Không phải mọi "hoá chất" trên trái cây đều đáng sợ như lời đồn. Thứ đáng lo nhất là thuốc bảo vệ thực vật tồn dư khi nhà vườn phun sát ngày hái, và việc ủ chín bằng đất đèn (canxi cacbua) kém sạch. Ủ chín bằng khí ethylene hoặc chế phẩm sinh ethylene đúng cách, lớp sáp phủ thực phẩm hay chất chống nấm sau thu hoạch theo quy định thì ít đáng lo hơn nhiều so với những gì mạng xã hội mô tả.
Cách giảm rủi ro hiệu quả nhất cũng rất đơn giản: chọn quả đúng mùa, rửa dưới vòi nước chảy và xoa tay, chải với quả vỏ cứng, gọt vỏ khi hợp lý. Ngâm nước muối đặc, dùng thuốc tím, mua máy ozone đắt tiền không làm tốt hơn đáng kể, có loại còn phản tác dụng.
Phần dưới giải thích từng loại xử lý, các dấu hiệu nghi ngờ (kèm giới hạn của chúng), những mẹo sai hay gặp và quy trình rửa từng nhóm quả.
Những xử lý thật sự có trên trái cây và mức đáng lo
Bảng tách các xử lý phổ biến theo mục đích và mức độ cần quan tâm của người mua:
| Xử lý | Mục đích | Mức đáng lo |
|---|---|---|
| Thuốc bảo vệ thực vật trên vườn | Trừ sâu, bệnh khi cây đang nuôi quả | Đáng lo nhất nếu phun sai loại, quá liều hoặc không đủ thời gian cách ly trước khi hái |
| Ủ chín bằng ethylene hoặc chế phẩm sinh ethylene | Làm quả già chín đều (chuối, xoài, đu đủ) | Thấp nếu dùng đúng: ethylene là chất quả tự sinh ra khi chín. Đáng lo khi nhúng quả non vào dung dịch đậm đặc |
| Ủ chín bằng đất đèn | Sinh khí làm chín nhanh, rẻ | Đáng lo: đất đèn công nghiệp có thể lẫn tạp chất asen, phốt pho; nhiều nước cấm dùng cho thực phẩm |
| Sáp phủ | Giữ ẩm, tạo độ bóng cho táo, cam, chanh | Thấp nếu là sáp thực phẩm theo quy định; nằm ở vỏ |
| Chất chống nấm sau thu hoạch | Giảm thối khi vận chuyển xa (cam quýt, táo, nho nhập) | Thấp đến trung bình; tập trung ở vỏ, rửa và gọt vỏ giảm phần lớn |
| Formol "ngâm cho lâu hỏng" | Theo tin đồn | Phần lớn là tin đồn: formol không giữ quả tươi hiệu quả, và nhiều loại quả tự nhiên có vết formaldehyde nên que thử nhanh dễ cho kết quả dương tính giả |
Nhìn bảng sẽ thấy một điều: phần lớn rủi ro thật nằm ở vỏ và ở khâu trồng, không phải ở việc quả được "ngâm" bí ẩn sau khi hái. Vì vậy rửa đúng, gọt vỏ và chọn nguồn hàng có ý nghĩa hơn mọi mẹo thử tại nhà.
Dấu hiệu nghi ngờ và vì sao không dấu hiệu nào chắc chắn
Các dấu hiệu sau gợi ý quả bị ép chín hoặc có thể còn tồn dư, nên mua ít hoặc bỏ qua. Nhưng mỗi dấu hiệu đều có lời giải thích vô hại, nên đừng dùng chúng để kết tội người bán:
- Cả lô chín đều tăm tắp, màu vàng rực bất thường trong khi quả chín tự nhiên thường có trái chín trước trái chín sau.
- Vỏ vàng đẹp mà ruột sượng, nhạt, mùi yếu hoặc mùi hắc: dấu hiệu quả hái non rồi ép chín. Lưu ý chuối chín trong kho quá nóng cũng có thể vỏ xanh mà ruột mềm, ngược với tình trạng trên.
- Cặn bột trắng, xanh đọng ở cuống, kẽ quả: có thể là cặn thuốc phun. Nhưng lớp phấn trắng mịn phủ đều trên nho, mận, việt quất là sáp tự nhiên của vỏ, lau là mờ, không phải hoá chất.
