Chọn ngành du học đúng là tìm chỗ giao nhau của ba vòng: việc bạn làm tốt và chịu học được trong 3–4 năm, ngành có nhu cầu tuyển dụng ở nước bạn học, và bằng cấp vẫn dùng được nếu bạn về Việt Nam. Ngành nằm trong cả ba vòng là lựa chọn an toàn nhất; ngành chỉ nằm trong một vòng, dù là vòng "dễ định cư", là canh bạc.
Bài này đưa ra một khung chọn ngành từng bước, điểm qua các nhóm ngành người Việt chọn nhiều (kỹ thuật, công nghệ thông tin, y tế và điều dưỡng, kinh doanh, nhà hàng khách sạn) với ưu nhược chung, và giải thích vì sao chọn ngành chỉ dựa trên danh sách nghề thiếu hụt là sai lầm hay gặp nhất.
Khung chọn ngành bốn bước
Làm lần lượt, ghi kết quả ra giấy. Mỗi bước loại bớt lựa chọn, cuối cùng còn hai ba ngành để so sánh kỹ.
- Năng lực và sở thích thật. Liệt kê môn học bạn điểm cao đều, không phải chỉ một học kỳ; việc bạn làm mà quên thời gian; hoạt động người khác hay nhờ bạn. Ngành kỹ thuật cần nền Toán, Lý vững; ngành y tế cần sức bền và chịu được áp lực ca trực; kinh doanh, truyền thông cần giao tiếp và viết tốt bằng ngoại ngữ.
- Nhu cầu thị trường nước sở tại. Đọc báo cáo thị trường lao động và danh sách nghề thiếu hụt do chính phủ nước đó công bố, xem tin tuyển dụng thực cho vị trí mới tốt nghiệp: bao nhiêu tin, yêu cầu gì, có nhận người cần bảo lãnh thị thực không.
- Giá trị khi về nước. Hỏi: ở Việt Nam, ngành này có những vị trí nào, ở loại doanh nghiệp nào, bằng nước ngoài có được công nhận để hành nghề không. Ngành y, dược, luật thường phải thi lại hoặc làm thủ tục công nhận khi về.
- Chi phí và thời gian. Ngành y, nha, kiến trúc học lâu và tốn kém hơn nhiều; điều dưỡng, kỹ thuật có thực tập bắt buộc ảnh hưởng tới thời gian làm thêm. Đặt tổng chi phí cạnh thu nhập khởi điểm thực tế.
Khi phân vân giữa hai ngành, ưu tiên ngành có nền tảng rộng hơn. Ví dụ, khoa học máy tính mở ra nhiều hướng hơn một chương trình chỉ dạy một công cụ phần mềm cụ thể.
Các nhóm ngành phổ biến: ưu và nhược chung
Nhận xét dưới mang tính xu hướng ở các nước nói tiếng Anh và châu Âu, không thay cho tìm hiểu riêng từng nước, từng thời điểm.
| Nhóm ngành | Ưu điểm | Cần cân nhắc |
|---|---|---|
| Kỹ thuật (xây dựng, cơ khí, điện, môi trường) | Nhu cầu ổn định, nhiều nước liệt vào nghề thiếu hụt; kỹ năng dùng được ở nhiều nơi | Học nặng Toán, Lý; muốn hành nghề kỹ sư có chứng chỉ thường cần đăng ký với hội nghề nghiệp |
| Công nghệ thông tin, khoa học máy tính | Việc làm đa dạng, dễ làm từ xa, giá trị cao khi về nước | Cạnh tranh rất lớn ở vị trí mới tốt nghiệp; tuyển dụng lên xuống theo chu kỳ công nghệ |
| Y tế, điều dưỡng | Nhu cầu cao và bền ở hầu hết nước phát triển | Yêu cầu ngoại ngữ cao, thực tập lâm sàng nặng; bằng có thể cần công nhận lại khi về hoặc khi đổi nước |
| Kinh doanh, tài chính, marketing | Linh hoạt, hợp nhiều ngành nghề, dễ dùng khi về nước | Số người học rất đông, khó nổi bật nếu chỉ có bằng mà không có kinh nghiệm thực tập |
| Nhà hàng, khách sạn, du lịch | Thực hành nhiều, dễ có việc làm thêm và thực tập | Thu nhập khởi điểm thường thấp; ngành chịu ảnh hưởng mạnh khi du lịch suy giảm |
Không có nhóm ngành nào "chắc chắn có việc". Người tìm được việc nhanh sau tốt nghiệp thường là người có thực tập, dự án thật và ngoại ngữ làm việc tốt, bất kể ngành.
