APA 7 là kiểu trích dẫn tác giả – năm của Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (phiên bản thứ 7, ra năm 2019), dùng rộng rãi trong khoa học xã hội, kinh tế, giáo dục, tâm lý, điều dưỡng. Trong bài, bạn ghi họ tác giả và năm trong ngoặc, ví dụ (Nguyễn, 2021); cuối bài, mọi nguồn được liệt kê đầy đủ trong danh mục tài liệu tham khảo, xếp theo thứ tự chữ cái của họ tác giả đầu tiên.
Phần dưới trình bày quy tắc trích dẫn trong văn bản, trích nguyên văn, cách ghi từng loại tài liệu kèm ví dụ, cách xử lý tên người Việt, và những lỗi hay gặp. Các tên tác giả và tên bài trong ví dụ là giả định để minh hoạ cấu trúc. Nếu khoa của bạn có hướng dẫn trích dẫn riêng, hướng dẫn đó được ưu tiên.
Trích dẫn trong văn bản: một, hai, nhiều tác giả
APA có hai kiểu viết: trong ngoặc (tên và năm nằm trong ngoặc đơn, thường cuối câu) và tường thuật (tên tác giả là một phần của câu, năm trong ngoặc ngay sau tên).
| Số tác giả | Trong ngoặc | Tường thuật |
|---|---|---|
| Một tác giả | (Trần, 2020) | Trần (2020) cho rằng… |
| Hai tác giả | (Lê & Phạm, 2021) | Lê và Phạm (2021) nhận thấy… |
| Ba tác giả trở lên | (Hoàng et al., 2022) | Hoàng và cộng sự (2022) chỉ ra… |
| Tác giả là tổ chức, lần đầu | (Viện Nghiên cứu Giáo dục [VNCGD], 2023) | Viện Nghiên cứu Giáo dục (VNCGD, 2023) công bố… |
| Tổ chức, các lần sau | (VNCGD, 2023) | VNCGD (2023)… |
| Nhiều nguồn cùng ý | (Lê & Phạm, 2021; Trần, 2020) | Một số nghiên cứu (Lê & Phạm, 2021; Trần, 2020)… |
Một số điểm mới của APA 7 so với bản 6: từ ba tác giả trở lên viết ngay “et al.” từ lần trích đầu tiên (bản cũ phải liệt kê đủ ở lần đầu). Trong ngoặc dùng dấu “&”, trong câu văn dùng chữ “và” (hoặc “and” nếu viết tiếng Anh). Bài viết bằng tiếng Việt thường dùng “và cộng sự” trong câu tường thuật; trong ngoặc, nhiều trường chấp nhận cả “et al.” lẫn “và cộng sự”, miễn thống nhất.
Nhiều nguồn trong cùng một ngoặc xếp theo thứ tự chữ cái của họ tác giả đầu tiên, ngăn cách bằng dấu chấm phẩy. Cùng tác giả cùng năm có hai bài thì thêm a, b sau năm: (Trần, 2020a, 2020b).
Trích nguyên văn và diễn đạt lại
Trích nguyên văn bắt buộc có số trang. Đặt câu trích trong ngoặc kép và ghi trang: (Trần, 2020, p. 45) khi viết tiếng Anh; bài tiếng Việt thường ghi “tr. 45”. Nhiều trang dùng “pp. 45–46” hoặc “tr. 45–46”.
Tài liệu không có số trang. Với trang web hoặc sách điện tử không đánh số trang, dùng số đoạn (para. 3), tên mục, hoặc cả hai, để người đọc tìm được câu trích.
Trích dài từ 40 từ trở lên. Viết thành khối riêng, thụt lề cả đoạn khoảng 1,27 cm, không dùng ngoặc kép, nguồn đặt sau dấu chấm cuối đoạn. Ngưỡng 40 từ tính theo bản gốc tiếng Anh; với tiếng Việt, nhiều khoa áp dụng ngưỡng tương đương khoảng ba dòng trở lên.
Diễn đạt lại không bắt buộc số trang, nhưng APA khuyến khích ghi nếu giúp người đọc tìm đoạn gốc trong tài liệu dài. Dù diễn đạt bằng lời của mình, vẫn phải ghi tác giả và năm.
Trích gián tiếp (nguồn thứ cấp). Khi đọc ý của A thông qua sách của B mà không tiếp cận được bản gốc: “(A, 2005, được trích trong B, 2020)” — tiếng Anh là “as cited in”. Danh mục chỉ ghi B, tài liệu bạn thực sự đọc. Hạn chế dùng; nên tìm bản gốc khi có thể.
Danh mục tài liệu tham khảo: ví dụ cho từng loại
Mẫu chung của APA 7 là: Tác giả. (Năm). Tên tài liệu. Nguồn. Tên sách, tên tạp chí và số tập in nghiêng. Dưới đây là các loại hay gặp nhất, viết theo dạng trình bày trong bài tiếng Việt.
