Xe tự lái được chia thành 6 cấp độ, đánh số từ 0 đến 5, theo thang phân loại J3016 của Hiệp hội Kỹ sư Ô tô SAE, nay được hầu hết nhà sản xuất và cơ quan quản lý dùng làm ngôn ngữ chung. Cấp 0 là xe chỉ cảnh báo, cấp 5 là xe chạy được mọi nơi, mọi điều kiện mà không cần ai cầm lái. Ranh giới quan trọng nhất nằm giữa cấp 2 và cấp 3: từ cấp 0 đến cấp 2, bạn vẫn là người lái, phải nhìn đường và chịu trách nhiệm suốt chuyến đi, dù xe đang tự đánh lái và tự giữ tốc độ.
Nói cách khác, hầu hết xe bán cho cá nhân hiện nay, kể cả xe quảng cáo "tự lái trên cao tốc", chỉ đang ở cấp 1 hoặc cấp 2. Xe thật sự không cần người lái là cấp 4 (trong một vùng và điều kiện được giới hạn trước) và cấp 5 (ở mọi nơi). Cấp 5 hiện chưa có sản phẩm thương mại nào đạt được. Phần dưới giải thích từng cấp, ai phải làm gì và những hiểu lầm dễ dẫn tới tai nạn.
Bảng 6 cấp độ xe tự lái: ai lái, ai giám sát
Cách nhớ nhanh: hãy hỏi hai câu cho mỗi cấp. Thứ nhất, ai đang điều khiển vô lăng và chân ga, chân phanh? Thứ hai, ai phải theo dõi đường để phát hiện nguy hiểm? Câu trả lời cho câu hỏi thứ hai mới quyết định bạn có được rời mắt hay không.
| Cấp | Tên gọi | Xe làm gì | Người lái phải làm gì |
|---|---|---|---|
| 0 | Không tự động hoá | Chỉ cảnh báo hoặc can thiệp tức thời: cảnh báo điểm mù, cảnh báo lệch làn, phanh khẩn cấp tự động | Lái toàn bộ, theo dõi đường liên tục |
| 1 | Hỗ trợ người lái | Tự làm một việc: hoặc giữ khoảng cách bằng ga tự động thích ứng, hoặc hỗ trợ giữ làn | Lái phần còn lại, theo dõi đường liên tục |
| 2 | Tự động hoá một phần | Cùng lúc đánh lái và tăng giảm tốc trong làn đường | Tay trên vô lăng hoặc sẵn sàng, mắt nhìn đường, can thiệp ngay khi cần |
| 3 | Tự động hoá có điều kiện | Tự lái và tự theo dõi đường trong điều kiện hẹp (ví dụ kẹt xe trên cao tốc, tốc độ thấp) | Được rời mắt khi hệ thống bật, nhưng phải ngồi ghế lái và tiếp quản khi xe yêu cầu, thường trong vài giây |
| 4 | Tự động hoá cao | Tự xử lý mọi tình huống trong vùng hoạt động cho phép; gặp sự cố tự dừng an toàn | Không cần can thiệp trong vùng đó; xe có thể không có vô lăng |
| 5 | Tự động hoá hoàn toàn | Chạy được mọi nơi, mọi thời tiết mà người lái giỏi chạy được | Chỉ là hành khách |
Lưu ý phanh khẩn cấp tự động (AEB) vẫn tính là cấp 0, vì nó chỉ ra tay trong khoảnh khắc chứ không lái xe liên tục. Một chiếc xe có thể mang nhiều tính năng ở các cấp khác nhau; cấp của xe là cấp của tính năng cao nhất đang được bật lúc đó.
Cấp 1 và cấp 2: vì sao giữ làn, ga tự động chưa phải là tự lái
Hai tính năng hay gặp nhất trên xe đời mới là ga tự động thích ứng (ACC, xe tự giữ khoảng cách với xe phía trước, tự giảm tốc khi xe trước chậm lại) và hỗ trợ giữ làn (LKA hoặc LCA, xe tự đánh lái nhẹ để bám giữa làn). Bật riêng một trong hai là cấp 1. Bật cả hai cùng lúc, xe tự lái theo dòng xe trên cao tốc, là cấp 2. Cảm giác lúc đó rất giống xe tự chạy, và đó chính là cái bẫy.
Ở cấp 2, hệ thống không có nghĩa vụ phát hiện mọi nguy hiểm. Camera có thể không nhận ra vạch kẻ đường mờ, đoạn làn rẽ nhánh, công trình đang thi công, xe đỗ chết máy giữa làn, hay một con chó băng qua. Radar trước có thể bỏ qua vật đứng yên để tránh phanh nhầm khi đi qua biển báo hay gầm cầu. Khi hệ thống "bỏ cuộc", nó thường chỉ kêu bíp và nhả quyền điều khiển trong tích tắc. Người lái đang nhìn điện thoại sẽ không kịp phản ứng.
