Thuật toán gợi ý của TikTok, YouTube và các mạng video khác chọn video tiếp theo cho bạn bằng cách dự đoán bạn sẽ xem bao lâu và tương tác thế nào, dựa trên tín hiệu bạn để lại: xem hết hay lướt qua, xem lại, thích, bình luận, chia sẻ, lưu, theo dõi, bấm "không quan tâm". Tín hiệu mạnh nhất thường là thời gian xem: bạn dừng lại trên một video lâu hơn bình thường là hệ thống ghi nhận, kể cả khi bạn không bấm gì.
Vì thuật toán học từ hành vi, bạn có thể dạy lại nó: chủ động bấm không quan tâm, lướt nhanh qua nội dung không muốn, xoá hoặc tạm dừng lịch sử xem, và với TikTok có thể làm mới hẳn nguồn đề xuất. Phần dưới giải thích cơ chế, hiện tượng buồng vang, các bước làm cụ thể và cách thiết lập cho trẻ. Tên mục trong ứng dụng có thể khác nhau theo phiên bản và ngôn ngữ.
Những tín hiệu thuật toán đọc từ bạn
Các nền tảng không công bố đầy đủ công thức, nhưng tài liệu giải thích chính thức của họ và các nghiên cứu cho thấy những nhóm tín hiệu chính:
- Thời gian xem và tỷ lệ xem hết: xem trọn một video 30 giây, hoặc xem lại lần hai, là tín hiệu thích rất mạnh. Lướt qua sau một hai giây là tín hiệu không thích.
- Tương tác chủ động: thích, bình luận, chia sẻ, lưu vào bộ sưu tập, theo dõi người đăng, bấm vào trang cá nhân của họ, dùng lại âm thanh.
- Tín hiệu tiêu cực: bấm "không quan tâm", ẩn video của người đăng, báo cáo, huỷ theo dõi.
- Nội dung của video: chủ đề nhận ra từ hình ảnh, lời nói, chữ trên video, chú thích, thẻ hashtag, âm nhạc.
- Thông tin thiết bị và tài khoản: ngôn ngữ, khu vực, loại thiết bị, giờ dùng. Nhóm này ảnh hưởng ít hơn hành vi xem nhưng giúp hệ thống đoán khi bạn mới tạo tài khoản.
- Ngữ cảnh: video bạn vừa xem trước đó, thanh tìm kiếm bạn vừa gõ, thời điểm trong ngày.
Điều quan trọng cần nhớ: hệ thống không hiểu vì sao bạn dừng lại. Bạn xem hết một video tai nạn vì sốc, hoặc đọc kỹ bình luận một video gây tranh cãi vì bực mình, thuật toán vẫn hiểu là bạn quan tâm và đưa thêm nội dung tương tự.
Cơ chế bên trong: chọn ứng viên, xếp hạng và thăm dò
Mỗi lần bạn mở ứng dụng, hệ thống không chấm điểm hàng tỷ video. Nó làm theo hai tầng. Tầng thứ nhất, chọn ứng viên: lọc nhanh ra vài trăm đến vài nghìn video có khả năng hợp với bạn, từ nhiều nguồn như người bạn theo dõi, chủ đề bạn hay xem, video đang được nhiều người giống bạn xem. Tầng thứ hai, xếp hạng: một mô hình học máy chấm điểm từng ứng viên theo xác suất bạn xem lâu, thích, chia sẻ, rồi trộn với các quy tắc như không lặp một người đăng quá dày, loại nội dung vi phạm.
Ý tưởng cốt lõi ở tầng chọn ứng viên là lọc cộng tác (collaborative filtering): những người có lịch sử xem giống nhau thường thích những thứ giống nhau. Nếu nhiều người cùng xem video nấu ăn nhanh và video sửa xe máy như bạn đều thích một kênh trồng rau ban công, hệ thống sẽ thử đưa kênh đó cho bạn dù bạn chưa từng tìm. Bên cạnh đó là lọc theo nội dung: bạn thích video về mèo thì gợi ý thêm video có mèo.
