Hầu hết nước cho du học sinh làm thêm có giới hạn số giờ trong kỳ học và nới rộng hoặc bỏ giới hạn vào kỳ nghỉ chính thức của trường. Trước khi đi làm, bạn thường cần có giấy phép làm việc ghi trên thị thực hoặc giấy phép riêng, và một mã số thuế hoặc mã số an sinh xã hội. Bạn được trả ít nhất mức lương tối thiểu như người lao động bản địa.
Việc phổ biến là phục vụ nhà hàng, quán cà phê, bán lẻ, siêu thị, giao hàng, làm trong thư viện, căng tin, phòng thí nghiệm của trường, trợ giảng. Làm quá giờ cho phép hoặc nhận tiền mặt không hợp đồng là vi phạm điều kiện thị thực, có thể dẫn tới huỷ thị thực. Quy định từng nước thay đổi thường xuyên, nên con số trong bài là mức tham khảo gần đây; luôn kiểm trang di trú chính thức trước khi nhận việc.
Giới hạn giờ làm ở một số nước phổ biến
Bảng dưới tóm tắt quy định chung với du học sinh bậc đại học có thị thực du học hợp lệ, theo thông tin công bố trong vài năm gần đây. Có ngoại lệ theo bậc học, loại trường, và có thể đã đổi khi bạn đọc.
| Nước | Trong kỳ học | Kỳ nghỉ chính thức | Giấy tờ thường cần |
|---|---|---|---|
| Mỹ | Việc trong khuôn viên trường, tối đa 20 giờ/tuần; làm ngoài trường chỉ qua chương trình được phép (CPT, OPT) | Có thể toàn thời gian trong trường | Mã số an sinh xã hội (SSN) |
| Úc | Giới hạn 48 giờ mỗi hai tuần | Không giới hạn | Mã số thuế TFN |
| Canada | Làm ngoài trường tối đa 24 giờ/tuần (mức áp dụng từ cuối năm 2024) | Toàn thời gian | Mã số bảo hiểm xã hội SIN, điều kiện ghi trên giấy phép du học |
| Anh | Thường 20 giờ/tuần với bậc đại học, 10 giờ với bậc thấp hơn | Toàn thời gian | Mã số bảo hiểm quốc gia (National Insurance) |
| Đức | Giới hạn theo số ngày mỗi năm (khoảng 140 ngày toàn thời gian hoặc 280 nửa ngày) | Tính chung vào giới hạn năm | Mã số thuế, đăng ký cư trú |
| Nhật | Tối đa 28 giờ/tuần | Đến 8 giờ/ngày trong kỳ nghỉ dài | Giấy phép hoạt động ngoài tư cách lưu trú |
| Hàn | Khoảng 10–25 giờ/tuần, tuỳ trình độ tiếng Hàn (TOPIK) và bậc học | Nới rộng hơn | Xin phép trường và cơ quan xuất nhập cảnh trước khi làm |
Cách tính "tuần" và "kỳ nghỉ" cũng có quy định riêng: ví dụ ở Úc, hai tuần là khoảng 14 ngày bắt đầu từ một ngày thứ Hai, nên mọi khoảng 14 ngày như vậy đều không được vượt 48 giờ; ở Anh, kỳ nghỉ phải là kỳ nghỉ chính thức theo lịch của trường, không phải thời gian bạn tự nghỉ. Làm hai chỗ cùng lúc thì giờ cộng dồn.
Những việc làm thêm du học sinh hay làm
Việc dễ tìm nhất thường không cần kinh nghiệm, nhưng lương theo giờ thấp và giờ giấc thất thường. Việc trong trường ít hơn nhưng ổn định, gần lớp học và có giá trị cho hồ sơ.
- Nhà hàng, quán cà phê, quán ăn nhanh: phục vụ, rửa bát, phụ bếp, pha chế. Dễ xin nhất, nhiều ca tối và cuối tuần. Ở một số nước có tiền tip.
- Bán lẻ, siêu thị: thu ngân, sắp xếp hàng, kho. Mùa lễ cuối năm tuyển nhiều ca thời vụ.
