Phương pháp Montessori là gì: nguyên tắc, lớp học trông ra sao và áp dụng tại nhà

Phương pháp Montessori là cách giáo dục do bác sĩ, nhà giáo dục người Ý Maria Montessori xây dựng từ đầu thế kỷ 20, dựa trên ý tưởng trẻ tự học khi được đặt trong một môi trường chuẩn bị sẵn, có giáo cụ phù hợp và người lớn quan sát thay vì giảng giải. Lớp Montessori thường ghép nhiều độ tuổi, trẻ tự chọn việc mình làm trong khoảng thời gian dài liền mạch, giáo cụ được thiết kế để trẻ tự nhận ra lỗi sai.

Bài này giải thích các nguyên tắc chính, mô tả một lớp Montessori trông ra sao, nêu điểm mạnh và những điều phụ huynh hay hiểu nhầm một cách trung lập, cách nhận biết một lớp có thực sự theo phương pháp này hay không, và vài hoạt động thực hành cuộc sống làm được tại nhà bằng đồ có sẵn.

Nguồn gốc ngắn gọn

Maria Montessori là một trong những nữ bác sĩ đầu tiên của Ý. Bà làm việc với trẻ em có khó khăn về phát triển, rồi năm 1907 mở Casa dei Bambini (Ngôi nhà trẻ thơ) ở một khu lao động tại Rome cho trẻ khoảng 3–6 tuổi. Từ việc quan sát trẻ ở đó, bà đúc kết thành phương pháp và giáo cụ, rồi đi giảng dạy, đào tạo giáo viên ở nhiều nước.

Năm 1929, bà cùng con trai lập Hiệp hội Montessori Quốc tế (AMI) để giữ chuẩn đào tạo. Ngày nay có nhiều tổ chức đào tạo giáo viên Montessori khác nhau, với chuẩn không hoàn toàn giống nhau. Một điều quan trọng phụ huynh cần biết: tên gọi "Montessori" không phải nhãn hiệu độc quyền, nên bất kỳ trường nào cũng có thể gắn chữ này vào tên, dù mức độ áp dụng rất khác nhau.

Montessori có chương trình cho nhiều độ tuổi, từ sơ sinh đến tuổi thiếu niên, nhưng phổ biến nhất là lớp 3–6 tuổi. Ở Việt Nam, nhiều trường mầm non tư thục giới thiệu mình theo Montessori, có nơi áp dụng toàn bộ, có nơi chỉ dùng một số giáo cụ hoặc một góc lớp.

Năm nguyên tắc chính

Môi trường chuẩn bị sẵn. Lớp học được sắp đặt có chủ đích: kệ thấp, đồ vật vừa tay trẻ, mỗi giáo cụ có chỗ cố định, thường đặt trên khay, xếp theo thứ tự từ dễ đến khó. Trẻ tự lấy, tự làm và tự cất. Đồ dùng là đồ thật như cốc thuỷ tinh nhỏ, dao cắt rau an toàn, chổi vừa cỡ, để trẻ học cẩn thận qua hậu quả thật.

Giáo cụ tự sửa lỗi. Nhiều giáo cụ được thiết kế để trẻ tự nhận ra sai. Ví dụ khối trụ có núm: mỗi trụ chỉ vừa một lỗ, đặt sai thì cuối cùng sẽ thừa một trụ không vừa chỗ nào. Trẻ tự nhận ra, tự thử lại mà không cần người lớn nói "sai rồi".

Lớp ghép tuổi. Lớp thường gồm trẻ trong khoảng ba năm tuổi, như 3–6 tuổi. Trẻ nhỏ học bằng cách quan sát anh chị, trẻ lớn củng cố hiểu biết bằng cách giúp em. Mỗi trẻ thường ở cùng một lớp và một giáo viên trong ba năm.

