Kỹ năng đứng lớp của giáo viên mới xoay quanh bốn việc làm ngay từ tuần đầu: lập nội quy rõ ràng và giữ nhất quán, nhớ tên học sinh thật nhanh, dùng giọng nói và vị trí đứng để điều khiển lớp, chia tiết học thành các khúc có thời gian cụ thể. Phần lớn rắc rối về kỷ luật xuất hiện khi một trong bốn việc này lỏng lẻo, không phải vì học sinh "hư".
Bài viết dành cho giáo viên trẻ ở cấp trung học, người mới ra trường hoặc mới chuyển sang đứng lớp. Các tình huống khó như lớp ồn, học sinh chống đối, bị hỏi câu không biết đều có cách xử lý giữ được uy tín mà không cần quát tháo hay xúc phạm. Cách làm cụ thể cần phù hợp quy định nhà trường và phối hợp với giáo viên chủ nhiệm.
Hai tuần đầu: đặt nền móng
Những gì bạn làm trong khoảng mười buổi đầu quyết định không khí lớp cả học kỳ. Nới trước siết sau rất khó, siết trước nới sau thì dễ:
- Nội quy ngắn, 3–5 điều, nói bằng hành vi cụ thể: "Giơ tay khi muốn phát biểu", "Có đủ sách vở khi vào tiết", "Nộp bài đúng hạn". Tránh điều chung chung như "ngoan ngoãn".
- Cho học sinh góp ý vào nội quy ở tiết đầu; các em giữ luật mình tham gia đặt tốt hơn. Thống nhất luôn hệ quả khi vi phạm và cách ghi nhận khi làm tốt.
- Dạy thói quen như dạy kiến thức: vào lớp làm gì, chia nhóm thế nào, thu bài theo cách nào, tín hiệu im lặng là gì (giơ tay, đếm ngược). Tập vài lần cho thuần.
- Nhớ tên trong hai tuần: dùng sơ đồ chỗ ngồi, gọi tên khi điểm danh, khi trả bài, khi phát biểu. Gọi được tên là nửa phần quản lý lớp; học sinh khó làm việc riêng khi biết thầy cô biết tên mình.
- Gặp giáo viên chủ nhiệm để biết học sinh có hoàn cảnh đặc biệt, sức khoẻ cần lưu ý, những em cần quan tâm thêm.
- Giữ nhất quán: luật áp dụng cho mọi học sinh, mọi ngày. Bỏ qua một lần cho em học giỏi là cả lớp thấy luật không thật.
Giọng nói, vị trí đứng và ánh mắt
Đừng nói to hơn lớp. Khi lớp ồn, phản xạ là nói to hơn, nhưng lớp sẽ ồn hơn theo. Thay vào đó, dừng hẳn, đứng yên, nhìn quanh lớp, chờ vài giây. Im lặng của giáo viên thường hiệu quả hơn tiếng quát.
Giọng thấp, chậm, rõ. Nói từ bụng thay vì từ cổ họng để giọng vang và đỡ mệt. Giọng thấp và chậm tạo cảm giác điềm tĩnh, chắc chắn. Nhấn nhá, ngắt nghỉ ở ý quan trọng. Dạy năm tiết một ngày, giáo viên mới hay khản giọng vì nói rít; uống nước ấm từng ngụm, dùng micro nếu phòng lớn.
Đứng ở vị trí nhìn bao quát. Khi giảng, đứng giữa phía trước, không đứng sát bảng quay lưng lâu. Khi học sinh làm bài, đi xuống giữa các dãy, nhất là phía cuối lớp. Lại gần một em đang làm việc riêng, đứng cạnh bàn, thường đủ để em dừng lại mà không cần nói gì.
Ánh mắt quét đều. Nhìn khắp lớp theo hình chữ Z, không chỉ nhìn bàn đầu hay những em hăng hái. Giao tiếp mắt vài giây với em đang mất tập trung là một tín hiệu nhắc nhở kín đáo.
Ngôn ngữ cơ thể mở. Vai thả lỏng, không khoanh tay, không chống nạnh. Cử chỉ tay vừa phải hỗ trợ lời giảng. Học sinh đọc sự tự tin hay lo lắng từ dáng đứng trước khi nghe lời nói.