Hệ thống còn cố ý thăm dò: thỉnh thoảng chen vào một video ngoài sở thích quen thuộc để xem bạn phản ứng. Đây là lý do bảng tin bỗng có một chủ đề lạ hoắc; nếu bạn xem lâu, chủ đề đó sẽ quay lại nhiều hơn. Thăm dò giúp bảng tin đỡ nhàm, đồng thời là cánh cửa để bạn chủ động mở rộng sở thích.
Hiệu ứng buồng vang và vì sao bảng tin có thể kéo bạn đi xa
Khi thuật toán liên tục đưa thứ bạn đã thích, và bạn lại phản hồi bằng cách xem tiếp, vòng lặp này có thể thu hẹp dần những gì bạn thấy. Người ta gọi là bong bóng lọc (chỉ thấy nội dung hợp với mình) và buồng vang (chỉ nghe những quan điểm giống mình được nhắc lại). Mức độ ảnh hưởng thực tế vẫn được giới nghiên cứu tranh luận, vì con người cũng tự chọn nguồn tin theo thiên kiến, không chỉ do máy.
Điều dễ thấy hơn là hiệu ứng trượt dần: bắt đầu từ video tập thể dục, bảng tin có thể dần chuyển sang chế độ ăn kiêng cực đoan; từ video mẹo tiết kiệm, chuyển sang lời mời đầu tư hứa lãi cao. Nội dung gây cảm xúc mạnh, giật gân thường giữ người xem lâu hơn nên có lợi thế trong xếp hạng. Với trẻ vị thành niên, các chủ đề như ngoại hình, so sánh bản thân, thử thách nguy hiểm cần được người lớn quan tâm.
Không cần sợ thuật toán, nhưng nên giữ quyền chủ động: thỉnh thoảng tự tìm kiếm chủ đề mới, theo dõi những nguồn có quan điểm khác, và để ý cảm giác của chính mình sau khi lướt. Nếu thường thấy mệt, lo âu hoặc tiếc thời gian, đó là tín hiệu để dạy lại bảng tin hoặc giảm thời gian dùng.
Cách dạy lại thuật toán gợi ý từng bước
Các bước dưới áp dụng chung cho TikTok và YouTube. Tên mục và vị trí có thể khác theo phiên bản ứng dụng, điện thoại và ngôn ngữ cài đặt; nếu không thấy đúng tên, hãy tìm mục có ý nghĩa tương tự trong phần Cài đặt.
- Bấm "Không quan tâm" ngay khi gặp nội dung không muốn. Trên TikTok, nhấn giữ vào video hoặc bấm nút chia sẻ để thấy tuỳ chọn này. Trên YouTube, bấm dấu ba chấm cạnh video ở trang chủ, chọn "Không quan tâm" hoặc "Không đề xuất kênh này".
- Lướt qua thật nhanh những video cùng chủ đề trong vài ngày, không bình luận, không xem bình luận, kể cả để phản đối. Bình luận phản đối vẫn là tương tác.
- Chủ động tìm và xem hết vài video thuộc chủ đề bạn muốn thấy nhiều hơn, bấm thích và theo dõi kênh chất lượng.
- Dùng bộ lọc từ khoá nếu ứng dụng có: TikTok cho phép thêm từ khoá để lọc video khỏi bảng tin trong phần tuỳ chọn nội dung.
- Xoá từng mục hoặc toàn bộ lịch sử xem. Trên YouTube, vào phần Lịch sử để xoá từng video đã xem làm lệch gợi ý, hoặc tạm dừng lưu lịch sử. Lưu ý khi tạm dừng, trang chủ YouTube có thể hiện ít gợi ý hơn.
- Làm mới bảng tin từ đầu khi bảng tin đã lệch quá xa: TikTok có tính năng làm mới bảng tin Dành cho bạn trong phần tuỳ chọn nội dung của Cài đặt và quyền riêng tư; sau khi làm mới, gợi ý ban đầu sẽ giống tài khoản mới và học lại từ hành vi của bạn.
- Kiểm tra kết quả sau ba đến bảy ngày: đếm thử trong 20 video đầu tiên còn bao nhiêu video thuộc chủ đề bạn muốn tránh. Nếu vẫn nhiều, lặp lại bước 1 và 2.