Vì vậy xe cấp 2 thường có cơ chế kiểm tra người lái: cảm biến lực trên vô lăng (đòi bạn cầm vô lăng sau mỗi khoảng vài chục giây), hoặc camera trong khoang theo dõi hướng mắt. Lừa cơ chế này bằng cách treo vật nặng lên vô lăng là hành vi nguy hiểm. Về trách nhiệm: ở cấp 0 đến 2, khi xảy ra va chạm, người ngồi ghế lái được coi là người điều khiển phương tiện, giống như xe không có tính năng hỗ trợ nào.
Cấp 3: ranh giới mỏng nhất và khó nhất
Điểm khác căn bản. Ở cấp 3, khi hệ thống đang bật trong điều kiện cho phép, chính hệ thống chịu việc theo dõi đường. Người ngồi ghế lái được phép rời mắt, chẳng hạn xem điện thoại, miễn vẫn ngồi đúng chỗ, tỉnh táo và sẵn sàng.
Điều kiện rất hẹp. Các hệ thống cấp 3 đã được cấp phép ở một số nước thường chỉ hoạt động trên đường cao tốc có dải phân cách, thời tiết tốt, tốc độ giới hạn (nhiều trường hợp chỉ khi kẹt xe tốc độ thấp) và có xe phía trước để bám. Ra khỏi các điều kiện này, hệ thống không cho bật.
Yêu cầu tiếp quản. Khi sắp ra khỏi điều kiện cho phép, xe phát tín hiệu yêu cầu người lái cầm lái lại và cho một khoảng đệm, thường khoảng mười giây. Nếu người lái không phản hồi, xe phải tự giảm tốc và dừng an toàn. Bài toán khó là con người đang rời mắt cần thời gian để hiểu tình huống trước khi lái tiếp.
Trách nhiệm. Đây là cấp đầu tiên mà câu hỏi "ai chịu lỗi khi hệ thống đang bật" có thể đổi sang nhà sản xuất, tuỳ luật từng nước và điều khoản của hãng. Vì phần trách nhiệm này, khá ít nhà sản xuất chịu đưa cấp 3 vào xe cá nhân, và nhiều hãng đi thẳng từ cấp 2 lên thử nghiệm cấp 4.
Cấp 4 và cấp 5: khi nào thật sự không cần người lái
Cấp 4 hoạt động trong một vùng thiết kế hoạt động (ODD), tức tập điều kiện được xác định trước: khu vực địa lý đã lập bản đồ chi tiết, loại đường, khung giờ, thời tiết, tốc độ tối đa. Trong ODD, xe tự xử lý mọi tình huống, kể cả khi trục trặc thì tự tấp vào lề an toàn mà không cần ai tiếp quản. Đó là lý do các dịch vụ taxi không người lái thử nghiệm ở một số thành phố của Mỹ và Trung Quốc chỉ đón trả khách trong những khu vực đã khoanh vùng, và có trung tâm điều hành từ xa hỗ trợ khi xe gặp tình huống lạ.
Cấp 4 cũng gồm xe buýt đưa đón chạy tuyến cố định trong khu công nghiệp, sân bay, khu đô thị khép kín, xe giao hàng nhỏ trên vỉa hè hay xe tải chạy tuyến cao tốc cố định trong chương trình thử. Chỉ cần ra khỏi vùng đã khoanh, xe cấp 4 có thể không chạy được.
Cấp 5 xoá bỏ giới hạn đó: chạy ở bất cứ đâu một người lái giỏi chạy được, từ hẻm nhỏ, đường đất, mưa lớn tới ngã tư không đèn. Đến nay chưa có xe nào đạt cấp 5, và các chuyên gia trong ngành không thống nhất được mốc thời gian. Khi đọc thông tin về một mẫu xe "tự lái hoàn toàn", hãy tìm xem hãng công bố chính thức cấp mấy theo SAE và điều kiện sử dụng ghi trong sách hướng dẫn, thay vì tin vào tên gọi thương mại.
Những hiểu lầm hay gặp khi nói về xe tự lái
Các tranh cãi về xe tự lái thường xuất phát từ việc dùng chữ lẫn lộn. Vài điểm cần tách bạch:
- Tên gọi tiếp thị không phải cấp độ. Các tên như "lái tự động", "phi công tự động", "tự lái trên cao tốc" thường là cấp 2. Cấp chính thức được ghi trong sách hướng dẫn sử dụng, không nằm ở quảng cáo.
- Cập nhật phần mềm không tự nâng cấp. Bản cập nhật có thể làm tính năng mượt hơn, nhưng xe vẫn ở cấp 2 nếu nhà sản xuất vẫn yêu cầu người lái giám sát.