Danh sách ngành thiếu hụt lao động: dùng sao cho đúng
Úc, Canada, Đức, New Zealand và nhiều nước khác công bố danh sách nghề đang thiếu người hoặc được ưu tiên trong chương trình định cư tay nghề. Danh sách này có ích để biết thị trường đang cần gì, nhưng có ba điểm hay bị hiểu sai.
Thứ nhất, danh sách được xem xét lại định kỳ, thường mỗi năm. Một nghề có mặt năm bạn nhập học có thể bị loại hoặc bị đổi điều kiện vào năm bạn tốt nghiệp, ba bốn năm sau. Thứ hai, có tên trong danh sách không có nghĩa là có việc: nghề được ưu tiên là vì thiếu người có kinh nghiệm, trong khi người mới tốt nghiệp vẫn phải cạnh tranh. Thứ ba, các chương trình định cư ngày càng chấm nhiều yếu tố khác như kinh nghiệm làm việc tại chỗ, trình độ ngoại ngữ cao, tuổi, mời theo đợt, và đặt hạn mức.
Cách dùng đúng là coi danh sách như một trong nhiều tín hiệu về nhu cầu, kết hợp với tin tuyển dụng thật và trao đổi với người đang làm nghề đó tại nước sở tại.
Một mẹo thực tế: tìm trên các trang tuyển dụng phổ biến của nước đó với tên vị trí khởi điểm của ngành, lọc theo thành phố bạn định học, đếm số tin trong một tháng và đọc kỹ dòng yêu cầu. Nếu phần lớn tin đòi ba đến năm năm kinh nghiệm, hoặc ghi rõ chỉ nhận công dân và thường trú nhân, bạn biết con đường cho người mới tốt nghiệp sẽ hẹp hơn danh sách gợi ý. Lặp lại phép thử này với các ngành bạn đang cân nhắc để có số liệu so sánh của riêng mình.
Bẫy chọn ngành chỉ vì "dễ định cư"
Chính sách đổi nhanh hơn thời gian học. Những năm gần đây, nhiều nước đã điều chỉnh liên tục quy định về thị thực sau tốt nghiệp, mời định cư theo ngành, hạn mức du học sinh. Người chọn ngành theo chính sách năm nhập học có thể tốt nghiệp vào lúc luật đã khác.
Học ngành không hợp dễ bỏ dở. Một bạn ghét môi trường bệnh viện nhưng chọn điều dưỡng vì nghe nói dễ ở lại thường rất khổ trong các đợt thực tập lâm sàng, có người phải đổi ngành, mất thêm một hai năm và một khoản học phí lớn.
Khoá ngắn, chi phí thấp thường đi kèm giá trị thấp. Một số chương trình ngắn được quảng cáo như "lối tắt" định cư; khi chính sách thay đổi, tấm bằng đó gần như không có giá trị khi về nước.
Định cư cần nhiều hơn ngành học. Hầu hết diện tay nghề còn xét kinh nghiệm làm việc, ngoại ngữ, tuổi và có khi cần được chủ lao động bảo lãnh. Ngành học chỉ là một mảnh.
Câu hỏi nên tự trả lời trước khi chốt ngành
Nếu trả lời được rõ ràng phần lớn các câu dưới, bạn đã đủ thông tin để quyết định.
