Nguyên tắc cốt lõi khi đổ đèo: dùng phanh động cơ làm chính, phanh chân chỉ để chỉnh tốc độ. Câu dân lái xe hay dặn nhau "lên dốc số nào, xuống dốc số đó" là cách nhớ đơn giản: về số thấp để động cơ ghìm xe, giữ tốc độ đều mà không phải đạp phanh liên tục. Xe số tự động dùng các vị trí L, 2, S hoặc chế độ chuyển số tay, tuỳ xe.
Lý do là phanh chân giữ lâu sẽ quá nhiệt, má phanh trơn đi và dầu phanh có thể sôi, khiến bàn đạp lún sâu mà xe không giảm tốc, tình huống tài xế gọi là "mất phanh". Bài này giải thích cách chọn số, nhịp phanh, cách vào cua tay áo, xử lý khi phanh yếu và những điều riêng cho người đi xe máy qua đường núi.
Vì sao đạp phanh liên tục khi xuống dốc lại nguy hiểm
Phanh hoạt động bằng cách biến động năng của xe thành nhiệt. Trên đoạn đổ dốc dài, xe liên tục được trọng lực kéo nhanh lên, nên lượng nhiệt mà phanh phải tiêu tán là rất lớn. Đĩa phanh có thể nóng tới mức má phanh bị chai bóng, hệ số ma sát tụt xuống: bạn đạp mạnh hơn mà xe giảm tốc ít hơn. Hiện tượng này gọi là phanh bị "mỏi" hay suy giảm do nhiệt.
Tệ hơn, nhiệt truyền vào dầu phanh. Dầu phanh cũ đã hút ẩm có điểm sôi thấp hơn nhiều so với dầu mới; khi sôi, trong đường ống xuất hiện bọt khí, mà khí thì nén được. Kết quả là bàn đạp phanh lún tới sàn. Đây là lý do việc thay dầu phanh định kỳ, thứ dễ bị bỏ qua nhất ở xe đi phố, lại quan trọng với người hay đi đèo.
Dấu hiệu phanh đã quá nóng: mùi khét như nhựa cháy, khói nhẹ bốc ra từ bánh xe, bàn đạp mềm hơn bình thường. Khi gặp, tìm chỗ an toàn để dừng hẳn, để phanh nguội ít nhất 20–30 phút. Đừng dội nước lạnh lên đĩa phanh đang nóng đỏ, có thể làm đĩa cong vênh.
Chọn số khi đổ đèo theo loại xe
Số cụ thể phụ thuộc độ dốc, tải và xe. Mục tiêu là chọn số sao cho xe tự giữ được tốc độ ổn định mà bạn chỉ cần rà phanh nhẹ trước cua:
| Loại xe | Cách dùng phanh động cơ | Lưu ý |
|---|---|---|
| Ô tô số sàn | Về số 2 hoặc 3 trước khi bắt đầu đổ dốc; dốc gắt dùng số 1–2 | Vào số trước khi xe chạy nhanh, đừng về số khi đã trôi tốc độ cao |
| Ô tô số tự động | Chuyển sang L, 2, B hoặc S/M rồi giảm cấp số | Tên vị trí khác nhau theo hãng, xem sổ hướng dẫn |
| Xe máy số | Số 2 hoặc 3, không về số 0; xe côn tay không bóp côn thả trôi | Không tắt máy thả trôi |
| Xe tay ga | Phanh động cơ yếu, nhả ga hẳn và giảm tốc sớm | Rà phanh trước sau luân phiên, nghỉ giữa chừng nếu dốc dài |
| Xe hybrid, xe điện | Tăng mức phanh tái sinh nếu xe có chế độ | Pin đầy thì phanh tái sinh có thể yếu đi |
Nghe tiếng máy để kiểm tra mình chọn đúng chưa: tốc độ tăng dần dù không đạp ga nghĩa là số đang quá cao; máy gầm to, vòng tua chạm vạch đỏ nghĩa là số quá thấp với tốc độ hiện tại, cần rà phanh cho chậm lại hoặc lên một số.
Nhịp phanh và cách vào cua tay áo khi xuống dốc
Đường đèo ở Việt Nam có nhiều cua gắt gấp khúc, thường gọi là cua tay áo hoặc cua chữ U. Quy trình dưới đây áp dụng cho cả ô tô và xe máy:
- Giảm tốc trên đoạn thẳng trước khi vào cua, không phanh mạnh khi xe đang nghiêng hoặc đang đánh lái.
