Gần như mọi chiêu lừa đảo tài chính đều có chung bốn dấu hiệu: tạo cảm giác gấp, yêu cầu giữ bí mật, hứa lợi ích hoặc doạ hậu quả bất thường, và kết thúc bằng việc bảo bạn chuyển tiền hoặc đọc mã OTP. Thấy đủ hai trong bốn dấu hiệu là đủ lý do để dừng lại, cúp máy và kiểm tra qua kênh chính thức.
Kịch bản thay đổi liên tục, nhưng nguyên tắc chặn chúng thì không đổi: cơ quan nhà nước không yêu cầu chuyển tiền qua điện thoại để "xác minh"; ngân hàng không bao giờ hỏi mã OTP hay mật khẩu; không có khoản đầu tư hợp pháp nào cam kết lợi nhuận cố định cao, chắc chắn.
Nếu lỡ chuyển tiền, gọi ngay tổng đài ngân hàng của mình để yêu cầu tra soát, phong toả, rồi trình báo cơ quan công an nơi gần nhất. Giờ đầu tiên quan trọng nhất, vì tiền thường bị chuyển tiếp qua nhiều tài khoản rất nhanh.
Bốn dấu hiệu chung của mọi cú lừa
Gấp. "Phải chuyển trong 30 phút", "tài khoản sẽ bị khoá hôm nay", "suất ưu đãi chỉ còn hai chỗ". Sự gấp gáp được tạo ra để bạn không kịp hỏi ai. Mọi việc tiền bạc thật sự hợp pháp đều cho bạn thời gian kiểm tra.
Bí mật. "Không được nói với người nhà vì đang điều tra", "đây là kênh đầu tư nội bộ". Kẻ lừa cần cô lập bạn khỏi người có thể cảnh báo. Lời dặn giữ bí mật về tiền bạc là dấu hiệu nguy hiểm nhất.
Bất thường. Lợi nhuận vài phần trăm mỗi ngày, việc làm thêm chỉ cần bấm thích bài viết mà lương cao hơn lương chính, giải thưởng từ chương trình bạn chưa từng tham gia, hoặc ngược lại là doạ liên quan đến vụ án.
Chuyển tiền hoặc lộ mã. Mọi kịch bản đều đi đến đúng một điểm: chuyển tiền vào một tài khoản cá nhân, nạp tiền để "mở khoá", hoặc đọc mã OTP, cài một ứng dụng lạ, bấm vào đường dẫn để "cập nhật thông tin".
Cách phản xạ: gặp bất kỳ dấu hiệu nào, cúp máy, không bấm đường dẫn, tự tìm số tổng đài chính thức (in sau thẻ ngân hàng hoặc trong ứng dụng) để gọi lại, và hỏi một người thân trước khi chuyển bất kỳ đồng nào.
Tám chiêu hay gặp và cách nhận ra
Kịch bản cụ thể có thể khác, nhưng phần lớn các vụ lừa rơi vào một trong các nhóm dưới đây.
| Chiêu | Kịch bản thường gặp | Dấu hiệu nhận ra |
|---|---|---|
| Giả danh cơ quan chức năng | gọi báo bạn liên quan vụ án, nợ thuế, vi phạm giao thông, yêu cầu chuyển tiền vào tài khoản "tạm giữ" để chứng minh trong sạch | cơ quan chức năng làm việc bằng giấy mời, không yêu cầu chuyển tiền qua điện thoại |
| Giả nhân viên ngân hàng | mời nâng hạn mức thẻ, hoàn phí, cập nhật thông tin, gửi đường dẫn hoặc đề nghị cài ứng dụng | ngân hàng không hỏi OTP, mật khẩu, không gửi đường dẫn đăng nhập qua tin nhắn |
| Việc nhẹ lương cao | làm nhiệm vụ thích bài, chấm điểm, đặt đơn ảo; lúc đầu được trả tiền thật, sau phải nạp số lớn để "rút thưởng" | phải nạp tiền mới được làm việc là lừa đảo, không có ngoại lệ |
| Đầu tư lợi nhuận cố định | sàn ngoại hối, tiền mã hoá, dự án, hội nhóm "chuyên gia" cam kết lãi theo ngày, theo tháng | cam kết lợi nhuận cố định cao, rút tiền bị chặn, phải nạp thêm "phí", "thuế" |
| Chuyển nhầm tiền | một khoản tiền lạ vào tài khoản, sau đó có người gọi đòi chuyển lại, có khi kèm doạ là tiền vay app | không tự chuyển lại theo yêu cầu người lạ; báo ngân hàng xử lý |
