần đến vài tháng, nhưng đàn tồn tại nhiều năm vì ong chúa liên tục đẻ trứng và được thay thế khi già. Một đàn khoẻ ở chỗ ổn định có thể sống hàng chục năm nếu không bị kiến, thằn lằn, nắng nóng hay thuốc trừ sâu làm hại.
Ong dú có bỏ tổ bay đi như ong mật không?
Ong dú không chia đàn ồ ạt bay đi như ong mật. Đàn mới hình thành từ từ: ong thợ tìm hốc gần đó, xây tổ, chuyển dần vật liệu và thức ăn rồi mới có ong chúa non dọn sang. Vì vậy đàn ong dú gần như không bỏ tổ trừ khi tổ bị phá hoặc quá nóng.