- Phanh theo kiểu nhấp nhả: đạp dứt khoát vài giây để giảm tốc rồi nhả hẳn cho phanh nguội, thay vì rà nhẹ liên tục cả đoạn dài.
- Đi sát phần đường của mình, không cắt cua. Cua khuất tầm nhìn có thể có xe tải lớn đang ôm cua chiếm cả lòng đường từ hướng ngược lại.
- Bấm còi ngắn trước khúc cua khuất để báo hiệu, ban đêm thì nháy đèn chiếu xa gần.
- Mắt nhìn về điểm ra cua, xa nhất có thể, không nhìn chằm chằm vào vực hay mép đường: tay lái có xu hướng đi theo hướng mắt nhìn.
- Qua đỉnh cua và thấy đường ra thì mới tăng ga nhẹ để xe ổn định.
Xe tải và xe khách dài cần ôm cua rộng hơn, bánh sau đi vào phía trong lối cua. Đừng chen vào khoảng trống bên trong khi xe lớn đang vào cua, và đừng bám sát đuôi xe tải khi xuống dốc vì họ có thể giảm tốc bất ngờ.
Phanh yếu dần giữa đèo: xử lý từng bước
Giữ bình tĩnh, bật đèn khẩn cấp và bấm còi. Báo cho xe xung quanh biết bạn đang gặp sự cố, không tắt máy, vì tắt máy có thể làm mất trợ lực lái và trợ lực phanh.
Về số thấp từng cấp. Với xe số sàn, về từng số một, nhả côn nhẹ nhàng để không khoá bánh. Xe số tự động chuyển sang vị trí số thấp nhất mà hộp số cho phép.
Đạp phanh nhiều lần liên tiếp. Nếu dầu phanh sôi hoặc có khí, nhồi bàn đạp nhiều lần có thể dồn đủ áp lực để phanh ăn trở lại một phần.
Kéo phanh tay từ từ. Kéo dần dần, không giật mạnh một lần, vì khoá bánh sau ở tốc độ cao có thể làm xe quay đầu. Phanh tay điện tử thường có chế độ phanh khẩn cấp khi giữ nút, xem sổ hướng dẫn.
Dùng làn thoát hiểm nếu có. Một số đèo dốc dài có làn cứu nạn dốc ngược hoặc rải sỏi. Nếu không có, tìm vách núi taluy dương phía trong để áp sườn xe vào giảm tốc, tránh hướng phía vực.
Lưu ý riêng cho người đi xe máy qua đèo
Xe tay ga không có phanh động cơ mạnh như xe số, nên người đi xe ga phải chủ động giảm tốc sớm và chia đều cho hai phanh. Đổ dốc dài như đèo Ô Quy Hồ nối Lào Cai với Lai Châu hay các đèo ở vùng Hà Giang (nay thuộc Tuyên Quang), nhiều người dừng nghỉ giữa chừng 10–15 phút để phanh nguội, đặc biệt khi chở hai người và hành lý.
Phanh trước cho lực hãm lớn nhất nhưng dễ trượt bánh khi đường cát sỏi hoặc ẩm sương; phanh sau ổn định hơn. Kết hợp cả hai, thiên về phanh trước khi xe đi thẳng, và nhẹ tay khi đang nghiêng xe vào cua. Xe có ABS hoặc phanh kết hợp giúp giảm khoá bánh nhưng không thay thế được việc giảm tốc sớm.
Trước chuyến đi, kiểm má phanh còn dày, dầu phanh đĩa không đen, lốp còn gai và áp suất đúng, xích xe số căng vừa. Mặc áo khoác có màu dễ thấy, bật đèn cả ban ngày khi trời mù sương, và tránh đi đèo lúc trời tối nếu không quen đường.
Chuẩn bị trước khi lên đường đèo
Phần lớn sự cố trên đèo bắt nguồn từ việc xe chưa sẵn sàng hoặc người lái quá mệt. Danh sách ngắn trước khi đi:
- Kiểm dầu phanh: màu vàng trong là tốt, sẫm nâu là đã cũ; đã quá 2 năm chưa thay thì nên thay trước chuyến đi núi.