- Quả để nhiều ngày ở nhiệt độ phòng mà không hề héo, không thối dù là loại mau hỏng. Có thể do xử lý chống nấm, cũng có thể do giống vỏ dày hoặc hái đúng độ già.
- Mùi lạ hắc, mùi thuốc khi đưa sát mũi: đáng để ý hơn các dấu hiệu nhìn bằng mắt.
- Giá rẻ bất thường so với mùa: đầu vụ mà rẻ hơn cả chính vụ thường là hàng hái non, hàng tồn kho hoặc hàng không rõ nguồn.
Những que thử nhanh bán trên mạng để "phát hiện hoá chất" thường không đặc hiệu, dễ cho kết quả sai cả hai chiều. Kiểm tra tồn dư thuốc bảo vệ thực vật đáng tin cậy cần phòng thí nghiệm.
Những mẹo sai hoặc thổi phồng
Ngâm nước muối đặc. Muối không trung hoà phần lớn các loại thuốc bảo vệ thực vật. Các thí nghiệm so sánh cho thấy ngâm nước muối loãng không tốt hơn rõ rệt so với rửa kỹ dưới vòi nước chảy. Nước muối đặc còn làm rau quả mềm, dập, mất nước, và nếu ngâm lâu với quả đã cắt có thể làm chất bẩn thấm vào phần thịt.
Máy ozone "diệt sạch hoá chất". Máy gia dụng tạo nồng độ ozone hoà tan thấp, thời gian ngắn, hiệu quả phân huỷ thuốc rất khác nhau tuỳ loại chất và không đều. Hít khí ozone thoát ra khi máy chạy gây kích ứng đường hô hấp. Máy không thay được việc rửa và chà.
Ngâm thuốc tím. Kali permanganat là chất sát khuẩn mạnh, dễ để lại màu và gây kích ứng nếu pha sai, không cần thiết cho rau quả ăn hằng ngày.
Rửa bằng xà phòng, nước rửa chén. Các chất tẩy này không dành cho thực phẩm, dễ đọng lại trong vỏ xốp và kẽ quả, gây đau bụng. Các cơ quan an toàn thực phẩm khuyến cáo chỉ dùng nước sạch.
Ngâm thật lâu cho chắc. Ngâm hàng giờ không làm sạch hơn đáng kể, còn làm mất vitamin tan trong nước và quả nhanh hỏng. Vài phút ngâm rồi xả lại là đủ.
Baking soda: có cơ sở nhưng có giới hạn. Một nghiên cứu trên táo cho thấy ngâm dung dịch baking soda khoảng 1% (chừng 10 g cho 1 lít nước) trong 12–15 phút gỡ được thuốc bám bề mặt tốt hơn nước thường. Nhưng phần thuốc đã thấm vào trong thì không gỡ được, và kết quả chỉ áp dụng cho vài chất đã thử.
Cách rửa trái cây đúng, theo từng nhóm quả
Quy trình chung khuyến cáo bởi các cơ quan an toàn thực phẩm, thêm vài lưu ý thực tế:
- Rửa tay bằng xà phòng trước khi đụng vào trái cây.
- Chỉ rửa ngay trước khi ăn hoặc chế biến. Rửa xong mới cất sẽ làm quả ẩm, nhanh mốc.
- Bỏ phần dập, thối trước khi rửa; vết dập là chỗ vi khuẩn sinh sôi.
- Quả vỏ cứng (cam, bưởi, xoài, dưa, bơ, táo): xả dưới vòi nước chảy, dùng bàn chải mềm chà khắp vỏ chừng 20–30 giây, rửa cả quả kể cả khi sẽ gọt vỏ, vì dao đi qua vỏ bẩn sẽ kéo chất bẩn vào ruột.
- Quả mềm (dâu tây, nho, chôm chôm, vải): để trong rổ, xả nhẹ dưới vòi, đảo bằng tay. Có thể ngâm trong chậu nước sạch vài phút rồi xả lại. Dâu tây rửa còn nguyên cuống để nước không thấm vào ruột.
- Quả có kẽ, có mắt (dứa, mãng cầu, nho chùm): tách chùm, tách từng quả hoặc gọt bỏ phần mắt, kẽ.
- Lau khô bằng khăn sạch hoặc giấy ăn. Lau khô giúp gỡ thêm một phần chất bẩn bám ở vỏ.