- Cấp cao hơn không có nghĩa là an toàn hơn trong mọi hoàn cảnh. Cấp mô tả phân chia trách nhiệm giữa người và máy, không phải điểm chất lượng.
- Xe cấp 4 vẫn có thể có vô lăng. Nhiều xe thử nghiệm giữ vô lăng để nhân viên an toàn ngồi theo dõi trong giai đoạn kiểm định.
- Tính năng đỗ xe tự động (xe tự đánh lái vào chỗ, bạn giữ phanh hoặc giám sát) thường là cấp 1 hoặc 2 trong phạm vi tốc độ rất thấp.
Kiểm tra xe của bạn đang ở cấp nào và dùng cho an toàn
Nếu bạn đang có hoặc định mua xe có hỗ trợ lái, mấy bước sau giúp hiểu đúng và dùng đúng. Tên mục trên màn hình xe khác nhau theo hãng và phiên bản phần mềm.
- Mở sách hướng dẫn, phần hệ thống hỗ trợ người lái (thường gọi chung là ADAS). Tìm câu mô tả trách nhiệm: nếu có dòng kiểu "người lái phải luôn giám sát và sẵn sàng can thiệp" thì đó là cấp 2 trở xuống.
- Đọc giới hạn ghi kèm: tốc độ tối thiểu và tối đa, loại đường, điều kiện vạch kẻ, thời tiết. Ga tự động thích ứng của nhiều xe chỉ bám xe trước từ một tốc độ nhất định trở lên.
- Thử tính năng lần đầu trên đoạn cao tốc vắng, ban ngày, thời tiết khô, để quen âm báo và cách hệ thống nhả quyền.
- Không dùng hỗ trợ giữ làn trên đường nội đô đông xe máy, đường không có vạch, đoạn đang thi công hoặc đường đèo nhiều khúc cua gắt.
- Lau camera sau kính chắn gió và mặt radar ở lưới tản nhiệt; bùn, côn trùng hay dán đề can lên đó có thể làm hệ thống tắt hoặc nhận sai.
- Luôn giữ thói quen chân gần bàn phanh, mắt nhìn đường. Ở Việt Nam hiện chưa có khung pháp lý cho phép người lái rời mắt khỏi đường; quy định có thể thay đổi, hãy theo dõi văn bản chính thức của cơ quan quản lý giao thông.
Câu hỏi thường gặp
Xe có ga tự động thích ứng và giữ làn có được gọi là xe tự lái không?
Không. Hai tính năng này cộng lại là cấp 2, tức tự động hoá một phần. Xe giúp bạn đỡ mệt trên cao tốc nhưng không có nghĩa vụ phát hiện nguy hiểm, nên người lái vẫn phải nhìn đường và chịu trách nhiệm như khi lái xe thường.
Thang cấp độ xe tự lái do ai đặt ra?
Thang 0 đến 5 do Hiệp hội Kỹ sư Ô tô SAE công bố trong tiêu chuẩn J3016, lần đầu năm 2014 và đã được sửa đổi vài lần. Thang này chỉ phân loại, không phải luật; luật giao thông mỗi nước mới quy định cấp nào được lưu hành và ai chịu trách nhiệm.
Đi xe cấp 2, có được buông tay khỏi vô lăng không?
Một số hệ thống cấp 2 cho phép rời tay trên đoạn cao tốc đã lập bản đồ, nhưng vẫn dùng camera bắt người lái nhìn đường. Rời tay không đồng nghĩa với rời mắt. Hệ thống phần lớn các xe vẫn đòi chạm vô lăng định kỳ và sẽ cảnh báo, rồi tắt nếu bạn không phản hồi.
Xe tự lái cấp 4 khác taxi có tài xế điều khiển từ xa thế nào?
Xe cấp 4 tự lái hoàn toàn trong vùng cho phép. Trung tâm từ xa thường chỉ hỗ trợ khi xe gặp tình huống không chắc chắn, ví dụ gợi ý đường đi vòng hoặc xác nhận cho đi qua chướng ngại, chứ không cầm lái liên tục như chơi điều khiển.
Ở Việt Nam đã có xe tự lái chạy trên đường chưa?
Xe cá nhân bán ở Việt Nam có nhiều tính năng cấp 1 và cấp 2. Một số dự án thử nghiệm xe tự hành chạy trong khu vực khép kín như khu đô thị hay khu du lịch. Việc cho xe tự lái cấp cao lưu thông trên đường công cộng phụ thuộc quy định pháp luật, bạn nên theo dõi thông tin chính thức.
Trời mưa có dùng được hỗ trợ giữ làn không?
Mưa lớn làm camera khó thấy vạch kẻ, nước bắn từ xe trước che tầm nhìn, nên nhiều xe tự tắt tính năng hoặc báo lỗi cảm biến. Khi mưa to, đường tối hay vạch mờ, an toàn nhất là tự lái hoàn toàn và giảm tốc độ.