Quản lý thời gian một tiết học
Tiết học 45 phút trôi rất nhanh với giáo viên mới. Chia khúc và có kế hoạch dự phòng giúp bạn không cháy giáo án hay dư mười phút không biết làm gì:
| Khúc thời gian | Việc nên làm | Lưu ý |
|---|---|---|
| 2–3 phút đầu | Ổn định, điểm danh nhanh, nêu mục tiêu tiết học | Có sẵn một câu hỏi hoặc nhiệm vụ trên bảng để học sinh làm ngay khi vào lớp |
| Khoảng 5 phút | Mở đầu, gợi vấn đề | Đừng để trò chơi khởi động kéo dài quá dự kiến |
| 15–20 phút | Phần kiến thức chính, xen kẽ hỏi đáp, làm việc nhóm | Đổi hoạt động sau mỗi 10–15 phút để giữ tập trung |
| 10–12 phút | Luyện tập | Chuẩn bị bài tập theo ba mức để em nhanh có việc làm tiếp |
| 3–5 phút cuối | Chốt ý, giao bài về nhà, dặn dò | Đặt hẹn giờ trên điện thoại hoặc đồng hồ đeo tay để không bị trống đánh lúc đang giảng dở |
Luôn có một "hoạt động dự phòng" ngắn vài phút, như câu hỏi củng cố hay bài tập nâng cao, cho trường hợp dư giờ, và biết trước phần nào có thể cắt nếu thiếu giờ. Ghi hai thứ này ngay bên lề giáo án.
Xử lý các tình huống khó
Lớp ồn khi làm việc nhóm. Ồn vừa phải khi thảo luận là bình thường. Đặt rõ mức âm lượng chấp nhận được ngay từ đầu, dùng tín hiệu im lặng đã thống nhất. Nếu ồn vì không biết làm gì, đó là lỗi giao nhiệm vụ: nhiệm vụ cần rõ sản phẩm, thời gian, vai trò từng người trong nhóm.
Học sinh làm việc riêng, nói chuyện. Can thiệp từ nhẹ đến nặng: ánh mắt, đứng gần, gọi tên kèm một câu hỏi liên quan bài, rồi mới đến nhắc nhở riêng. Nhắc nhở nên ngắn, nói về hành vi chứ không về con người: "Em cất điện thoại vào cặp nhé" thay vì "Em lúc nào cũng vô ý thức".
Học sinh chống đối, cãi lại. Đừng tranh cãi trước cả lớp, vì em cần giữ thể diện trước bạn bè và sẽ cãi tới cùng. Giữ giọng bình tĩnh, nói: "Thầy cô sẽ nói chuyện với em sau giờ học", rồi tiếp tục bài. Sau giờ, gặp riêng, hỏi chuyện gì đang xảy ra; nhiều hành vi chống đối có nguyên nhân từ gia đình, bạn bè hoặc bài học quá sức. Nếu lặp lại, phối hợp với giáo viên chủ nhiệm và phụ huynh theo quy trình của trường.
Bị hỏi câu khó hoặc không biết. Đừng bịa. Nói: "Câu hỏi hay, cô cần kiểm tra lại cho chính xác, tiết sau cô trả lời cả lớp", và thật sự trả lời ở tiết sau. Có thể mời lớp cùng suy nghĩ. Học sinh tôn trọng giáo viên trung thực hơn giáo viên tỏ ra biết hết.
Học sinh ngủ gật hoặc thờ ơ. Trước khi nhắc, nghĩ xem tiết học có đang giảng một chiều quá lâu không. Đổi hoạt động, giao một câu hỏi cho cả lớp viết nhanh ra nháp, cho học sinh đứng lên làm việc theo cặp. Nếu một em thường xuyên mệt, hỏi riêng: có thể em đi làm thêm, thức khuya chăm em nhỏ hoặc có vấn đề sức khoẻ cần báo giáo viên chủ nhiệm.
Học sinh bị bắt nạt, có dấu hiệu bất thường. Không xử lý một mình. Báo ngay giáo viên chủ nhiệm, bộ phận tư vấn học đường hoặc ban giám hiệu theo quy định. An toàn của học sinh được ưu tiên trước tiến độ bài dạy.