- Mình đã thử học hoặc làm một phần việc của ngành này chưa, qua khoá ngắn, dự án, thực tập, công việc tình nguyện?
- Ba vị trí công việc cụ thể mình có thể làm ngay sau tốt nghiệp là gì, ở nước sở tại và ở Việt Nam?
- Ngành có yêu cầu đăng ký hành nghề, thi chứng chỉ sau tốt nghiệp không, và mình có đủ điều kiện ngoại ngữ cho nó không?
- Nếu chính sách định cư thay đổi hoàn toàn, mình có còn muốn học ngành này không?
- Chương trình có thực tập hoặc học kỳ làm việc có lương không?
- Người đang làm nghề này nói gì về công việc hằng ngày, thu nhập, giờ làm?
Một cách làm hiệu quả là tìm hai ba người Việt đã tốt nghiệp ngành đó ở nước bạn định đến trong vòng năm năm, hỏi họ về quá trình tìm việc thực tế. Một buổi trò chuyện như vậy thường cho thông tin sát hơn nhiều tài liệu quảng cáo.
Khi đã chọn rồi mà thấy không hợp
Không ít du học sinh nhận ra ngành mình chọn không hợp sau một hai học kỳ. Chuyển ngành ở nước ngoài thường làm được, đặc biệt ở Mỹ nơi năm đầu chủ yếu học đại cương, nhưng có vài hệ quả cần tính: một số tín chỉ không được công nhận sang ngành mới nên thời gian học kéo dài, học phí có thể thay đổi, và với nhiều nước, thay đổi khoá học phải báo cho cơ quan di trú hoặc xin lại giấy tờ trường cấp.
Trước khi chuyển, gặp cố vấn học tập để xem tín chỉ nào giữ được, và gặp văn phòng sinh viên quốc tế để biết ảnh hưởng tới thị thực. Đừng tự ý ngừng học hoặc giảm số môn dưới mức toàn thời gian, vì đó là vi phạm điều kiện thị thực phổ biến.
Câu hỏi thường gặp
Du học ngành gì dễ xin việc nhất?
Không có ngành nào dễ xin việc cho mọi người. Những nhóm có nhu cầu bền là kỹ thuật, y tế, điều dưỡng và một số mảng công nghệ thông tin, nhưng người được tuyển nhanh thường là người có thực tập và ngoại ngữ tốt. Chọn ngành hợp năng lực giúp bạn học giỏi và nổi bật hơn.
Có nên du học ngành điều dưỡng để định cư không?
Điều dưỡng có nhu cầu cao ở nhiều nước, nhưng yêu cầu ngoại ngữ và thực tập lâm sàng nặng, công việc áp lực, ca trực đêm. Chỉ nên chọn nếu bạn thật sự muốn làm nghề chăm sóc người bệnh. Quy định định cư cho ngành này cũng thay đổi theo thời gian.
Du học ngành kinh doanh có phí không?
Không phí nếu bạn biết cách làm hồ sơ nổi bật bằng thực tập, dự án, chuyên ngành hẹp như phân tích kinh doanh, chuỗi cung ứng, tài chính định lượng. Ngành kinh doanh đông người học nên tấm bằng tự nó không đủ để cạnh tranh.
Học thạc sĩ có nên đổi ngành so với cử nhân không?
Được, nhiều chương trình thạc sĩ nhận người trái ngành nếu có môn nền hoặc kinh nghiệm liên quan. Nên chọn ngành mới có liên kết với nền cũ để tận dụng thế mạnh, ví dụ kỹ thuật sang quản lý dự án, kế toán sang phân tích dữ liệu.
Ngành có trong danh sách thiếu hụt năm nay, bốn năm nữa còn không?
Không ai bảo đảm được. Danh sách được cập nhật định kỳ theo thị trường lao động. Bạn nên theo dõi thông báo chính thức hằng năm và chuẩn bị kỹ năng để vẫn có việc ở nơi khác nếu ngành bị loại khỏi danh sách.