| Giả người thân | tài khoản mạng xã hội của người quen bị chiếm, nhắn vay tiền gấp; có khi gọi video ngắn, hình mờ | gọi lại bằng số điện thoại quen thuộc, hỏi một chi tiết chỉ người thật biết |
| Trúng thưởng, quà tặng | báo trúng thưởng, nhận quà tri ân, phải đóng phí vận chuyển hoặc thuế trước | giải thưởng thật không bắt người nhận chuyển tiền trước |
| Lấy lại tiền bị lừa | tự giới thiệu là luật sư, hacker, đơn vị hỗ trợ thu hồi tiền, đòi phí trước | chỉ cơ quan công an, ngân hàng mới xử lý được; đây là lừa lần hai |
Từ ngày 1/7/2024, các giao dịch chuyển tiền trực tuyến trên 10 triệu đồng một lần hoặc tổng trên 20 triệu đồng một ngày phải xác thực sinh trắc học khuôn mặt theo quy định của Ngân hàng Nhà nước; ngưỡng này có thể được điều chỉnh. Đây là một lớp bảo vệ, nhưng nếu chính bạn tự tay xác thực theo lời kẻ gian thì lớp bảo vệ này không ngăn được.
Đầu tư lợi nhuận cố định và mô hình Ponzi
Mô hình Ponzi trả "lợi nhuận" cho người vào trước bằng chính tiền của người vào sau. Ban đầu nó trông rất thật: bạn nạp 10 triệu, mỗi ngày thấy số dư tăng, thậm chí rút được vài lần. Chính những lần rút được đó khiến bạn tin, nạp thêm và rủ người quen. Khi dòng tiền mới chậm lại, hệ thống "bảo trì", "nâng cấp", rồi đóng cửa.
Dấu hiệu nhận biết: lợi nhuận cố định và cao (vài phần trăm mỗi tuần hay mỗi tháng), không giải thích được tiền sinh ra từ hoạt động kinh doanh cụ thể nào, có hoa hồng hấp dẫn khi giới thiệu người mới, và ngày càng khó rút tiền ra. Áp quy tắc 72: lãi 3%/tháng nghĩa là tiền nhân đôi sau khoảng hai năm; không doanh nghiệp bình thường nào trả được mức đó đều đặn cho hàng nghìn người.
Đầu tư hợp pháp luôn có rủi ro, và người bán sản phẩm đầu tư hợp pháp phải nói rõ rủi ro đó. Cụm từ "cam kết không lỗ", "lãi chắc chắn", "chuyên gia nội bộ" là lời của người bán giấc mơ, không phải người làm tài chính. Trước khi bỏ tiền, tra xem tổ chức có giấy phép của cơ quan quản lý hay không, và tự hỏi: nếu mất hết số tiền này, cuộc sống của mình có đảo lộn không?
Nhận được tiền "chuyển nhầm": xử lý đúng cách
Đây là chiêu khiến người ngay thẳng dễ mắc vì ai cũng muốn trả lại tiền không phải của mình. Cách làm đúng giúp bạn vừa trả lại tiền hợp lệ vừa không bị gài.
- Không tiêu khoản tiền lạ đó. Theo quy định, tài sản nhận được không có căn cứ pháp luật phải hoàn trả, nên tiêu đi có thể gặp rắc rối.
- Không tự chuyển lại theo yêu cầu của người gọi điện hay nhắn tin, kể cả khi họ gửi ảnh chụp giao dịch. Họ có thể không phải người chuyển tiền, hoặc khoản tiền là tiền giải ngân từ một ứng dụng vay đứng tên bạn.
- Gọi tổng đài hoặc đến chi nhánh ngân hàng của bạn, thông báo có khoản tiền không rõ nguồn gốc và đề nghị ngân hàng tra soát, hoàn trả theo đúng quy trình.
- Nếu người kia tiếp tục đòi, đề nghị họ làm việc với ngân hàng của họ để yêu cầu tra soát. Người chuyển nhầm thật sẽ đồng ý ngay.
- Nếu bị doạ nạt hoặc có dấu hiệu khoản tiền là khoản vay mạo danh, giữ lại tin nhắn, ghi âm và trình báo cơ quan công an.