Kỷ luật tích cực và tự rút kinh nghiệm
Khen cụ thể, khen nhiều hơn nhắc. Khen hành vi chứ không khen chung: "Nhóm 3 phân công rõ, xong đúng giờ" có tác dụng hơn "Lớp hôm nay ngoan". Bắt được lúc học sinh làm đúng để ghi nhận, nhất là những em hay bị nhắc.
Hệ quả hợp lý thay cho phạt nặng nề. Hệ quả gắn với hành vi: làm ồn thì đổi chỗ ngồi, không làm bài thì làm bù trong giờ ra chơi theo quy định trường. Tuyệt đối không xúc phạm, không chế giễu, không phạt thể chất, không đuổi học sinh ra khỏi lớp mà không có người giám sát; những việc này vi phạm quy định với nhà giáo và làm hỏng quan hệ thầy trò.
Tách hành vi khỏi con người. Sau khi xử lý, bắt đầu tiết sau như bình thường, không nhắc lại lỗi cũ trước lớp. Học sinh cần thấy mình có cơ hội làm lại.
Ghi ba dòng sau mỗi tiết. Điều gì diễn ra tốt, điều gì chưa tốt, lần sau đổi gì. Chỉ mất hai phút nhưng sau một tháng bạn có một cuốn sổ kinh nghiệm riêng.
Dự giờ và nhờ dự giờ. Xin dự giờ đồng nghiệp giỏi trong tổ, ghi chú cách họ mở đầu, chuyển hoạt động, xử lý học sinh nói leo. Mời đồng nghiệp hoặc tổ trưởng dự giờ mình và góp ý thẳng. Có thể tự quay video tiết dạy (theo quy định nhà trường về quay phim trong lớp) để xem lại giọng nói, vị trí đứng.
Chăm sóc chính mình. Năm đầu đứng lớp rất mệt. Ngủ đủ, giữ giọng, chia sẻ khó khăn với đồng nghiệp đi trước. Mệt mỏi kéo dài làm bạn dễ nóng giận với học sinh, kéo theo nhiều tình huống khó hơn.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên trẻ tuổi gần học sinh có nên thân thiện như bạn bè không?
Nên gần gũi, lắng nghe, nhưng giữ khoảng cách vai trò. Thân như bạn bè dễ khiến học sinh coi nhẹ nội quy và khó nhắc nhở khi cần. Thân thiện mà nhất quán là cách cân bằng tốt.
Làm sao nhớ tên học sinh nhanh khi dạy nhiều lớp?
Dùng sơ đồ chỗ ngồi cho từng lớp, ghi thêm đặc điểm nhỏ cạnh tên. Gọi tên mỗi lần học sinh phát biểu, khi trả bài, khi đi xuống lớp. Ôn lại sơ đồ vài phút trước mỗi tiết trong hai tuần đầu.
Có nên ghi tên học sinh vi phạm lên bảng không?
Cách này dễ khiến học sinh xấu hổ trước bạn bè hoặc ngược lại coi đó là trò đùa. Ghi chép riêng vào sổ cá nhân và trao đổi riêng thường hiệu quả hơn. Theo quy định của trường về sổ theo dõi nếu có.
Khi nào cần báo phụ huynh về hành vi của học sinh?
Khi hành vi lặp lại dù đã nhắc nhở và trao đổi riêng, khi ảnh hưởng đến an toàn của em hoặc bạn khác, hoặc khi có dấu hiệu bất thường về sức khoẻ, tâm lý. Nên phối hợp qua giáo viên chủ nhiệm theo quy trình của trường.
Làm sao giữ giọng khi phải dạy nhiều tiết liên tục?
Nói chậm và thấp hơn, dùng tín hiệu tay thay cho gọi to, cho học sinh làm việc nhiều hơn thay vì giảng liên tục. Uống nước ấm từng ngụm giữa tiết, hạn chế đồ lạnh. Khàn tiếng kéo dài hơn hai tuần nên đi khám tai mũi họng.
Dạy xong thấy tiết học thất bại thì nên làm gì?
Bình thường với giáo viên mới. Ghi lại cụ thể điều gì không ổn, hỏi đồng nghiệp đi trước hoặc tổ trưởng, chỉnh một hai điểm cho tiết sau. Thay đổi từng chút một hiệu quả hơn đổi hết mọi thứ cùng lúc.