- Kiểm má phanh và đĩa phanh ở xưởng nếu xe đã đi nhiều; má phanh mỏng nóng nhanh hơn.
- Nước làm mát đủ mức: leo dốc dài số thấp làm máy nóng, nhất là xe chở nặng bật điều hoà.
- Lốp đủ áp suất và còn gai, lốp dự phòng dùng được, đèn sương mù và đèn pha hoạt động.
- Nghỉ ngơi đủ đêm trước; đường đèo đòi hỏi tập trung liên tục, nên đổi người lái hoặc nghỉ sau mỗi khoảng 1,5–2 giờ.
- Xem dự báo thời tiết: mưa lớn ở vùng núi có nguy cơ sạt lở, sương mù dày làm tầm nhìn chỉ còn vài chục mét.
Leo dốc đèo: giữ máy mát và khởi hành ngang dốc
Chiều lên dốc ít nguy hiểm hơn chiều xuống nhưng lại hay làm nóng máy và cháy côn. Hãy về số thấp từ chân dốc, giữ vòng tua ở mức máy khoẻ, đừng chờ xe hụt hơi mới về số vì lúc đó tốc độ đã tụt, về số rất dễ bị giật. Để ý kim nhiệt độ: nếu kim lên cao bất thường, tắt điều hoà để giảm tải cho máy, tìm chỗ an toàn dừng nghỉ, để máy nổ không tải một lúc rồi mới tắt.
Khởi hành ngang dốc với xe số sàn: kéo phanh tay, vào số 1, nhả côn từ từ tới khi cảm thấy xe ghì nhẹ, tăng ga một chút rồi hạ phanh tay. Nhiều xe đời mới có hỗ trợ khởi hành ngang dốc giữ phanh vài giây sau khi nhả chân phanh, nhưng đừng chờ quá lâu. Không dùng côn để giữ xe đứng yên trên dốc trong lúc chờ, vì lá côn mòn và nóng rất nhanh.
Xe máy chở hai người lên dốc gắt, người ngồi sau nên ngồi dịch lên, ôm sát người lái để giữ trọng tâm, tránh bánh trước bị nhẹ đi. Với dốc quá gắt và đường trơn, xuống dắt bộ một đoạn ngắn đôi khi là lựa chọn an toàn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Đổ đèo có nên về số N cho xe trôi đỡ tốn xăng không?
Không nên. Về N làm mất hoàn toàn phanh động cơ, xe chỉ còn dựa vào phanh chân và nóng phanh rất nhanh. Với xe phun xăng điện tử, giữ số và nhả ga khi xuống dốc gần như không tốn xăng vì hệ thống ngắt phun. Thả trôi vừa nguy hiểm vừa không tiết kiệm.
Xe số tự động đổ đèo để chữ D có được không?
Với dốc thoải và ngắn thì được, nhưng đèo dài nên chuyển xuống số thấp như L, 2, S hoặc chế độ số tay để động cơ ghìm xe. Để D, hộp số có xu hướng lên số cao, khiến bạn phải đạp phanh liên tục. Tên các vị trí số xem trong sổ hướng dẫn.
Lên dốc và xuống dốc gặp nhau ở đường hẹp, ai nhường?
Xe xuống dốc nhường xe đang lên dốc, vì xe lên dốc dừng giữa chừng rất khó khởi hành lại. Quy tắc này có từ Luật Giao thông đường bộ 2008 và nằm trong phần tránh xe đi ngược chiều của Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024. Đường hẹp chỉ đủ một xe thì xe nào gần chỗ tránh hơn tấp vào trước.
Có nên đổ đèo vào ban đêm không?
Nếu không quen đường thì hạn chế. Ban đêm khó đánh giá độ gắt của cua, dễ bị chói đèn xe ngược chiều và ít chỗ dừng an toàn. Nếu buộc phải đi, giảm tốc, dùng đèn chiếu gần khi có xe ngược chiều và giữ khoảng cách xa với xe trước.
Mùi khét khi xuống dốc là phanh hay côn?
Ở xe số sàn, mùi khét có thể từ má phanh quá nóng hoặc từ côn bị đạp lưng chừng. Nếu mùi xuất hiện ở bánh xe, có khói nhẹ, đó là phanh. Dừng xe ở nơi an toàn chờ nguội, sau đó điều chỉnh cách lái: về số thấp hơn, phanh nhấp nhả.