Giữ thói quen xem lành mạnh cho trẻ
Đúng độ tuổi. TikTok và YouTube bản thường đều yêu cầu người dùng từ 13 tuổi trở lên theo điều khoản của họ. Trẻ nhỏ hơn nên dùng phiên bản dành cho trẻ em của YouTube hoặc tài khoản có giám sát, nơi phụ huynh chọn mức nội dung theo độ tuổi.
Ghép tài khoản để giám sát. TikTok có tính năng ghép nối gia đình (Family Pairing) cho phép phụ huynh liên kết tài khoản với con để đặt giới hạn thời gian, bật chế độ hạn chế nội dung, quản lý tin nhắn. YouTube có tài khoản có giám sát quản lý qua tài khoản Google của phụ huynh.
Giới hạn thời gian. Bật giới hạn thời gian sử dụng hằng ngày và lời nhắc nghỉ giải lao trong ứng dụng, kết hợp với công cụ thời gian sử dụng có sẵn trên điện thoại. Không để điện thoại trong phòng ngủ của trẻ vào buổi tối.
Tắt tự động phát. Chế độ tự động phát video tiếp theo khiến trẻ xem nối tiếp không dừng. Tắt nó để mỗi video là một lựa chọn có ý thức.
Cùng xem và trò chuyện. Thỉnh thoảng ngồi lướt cùng con, hỏi con thấy video nào hay, video nào khó chịu, giải thích vì sao bảng tin lại hiện như vậy. Hiểu được cơ chế gợi ý giúp trẻ tự bảo vệ mình tốt hơn mọi công cụ chặn.
Làm gương. Trẻ học thói quen dùng điện thoại từ người lớn. Bữa cơm không điện thoại, giờ đọc sách chung là những quy tắc gia đình có tác dụng lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vừa nói chuyện về món gì là bảng tin hiện video món đó?
Phần lớn trường hợp là do các tín hiệu khác: bạn vừa tìm kiếm, người cùng mạng wifi hoặc bạn bè vừa xem chủ đề đó, hoặc đó là xu hướng chung. Các nền tảng lớn đều phủ nhận nghe lén micro để gợi ý. Bạn có thể kiểm tra và tắt quyền micro của ứng dụng trong cài đặt quyền của điện thoại.
Làm mới bảng tin TikTok có mất video đã lưu và người theo dõi không?
Theo mô tả của TikTok, làm mới bảng tin chỉ đặt lại gợi ý ở trang Dành cho bạn. Video đã đăng, video đã lưu, danh sách đang theo dõi và người theo dõi vẫn giữ nguyên. Sau khi làm mới, bạn cần vài ngày xem có chọn lọc để bảng tin ổn định lại.
Xem ở chế độ ẩn danh có ảnh hưởng gợi ý không?
Xem YouTube trên trình duyệt ẩn danh khi không đăng nhập sẽ không ghi vào lịch sử tài khoản của bạn, nên không làm lệch gợi ý. Đây là cách hữu ích khi bạn cần tra một video lạ chủ đề một lần, ví dụ hướng dẫn sửa đồ, mà không muốn bị gợi ý mãi.
Thích nhiều video có làm bảng tin tốt hơn không?
Bấm thích có tác dụng, nhưng thời gian xem và việc xem hết thường nặng ký hơn. Bấm thích mọi thứ theo thói quen làm tín hiệu nhiễu. Hãy dành nút thích và nút lưu cho video bạn thật sự muốn thấy thêm.
Có nên cho trẻ dưới 13 tuổi dùng tài khoản của bố mẹ để xem không?
Không nên, vì bảng tin khi đó dựa trên sở thích của người lớn và không có giới hạn nội dung theo độ tuổi. Nên tạo tài khoản có giám sát hoặc dùng ứng dụng dành cho trẻ, đặt mức nội dung phù hợp và giới hạn thời gian.
Vì sao xoá lịch sử xem rồi mà gợi ý vẫn cũ?
Gợi ý còn dựa trên kênh đang theo dõi, video đã thích, lịch sử tìm kiếm và hoạt động trên các dịch vụ khác của cùng tài khoản. Hãy kiểm tra cả lịch sử tìm kiếm, danh sách theo dõi và trang quản lý hoạt động của tài khoản, rồi chờ vài ngày.