Quy trình này mất thêm vài ngày nhưng đảm bảo tiền về đúng chủ. Người lừa đảo thường bỏ cuộc ngay khi nghe bạn nói sẽ làm việc qua ngân hàng.
Đã lỡ chuyển tiền cho kẻ lừa: làm gì trong giờ đầu tiên
Thời gian là yếu tố quyết định. Tiền bị lừa thường được chuyển tiếp qua nhiều tài khoản trung gian trong vòng vài chục phút, nên làm càng sớm càng có cơ hội ngăn chặn.
- Gọi ngay tổng đài ngân hàng của bạn, thông báo giao dịch bị lừa đảo, cung cấp thời gian, số tiền, số tài khoản nhận, đề nghị tra soát và liên hệ ngân hàng nhận để phong toả nếu còn kịp.
- Nếu đã đọc mã OTP hoặc cài ứng dụng lạ, khoá ngay tài khoản ngân hàng, thẻ, ví điện tử; đổi mật khẩu từ một thiết bị khác; gỡ ứng dụng lạ và cân nhắc khôi phục cài đặt gốc điện thoại.
- Chụp lại toàn bộ tin nhắn, cuộc gọi, biên lai chuyển khoản, trang mạng xã hội, số tài khoản. Không xoá cuộc trò chuyện dù thấy xấu hổ.
- Đến cơ quan công an nơi gần nhất để trình báo, mang theo giấy tờ tuỳ thân và bằng chứng đã lưu.
- Cảnh báo người thân, bạn bè nếu tài khoản mạng xã hội của bạn bị chiếm, để không ai tiếp tục chuyển tiền.
- Cảnh giác với mọi lời mời "lấy lại tiền" sau đó, kể cả khi họ biết rõ chi tiết vụ việc của bạn.
Không ai nên tự trách quá mức. Những kẻ lừa đảo làm việc theo kịch bản chuyên nghiệp, nhắm vào lúc người ta mệt, lo lắng hoặc tin tưởng. Kể lại cho người thân nghe là một cách giúp chính họ không bị lừa bởi cùng kịch bản.
Câu hỏi thường gặp
Kẻ lừa đảo có thể lấy tiền nếu chỉ biết số tài khoản của mình không?
Chỉ có số tài khoản thì không rút được tiền. Kẻ gian cần thêm mật khẩu, mã OTP, hoặc khiến bạn tự chuyển tiền hay cài ứng dụng điều khiển điện thoại. Vì vậy cho người khác số tài khoản để nhận tiền là bình thường, nhưng tuyệt đối không cung cấp mã OTP.
Bị lừa chuyển khoản có lấy lại được tiền không?
Có trường hợp lấy lại được nếu báo ngân hàng và công an rất sớm, khi tiền chưa bị rút hoặc chuyển đi hết. Càng để lâu cơ hội càng thấp. Không có đơn vị tư nhân nào thu hồi tiền thay cơ quan chức năng.
Làm sao kiểm tra một sàn đầu tư có hợp pháp không?
Tra tên tổ chức trên trang của cơ quan quản lý tương ứng, như danh sách công ty chứng khoán được cấp phép hay tổ chức tín dụng được Ngân hàng Nhà nước công bố. Sàn chỉ có ứng dụng, hội nhóm chat, không có pháp nhân rõ ràng tại Việt Nam thì không nên tham gia.
Người lớn tuổi trong nhà hay bị lừa, nên dặn gì?
Dặn một câu dễ nhớ: ai gọi đến bảo chuyển tiền, dù xưng là ai, cũng cúp máy và gọi cho con cháu trước. Cài sẵn số điện thoại người thân lên đầu danh bạ, hạn mức chuyển tiền trong ngày thấp, và bật thông báo biến động số dư.
Có nên bấm vào đường dẫn ngân hàng gửi qua tin nhắn không?
Không nên. Hãy mở ứng dụng ngân hàng hoặc tự gõ địa chỉ trang web chính thức thay vì bấm đường dẫn trong tin nhắn, kể cả khi tin nhắn hiện tên ngân hàng, vì tên người gửi có thể bị giả mạo.
Lỡ cho kẻ gian mã OTP thì phải làm gì?
Gọi tổng đài ngân hàng ngay để khoá tài khoản, thẻ và yêu cầu kiểm tra các giao dịch vừa phát sinh. Sau đó đổi mật khẩu ứng dụng ngân hàng, thư điện tử, mạng xã hội từ một thiết bị an toàn và trình báo công an nếu đã mất tiền.