- Giao hàng, vận chuyển: linh hoạt giờ, nhưng nhiều nền tảng ký hợp đồng dạng tự kinh doanh; một số nước không cho du học sinh làm theo hình thức tự kinh doanh. Kiểm kỹ trước khi đăng ký.
- Việc trong trường: thư viện, căng tin, văn phòng tuyển sinh, đại sứ sinh viên, trợ lý phòng thí nghiệm, trợ giảng môn học. Ở Mỹ, đây gần như là lựa chọn hợp pháp duy nhất trong năm đầu.
- Dạy kèm, gia sư: dạy toán, dạy tiếng Việt, dạy nhạc. Phải theo đúng quy định khai báo thuế, không nhận tiền mặt ngoài sổ sách.
- Nhà máy, nông trại theo mùa: phổ biến ở Úc, Nhật, Hàn vào kỳ nghỉ, thường cần đi xa và có nguy cơ gặp môi giới không rõ ràng.
Quyền lợi bạn được hưởng như người lao động
Lương tối thiểu. Du học sinh được trả ít nhất mức lương tối thiểu theo luật nước sở tại hoặc theo bang, vùng. Ở nhiều nước, người làm ca cuối tuần, ngày lễ, làm đêm còn được trả cao hơn. Ai trả thấp hơn với lý do "du học sinh thì giá khác" là vi phạm luật lao động.
Hợp đồng và bảng lương. Bạn có quyền có hợp đồng hoặc thoả thuận bằng văn bản, phiếu lương ghi số giờ, mức lương, khoản khấu trừ thuế. Giữ lại tất cả phiếu lương và tự ghi giờ làm mỗi ca để đối chiếu.
An toàn lao động và bảo hiểm. Chủ lao động phải hướng dẫn an toàn, trang bị bảo hộ khi cần, và ở nhiều nước có bảo hiểm tai nạn lao động. Bị thương khi làm việc chui thường không được bồi thường gì.
Hoàn thuế. Nhiều nước khấu trừ thuế thu nhập ngay từ lương; cuối năm tài chính, du học sinh thu nhập thấp có thể được hoàn một phần khi khai thuế. Biết điều này giúp bạn lấy lại khoản tiền không nhỏ.
Nơi hỏi khi bị đối xử sai. Hầu hết nước có cơ quan bảo vệ quyền lao động nhận phản ánh miễn phí, kể cả từ du học sinh. Trường cũng có văn phòng hỗ trợ sinh viên quốc tế tư vấn khi bạn gặp vấn đề với chủ lao động.
Bẫy làm chui và hậu quả
"Làm chui" ở đây gồm làm quá giờ cho phép, làm việc thuộc loại bị cấm với diện thị thực của bạn, hoặc nhận tiền mặt không hợp đồng, không khai thuế. Nhiều bạn nghĩ "ai cũng làm", nhưng hậu quả thường nặng hơn số tiền kiếm thêm:
- Huỷ thị thực và phải rời nước sở tại; hồ sơ vi phạm lưu lại, ảnh hưởng các lần xin thị thực sau, kể cả sang nước khác.
- Không gia hạn được thị thực, không đủ điều kiện cho thị thực sau tốt nghiệp hoặc định cư, vì cơ quan di trú đối chiếu dữ liệu thuế, lương.
- Bị quỵt lương mà không có bằng chứng để đòi; bị trả thấp hơn nhiều so với lương tối thiểu.
- Không có bảo hiểm khi tai nạn lao động.
- Kết quả học tập sa sút vì làm quá nhiều giờ; ở nhiều nước, học lực yếu hoặc vắng mặt nhiều cũng ảnh hưởng tình trạng thị thực.
Dấu hiệu nên tránh: chủ chỉ trả tiền mặt, không hỏi mã số thuế, không có phiếu lương, đề nghị "làm thêm giờ ghi tên người khác", hoặc môi giới thu phí giới thiệu việc. Gặp những dấu hiệu này, hãy từ chối dù đang cần tiền.
Các bước để bắt đầu làm thêm hợp pháp
Thứ tự dưới đây áp dụng ở đa số nước; chi tiết từng bước khác nhau, nên đọc kỹ hướng dẫn của trường và cơ quan di trú.