- Sách: Trần, B. C. (2020). Quản trị nguồn nhân lực trong doanh nghiệp nhỏ (Tái bản lần thứ 2). Nhà xuất bản Lao động. — APA 7 không ghi nơi xuất bản nữa.
- Chương trong sách có chủ biên: Lê, H. M. (2019). Văn hoá doanh nghiệp. Trong N. T. Phạm (Chủ biên), Giáo trình hành vi tổ chức (tr. 112–140). Nhà xuất bản Đại học Quốc gia.
- Bài báo khoa học có DOI: Lê, H. M., & Đỗ, T. T. (2021). Ảnh hưởng của làm việc từ xa đến sự gắn kết của nhân viên. Tạp chí Kinh tế và Quản trị, 15(3), 45–60. Sau đó là DOI ở dạng đường dẫn đầy đủ, bắt đầu bằng doi.org/10.…
- Bài báo không có DOI: ghi như trên, bỏ phần DOI. Chỉ thêm đường dẫn nếu bài lấy từ trang web của tạp chí và không có trong cơ sở dữ liệu học thuật phổ biến.
- Trang web: Viện Nghiên cứu X. (2023, ngày 12 tháng 5). Báo cáo xu hướng việc làm năm 2023. Tên trang web. Đường dẫn. — Nếu tác giả trùng tên trang web thì bỏ tên trang web. Chỉ ghi ngày truy cập khi nội dung trang thay đổi thường xuyên.
- Luận văn, luận án: Phạm, Q. A. (2022). Các yếu tố ảnh hưởng đến ý định khởi nghiệp của sinh viên [Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Y]. Kho lưu trữ của trường.
- Văn bản quy phạm pháp luật: APA không có mẫu riêng cho văn bản Việt Nam; thường ghi theo cơ quan ban hành, năm, tên văn bản in nghiêng, kèm số hiệu. Theo hướng dẫn của khoa để thống nhất.
Tác giả ghi tối đa 20 người trong danh mục; từ 21 người trở lên ghi 19 người đầu, dấu ba chấm, rồi tác giả cuối cùng. Mỗi mục trình bày thụt lề treo (dòng đầu sát lề, các dòng sau thụt vào khoảng 1,27 cm), giãn dòng đôi theo chuẩn APA, trừ khi khoa quy định khác.
Tên người Việt và tài liệu tiếng Việt: xử lý thế nào
APA xếp và trích theo họ (family name) cộng chữ cái đầu của tên. Với tên “Nguyễn Văn An”, theo đúng APA, trong danh mục ghi “Nguyễn, V. A.” và trong bài là (Nguyễn, 2021). Vấn đề là họ Nguyễn, Trần, Lê quá phổ biến, nên trong một khoá luận có thể có năm “Nguyễn, 2021” khác nhau, khiến người đọc khó phân biệt.
Vì lý do đó, nhiều trường đại học ở Việt Nam hướng dẫn ghi đầy đủ họ tên tác giả người Việt và giữ nguyên thứ tự: trong bài là (Nguyễn Văn An, 2021), trong danh mục là “Nguyễn Văn An. (2021).”, còn tác giả nước ngoài vẫn ghi theo họ như chuẩn APA. Cả hai cách đều gặp trong thực tế; điều quan trọng là theo đúng hướng dẫn của khoa và thống nhất từ đầu đến cuối bài. Nếu có hai tác giả cùng họ cùng năm theo cách ghi chuẩn, APA cho phép thêm chữ cái đầu của tên vào trích dẫn trong bài, ví dụ (V. A. Nguyễn, 2021).
Về tên tài liệu, giữ nguyên tiếng Việt có dấu. Khi viết bài bằng tiếng Anh mà trích tài liệu tiếng Việt, APA khuyến nghị giữ tên gốc rồi thêm bản dịch tiếng Anh trong ngoặc vuông ngay sau, ví dụ: Quản trị nguồn nhân lực [Human resource management].
Một số khoa yêu cầu tách danh mục thành hai phần, tài liệu tiếng Việt trước, tài liệu nước ngoài sau, mỗi phần xếp theo chữ cái. Đây là quy ước trong nước, không phải yêu cầu của APA, nhưng gặp rất thường xuyên trong khoá luận và luận văn.
Sắp xếp danh mục tài liệu tham khảo đúng thứ tự
Danh mục sắp xếp sai là lỗi dễ thấy nhất khi hội đồng lật đến cuối khoá luận. Làm theo các quy tắc dưới đây.
- Xếp theo chữ cái họ của tác giả đầu tiên; nếu ghi họ tên đầy đủ người Việt thì xếp theo tên theo quy ước của khoa, thường là theo chữ cái đầu của cả chuỗi họ tên như khi in.