Trẻ tự chọn việc trong khoảng thời gian dài liền mạch. Buổi sáng thường có một khối thời gian làm việc kéo dài khoảng hai đến ba giờ, trẻ tự chọn giáo cụ trong số những gì đã được giới thiệu, làm bao lâu tuỳ ý, lặp lại bao nhiêu lần tuỳ ý. Tự do này có giới hạn: dùng đồ đúng cách, không làm phiền bạn, cất lại sau khi dùng.

Giáo viên quan sát và hướng dẫn. Giáo viên Montessori thường được gọi là người hướng dẫn. Họ quan sát từng trẻ, giới thiệu giáo cụ mới cho một trẻ hoặc nhóm nhỏ khi trẻ sẵn sàng, bằng những động tác chậm, rõ, ít lời, rồi lùi lại để trẻ tự làm.

Một lớp Montessori 3–6 tuổi trông ra sao

Bước vào một lớp áp dụng đúng phương pháp, điều dễ nhận thấy đầu tiên là không khí khá yên tĩnh dù có hàng chục trẻ: mỗi trẻ làm việc riêng trên bàn hoặc trên tấm thảm nhỏ trải dưới sàn. Lớp thường chia thành năm khu vực:

• Thực hành cuộc sống: rót, xúc, gắp, lau bàn, gấp khăn, cài khuy, tưới cây, chuẩn bị đồ ăn nhẹ. Đây là nơi trẻ mới vào lớp bắt đầu, rèn sự tập trung, phối hợp tay mắt và tự lập.
• Cảm quan: tháp hồng (mười khối lập phương hồng nhỏ dần), cầu thang nâu, khối trụ có núm, bảng màu, hộp âm thanh. Trẻ phân biệt kích thước, màu, âm thanh, chất liệu.
• Toán: thanh số đỏ xanh, hạt cườm vàng biểu diễn hàng đơn vị, chục, trăm, nghìn, giúp trẻ cầm nắm được số lượng trước khi làm phép tính trên giấy.
• Ngôn ngữ: chữ cái nhám để trẻ dùng ngón tay lần theo, bảng chữ cái di động để ghép từ, thẻ tranh, sách.
• Văn hoá: địa lý, thiên nhiên, khoa học đơn giản, âm nhạc, mỹ thuật, thường qua tranh ảnh, mô hình, cây và con vật thật.

Trong lớp hiếm khi thấy cả lớp cùng làm một việc theo hiệu lệnh, cũng ít đồ chơi nhựa nhiều màu, ít phiếu bài tập. Có thể có một vài khoảnh khắc chung như vòng tròn buổi sáng, hát, kể chuyện, nhưng phần lớn buổi sáng là làm việc cá nhân.

Điểm mạnh và những điều hay hiểu nhầm

Điểm mạnh thường được nhắc tới. Trẻ có cơ hội rèn tự lập, tập trung lâu và làm việc theo nhịp riêng. Trẻ nhanh không phải chờ, trẻ chậm không bị kéo theo. Thói quen cất đồ, chăm sóc môi trường được hình thành từ sớm.

Hiểu nhầm 1: Montessori là thả rông, trẻ muốn làm gì thì làm. Thực tế tự do trong lớp Montessori có khuôn khổ rõ: trẻ chỉ chọn giáo cụ đã được giới thiệu, phải dùng đúng mục đích và cất lại. Lớp đúng phương pháp thường có nề nếp chặt hơn nhiều lớp thông thường.

Hiểu nhầm 2: Montessori là dạy đọc, dạy toán sớm. Giáo cụ toán và ngôn ngữ có thể giúp một số trẻ tiếp cận chữ và số sớm, nhưng mục tiêu không phải ép tiến độ. Trẻ làm khi sẵn sàng, có trẻ dành phần lớn thời gian ở khu thực hành cuộc sống.

Hiểu nhầm 3: chỉ cần mua giáo cụ là thành Montessori. Giáo cụ chỉ là một phần. Cốt lõi là cách người lớn quan sát và trao quyền cho trẻ. Một phòng đầy giáo cụ gỗ đẹp nhưng cô vẫn bắt cả lớp cùng làm một bài thì chưa phải Montessori.