Gọt vỏ giảm phần lớn tồn dư nằm trên bề mặt, nhất là với táo, lê, dưa leo, quả nhập khẩu có sáp. Đổi lại bạn mất một phần chất xơ và vitamin ở vỏ. Với trẻ nhỏ, người già, gọt vỏ quả nhập hoặc quả không rõ nguồn là lựa chọn hợp lý.
Khi nào cần lo thật và cần làm gì
Ăn trái cây rửa sạch hằng ngày thì lượng tồn dư, nếu có, thường rất thấp. Lo thật khi có dấu hiệu ngộ độc cấp trong vài giờ sau khi ăn: buồn nôn, nôn, đau quặn bụng, tiêu chảy, chóng mặt, vã mồ hôi, chảy nước dãi, nhìn mờ, khó thở hoặc co giật. Đặc biệt nếu nhiều người cùng ăn một loại quả đều bị. Khi đó cần đến cơ sở y tế ngay, mang theo phần quả còn lại và bao bì nếu có.
Giữ mẫu quả trong túi kín, ghi nơi mua, ngày mua. Thông tin này giúp bác sĩ và cơ quan an toàn thực phẩm địa phương truy nguồn. Bạn có thể báo phản ánh cho cơ quan quản lý an toàn thực phẩm hoặc quản lý thị trường nơi mua hàng.
Với trẻ nhỏ đang ăn dặm, phụ nữ mang thai và người có bệnh mạn tính, nên cẩn thận hơn một bậc: ưu tiên quả có nguồn gốc rõ, gọt vỏ những quả vỏ mỏng như táo, lê, rửa kỹ quả ăn cả vỏ như nho, dâu. Không cần kiêng hẳn trái cây vì sợ hoá chất, vì lợi ích của rau quả trong khẩu phần lớn hơn nhiều so với rủi ro tồn dư sau khi đã rửa đúng.
Về lâu dài, cách giảm rủi ro tốt nhất không nằm ở khâu rửa mà ở khâu chọn: mua quả chính vụ, ưu tiên nhà vườn hoặc cửa hàng nói rõ nguồn gốc, đa dạng loại quả và nguồn mua thay vì ăn mãi một loại từ một chỗ. Đa dạng giúp không loại tồn dư nào tích luỹ nhiều trong khẩu phần của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Chuối vỏ vàng cuống xanh có phải ngâm hoá chất không?
Chưa chắc. Chuối thường được ủ chín bằng ethylene, đây là cách làm phổ biến và an toàn nếu đúng. Chuối ủ ở nhiệt độ cao đôi khi chín không đều giữa vỏ, cuống và ruột. Đáng lo hơn là ruột sượng, mùi lạ, vị chát; khi đó nên bỏ qua.
Ngâm trái cây bằng nước vo gạo có tốt không?
Chưa có bằng chứng nước vo gạo gỡ thuốc bảo vệ thực vật tốt hơn nước sạch. Nước vo gạo lại có thể chứa bụi bẩn từ gạo. Rửa dưới vòi nước chảy và chà nhẹ vẫn là cách đơn giản, hiệu quả và được khuyến cáo nhất.
Rửa trái cây bằng nước ấm có sạch hơn không?
Nước ấm không giúp gỡ thuốc rõ rệt hơn nước thường mà còn làm quả mềm, nhanh hỏng và mất vitamin. Dùng nước sạch ở nhiệt độ thường, rửa dưới vòi chảy, chà kỹ vỏ là đủ cho hầu hết loại quả.
Lớp phấn trắng trên quả nho có phải thuốc không?
Lớp phấn mịn, phủ đều, lau tay là mờ đi thường là sáp tự nhiên của vỏ nho, giúp quả giữ nước. Cặn thuốc thường thành mảng, vệt không đều, đọng ở cuống và kẽ. Dù là gì, rửa kỹ dưới vòi trước khi ăn là được.
Có nên mua máy rửa rau quả bằng sóng siêu âm không?
Máy có thể giúp làm bong chất bẩn bám, nhưng không thay được việc chà rửa dưới vòi và không loại được phần thuốc đã thấm vào trong. Nếu đã có máy thì dùng như một bước phụ; nếu chưa có thì không cần mua chỉ vì sợ hoá chất.
Trái cây hữu cơ có cần rửa không?
Vẫn cần. Canh tác hữu cơ hạn chế thuốc tổng hợp nhưng quả vẫn dính đất, bụi, vi khuẩn trong quá trình hái, vận chuyển và bày bán. Rửa dưới vòi nước chảy, chà vỏ cứng như mọi loại quả khác.