- Đọc điều kiện làm việc ghi trên thị thực hoặc giấy phép du học của bạn, ghi lại giới hạn giờ và loại việc được phép.
- Đăng ký mã số thuế hoặc mã số an sinh xã hội, mở tài khoản ngân hàng bản địa để nhận lương.
- Với Nhật, Hàn: xin giấy phép làm thêm trước khi nhận việc; với Mỹ: hỏi văn phòng sinh viên quốc tế trước khi nhận bất kỳ việc nào ngoài trường.
- Chuẩn bị CV một trang theo mẫu nước sở tại, tìm việc qua trung tâm việc làm của trường, trang tuyển dụng chính thống, giới thiệu từ bạn bè.
- Đọc hợp đồng trước khi ký: mức lương, giờ làm, thời gian thử việc, cách tính lương ca đặc biệt.
- Lập bảng tự ghi giờ làm mỗi tuần, cộng dồn nếu làm nhiều chỗ, để không vô tình vượt giới hạn.
Khi đi phỏng vấn việc làm thêm, nói rõ ngay số giờ tối đa bạn được phép làm và lịch học cố định của mình. Chủ tử tế sẽ xếp ca theo đó; chủ gợi ý bạn làm vượt giờ "không ai biết đâu" là dấu hiệu nên tìm chỗ khác. Lưu lại lịch xếp ca hằng tuần cùng phiếu lương, vì đó là bằng chứng bạn tuân thủ khi cơ quan di trú hỏi tới.
Năm đầu, nên bắt đầu với số giờ thấp hơn giới hạn, khoảng 10–15 giờ mỗi tuần, cho tới khi bạn quen nhịp học. Điểm số tốt giữ thị thực an toàn và mở cửa cho học bổng, thực tập về sau, giá trị hơn vài ca làm thêm.
Câu hỏi thường gặp
Du học sinh làm thêm có đủ tiền sống không?
Thường không đủ để trả cả học phí và sinh hoạt phí, nhất là năm đầu. Với giới hạn giờ trong kỳ học, tiền làm thêm chỉ đỡ một phần chi tiêu như ăn uống, đi lại. Kế hoạch tài chính nên dựa trên tiền gia đình hoặc học bổng là chính.
Đến nơi bao lâu thì được đi làm thêm?
Tuỳ nước. Có nước cho làm ngay khi khoá học bắt đầu, có nước cần chờ có giấy phép, mã số thuế. Ở Mỹ, việc trong trường thường làm được từ đầu năm học, việc ngoài trường qua CPT thường phải sau một năm học. Kiểm quy định cụ thể với trường.
Làm thêm có bị đóng thuế không?
Có, thu nhập từ làm thêm chịu thuế theo luật nước sở tại, thường được khấu trừ trực tiếp từ lương. Du học sinh thu nhập thấp có thể được hoàn một phần khi khai thuế cuối năm. Giữ đủ phiếu lương để khai cho đúng.
Làm freelance trực tuyến cho công ty ở Việt Nam có tính vào giờ làm thêm không?
Đây là vùng quy định khác nhau giữa các nước và không phải lúc nào cũng rõ ràng. Một số nước coi mọi công việc bạn thực hiện khi đang ở nước sở tại là làm việc, phải tuân theo giới hạn. Hỏi văn phòng sinh viên quốc tế hoặc cơ quan di trú trước khi nhận.
Bị chủ quỵt lương thì làm gì?
Thu thập bằng chứng: tin nhắn, lịch làm, phiếu lương, ghi chép giờ làm. Gửi yêu cầu thanh toán bằng văn bản, sau đó liên hệ cơ quan bảo vệ quyền lao động của nước sở tại và văn phòng hỗ trợ sinh viên của trường. Làm hợp pháp thì bạn có đủ cơ sở để đòi.
Làm thêm vào kỳ nghỉ có cần báo trường không?
Thường không cần báo nếu đúng kỳ nghỉ chính thức theo lịch trường và việc làm phù hợp điều kiện thị thực. Riêng với Mỹ, làm ngoài trường luôn cần sự cho phép. Hãy kiểm lịch chính thức của trường để biết chính xác ngày nghỉ được tính.