Điều cần cân nhắc. Phương pháp ít nhấn vào trò chơi giả vờ, đóng vai và hoạt động nhóm lớn hơn một số cách tiếp cận khác; trẻ rất thích đóng vai có thể cần thêm cơ hội ở nhà. Chất lượng phụ thuộc lớn vào giáo viên được đào tạo bài bản, mà đội ngũ như vậy chưa nhiều.

Cách nhận biết lớp thật sự theo Montessori

Khi trường giới thiệu theo Montessori, những dấu hiệu sau giúp bạn biết họ áp dụng đến đâu. Hãy xin quan sát lớp vào khối thời gian làm việc buổi sáng.

• Trẻ phần lớn làm việc cá nhân hoặc nhóm nhỏ, tự chọn việc, không chờ hiệu lệnh chung.
• Có khối thời gian làm việc liền mạch khoảng hai đến ba giờ buổi sáng, không bị cắt bởi nhiều tiết năng khiếu.
• Lớp ghép khoảng ba độ tuổi, trẻ lớn giúp trẻ nhỏ một cách tự nhiên.
• Giáo cụ đầy đủ năm khu vực, đặt trên kệ thấp, đủ bộ, được giữ gìn cẩn thận; trẻ tự lấy và tự cất.
• Giáo viên chính có chứng chỉ đào tạo Montessori cho đúng độ tuổi; hãy hỏi tên tổ chức đào tạo và thời lượng khoá học.
• Cô ít khen chê kiểu "giỏi quá", ít dùng phần thưởng như dán sao, thay vào đó mô tả việc trẻ làm.
• Trẻ được dùng đồ thật: cốc thuỷ tinh nhỏ, bình rót, dụng cụ lau dọn vừa cỡ.

Một trường chỉ có một góc Montessori, hoặc dùng giáo cụ như đồ chơi trong lớp học thông thường, không phải là xấu, nhưng nên gọi đúng là "có áp dụng một số yếu tố Montessori". Biết rõ điều đó giúp bạn kỳ vọng đúng.

Vài hoạt động thực hành cuộc sống làm được ở nhà

Không cần mua giáo cụ đắt tiền để mang tinh thần Montessori về nhà. Điều quan trọng là đồ vừa tay trẻ, để ở chỗ trẻ tự lấy được, người lớn làm mẫu chậm, rồi để trẻ tự làm và chấp nhận rơi vãi. Một số hoạt động theo độ tuổi tham khảo:

1. Từ khoảng 18 tháng: xúc hạt đậu to từ bát này sang bát kia bằng thìa (luôn có người lớn ngồi cạnh vì nguy cơ hóc), bỏ đồ chơi vào giỏ đúng chỗ, tự cởi tất.
2. Khoảng 2–3 tuổi: rót nước từ bình nhỏ sang cốc, có khăn lau sẵn khi đổ; lau bàn bằng khăn vắt ráo; tưới cây bằng bình tưới nhỏ; mang dép vào đúng kệ.
3. Khoảng 3–4 tuổi: gấp khăn tay theo đường gấp đánh dấu sẵn; bóc vỏ trứng luộc, chuối; cắt chuối bằng dao nhựa có răng cưa; cài và mở khuy áo to.
4. Khoảng 4–6 tuổi: phết bơ lên bánh mì, rửa rau củ, xếp bát đũa lên bàn ăn, phân loại quần áo sáng tối trước khi giặt, gắp đồ bằng kẹp gắp.
5. Sắp đặt góc nhỏ: một kệ thấp với ít đồ chơi, xoay vòng mỗi tuần; một móc treo áo vừa tầm; một chiếc ghế đẩu để bé với tới bồn rửa tay.

Đừng cố biến nhà thành lớp học. Chỉ cần mỗi ngày cho bé tham gia thật vào một, hai việc nhà, cho bé đủ thời gian, và kiềm chế việc làm thay. Sự kiên nhẫn của người lớn mới là phần khó nhất.

Câu hỏi thường gặp