- Cùng tác giả đứng một mình: xếp theo năm, từ cũ đến mới. Tác giả đứng một mình đặt trước các bài người đó viết chung.
- Cùng tác giả, cùng năm: xếp theo chữ cái tên bài, gắn a, b, c sau năm, và dùng đúng chữ đó khi trích trong bài.
- Tác giả là tổ chức: xếp theo tên đầy đủ của tổ chức, không theo tên viết tắt.
- Tài liệu không có tác giả: đưa tên tài liệu lên vị trí tác giả và xếp theo chữ cái đầu của tên tài liệu.
- Kiểm tra hai chiều: mọi trích dẫn trong bài có trong danh mục, mọi mục trong danh mục được trích ít nhất một lần.
Phần mềm quản lý tài liệu miễn phí như Zotero hoặc Mendeley có sẵn kiểu APA 7, tự tạo trích dẫn và danh mục khi bạn chèn nguồn. Vẫn cần đọc lại từng mục: dữ liệu nhập tự động hay sai chữ hoa, thiếu số trang, nhầm họ và tên với tác giả người Việt.
Những lỗi hay gặp khi trích dẫn APA
Ghi tên đầy đủ trong ngoặc với tác giả nước ngoài. Viết (John Smith, 2020) là sai; đúng là (Smith, 2020).
Quên “et al.” hoặc dùng sai. Ba tác giả trở lên mà vẫn liệt kê đủ trong bài là theo bản 6. Trong danh mục thì ngược lại, phải ghi đủ đến 20 tác giả, không được rút gọn bằng “et al.”.
Năm trong bài và trong danh mục lệch nhau. Lỗi rất phổ biến khi trích bản trực tuyến trước rồi đọc bản in sau. Thống nhất theo phiên bản bạn thực sự dùng.
In nghiêng sai chỗ. Với bài báo, in nghiêng tên tạp chí và số tập, không in nghiêng tên bài và số kỳ trong ngoặc. Với sách, in nghiêng tên sách.
Ghi “Truy cập từ” cho mọi trang web. APA 7 bỏ cụm này trước đường dẫn, chỉ ghi ngày truy cập khi nội dung trang hay thay đổi.
Trộn nhiều kiểu trích dẫn. Nửa bài APA, nửa bài đánh số kiểu IEEE. Chọn một kiểu theo quy định của khoa và giữ thống nhất từ đầu đến cuối.
Câu hỏi thường gặp
APA 7 và APA 6 khác nhau những điểm nào chính?
Một số điểm chính: từ ba tác giả trở lên dùng et al. ngay từ lần trích đầu; danh mục ghi đến 20 tác giả; sách không ghi nơi xuất bản; DOI ghi dưới dạng đường dẫn; bỏ cụm “Retrieved from” trước đường dẫn trang web. Phần lớn cấu trúc tác giả – năm vẫn giữ nguyên.
Trích dẫn tài liệu không có năm xuất bản thế nào?
Thay năm bằng “n.d.” (no date), bài tiếng Việt có thể ghi “không năm” nếu khoa cho phép, ví dụ (Trần, n.d.). Trong danh mục cũng ghi tương tự ở vị trí năm. Trước khi dùng, kiểm xem trang có ghi ngày cập nhật hay không.
Có cần trích dẫn khi dùng số liệu từ báo cáo của cơ quan nhà nước không?
Có. Mọi số liệu không phải do bạn tự thu thập đều phải ghi nguồn, kể cả số liệu từ niên giám thống kê hay báo cáo của bộ ngành. Tác giả là cơ quan ban hành; nếu dùng nhiều lần, giới thiệu tên viết tắt ở lần đầu.
Trích dẫn bài giảng của giảng viên hoặc tài liệu nội bộ được không?
Hạn chế, vì người đọc không tiếp cận được. Thông tin từ trao đổi cá nhân, bài giảng không công bố chỉ trích trong bài dạng (Tên giảng viên, trao đổi cá nhân, ngày tháng năm) và không đưa vào danh mục. Nếu ý đó có trong giáo trình đã xuất bản, trích giáo trình.
Nên dùng APA hay IEEE?
Phụ thuộc ngành và quy định của khoa. APA phổ biến ở khoa học xã hội, kinh tế, giáo dục; IEEE dùng kiểu đánh số trong ngoặc vuông, phổ biến ở kỹ thuật điện, điện tử, công nghệ thông tin. Khi khoa không quy định, chọn kiểu mà các tạp chí trong ngành bạn hay dùng.
Trích dẫn nội dung do công cụ AI tạo ra thế nào?
APA đã có hướng dẫn coi công cụ AI là tác giả là nhà phát triển công cụ, kèm năm phiên bản và mô tả công cụ, đồng thời nên mô tả cách dùng trong phần phương pháp. Quy định dùng AI trong khoá luận khác nhau giữa các trường, hãy hỏi khoa trước khi dùng.
