Reggio Emilia là một cách tiếp cận giáo dục mầm non bắt nguồn từ thành phố cùng tên ở miền bắc nước Ý sau Thế chiến thứ hai, trong đó trẻ học qua các dự án kéo dài xuất phát từ câu hỏi và sự tò mò của chính các em, thể hiện hiểu biết bằng nhiều cách (vẽ, nặn, dựng hình, kể, vận động), còn giáo viên ghi chép lại quá trình học. Khác với Montessori có bộ giáo cụ và trình tự rõ ràng, Reggio không có chương trình định sẵn hay bộ đồ dùng chuẩn.
Bài này giới thiệu nguồn gốc và các tư tưởng chính, mô tả một ngày ở lớp theo hướng Reggio, đặt cạnh Montessori trong một bảng so sánh trung lập, và gợi ý những câu nên hỏi khi một trường giới thiệu mình theo Reggio Emilia.
Nguồn gốc: từ một cộng đồng sau chiến tranh
Sau năm 1945, các gia đình ở vùng nông thôn quanh thành phố Reggio Emilia muốn xây trường cho con em mình. Họ góp sức tự xây trường bằng nguồn lực ít ỏi còn lại sau chiến tranh. Loris Malaguzzi, một giáo viên trẻ khi đó, tìm đến, gắn bó với các trường này và về sau trở thành người dẫn dắt hệ thống trường mầm non của thành phố trong nhiều thập kỷ.
Từ những năm 1960, thành phố bắt đầu điều hành các trường mầm non và nhà trẻ của mình theo cách tiếp cận này. Đến những năm 1980–1990, cách làm của Reggio được giới thiệu rộng rãi ra thế giới qua các cuộc triển lãm về tác phẩm và quá trình học của trẻ. Năm 1994, tổ chức Reggio Children được thành lập để kết nối với các nhà giáo dục quốc tế.
Một điểm khác biệt quan trọng: Reggio Emilia không phải là phương pháp có thể đóng gói và cấp chứng nhận. Những người khởi xướng nhấn mạnh rằng mỗi cộng đồng phải tự tìm cách diễn giải phù hợp với văn hoá của mình. Vì thế, các trường ở ngoài Ý thường được mô tả là "lấy cảm hứng từ Reggio Emilia" chứ không phải "trường Reggio" theo nghĩa chuẩn hoá.
Những tư tưởng cốt lõi
Trẻ là người có năng lực. Trẻ được nhìn như người học chủ động, tò mò, có khả năng đặt câu hỏi và xây dựng hiểu biết, chứ không phải chiếc bình rỗng chờ đổ kiến thức vào.
Trăm ngôn ngữ của trẻ. Cụm từ lấy từ bài thơ của Loris Malaguzzi, nói rằng trẻ có rất nhiều cách để suy nghĩ và thể hiện: lời nói, vẽ, nặn đất, xây dựng, ánh sáng và bóng, âm nhạc, chuyển động. Trường tạo điều kiện cho trẻ dùng nhiều "ngôn ngữ" như vậy, không chỉ lời nói và chữ viết.
Học qua dự án. Dự án có thể bắt đầu từ một điều trẻ để ý: vũng nước sau mưa, đàn kiến trên sân, chiếc bóng của mình. Giáo viên lắng nghe câu hỏi, đặt thêm câu hỏi, cung cấp vật liệu, rồi cả nhóm khám phá trong vài ngày, vài tuần hoặc lâu hơn. Không có kế hoạch cố định từ đầu năm cho từng tuần.
Môi trường là người thầy thứ ba. Sau gia đình và giáo viên, không gian được coi là người thầy thứ ba. Lớp có nhiều ánh sáng tự nhiên, gương, vật liệu tự nhiên và tái chế, khu vực chung để trẻ gặp nhau. Hầu hết các trường ở Reggio có một atelier (xưởng sáng tạo) và người phụ trách xưởng có nền tảng nghệ thuật.
Ghi chép quá trình học. Giáo viên ghi lại lời trẻ nói, chụp ảnh, giữ lại bản phác thảo, rồi trưng bày thành các bảng ghi chép. Ghi chép giúp giáo viên hiểu trẻ đang nghĩ gì để lên bước tiếp theo, giúp trẻ nhìn lại quá trình của mình, và giúp phụ huynh thấy việc học chứ không chỉ sản phẩm cuối.
Gia đình và cộng đồng là đối tác. Phụ huynh được mời tham gia, đóng góp ý tưởng, vật liệu và cùng thảo luận về việc học của trẻ.
Một ngày ở lớp lấy cảm hứng từ Reggio trông thế nào
Buổi sáng thường bắt đầu với thời gian chơi tự do ở các góc, rồi một buổi họp nhóm, nơi trẻ và cô trò chuyện về điều đang tìm hiểu. Ví dụ, một nhóm trẻ bốn tuổi để ý bóng của mình ngoài sân thay đổi theo giờ. Cô ghi lại câu hỏi của các em: "Sao bóng lúc dài lúc ngắn?", "Bóng có đi theo mình vào nhà không?".
Trong những ngày tiếp theo, cô chuẩn bị đèn pin, tấm vải trắng, đồ vật nhiều hình dạng. Một số trẻ thử tạo bóng trong phòng tối, một số ra sân vẽ đường viền bóng bằng phấn vào buổi sáng và buổi trưa rồi so sánh, một số vào xưởng cắt giấy làm rối bóng. Cô chụp ảnh, ghi lại lời các em, rồi cùng các em xem lại để quyết định nên khám phá tiếp điều gì.
Ngoài dự án, trẻ vẫn có giờ ăn, giờ ngủ, giờ ra sân và các hoạt động hằng ngày. Dự án không chiếm trọn cả ngày, và không phải mọi trẻ đều tham gia cùng một dự án cùng lúc; thường là nhóm nhỏ. Cuối giai đoạn, bảng ghi chép được trưng bày ở hành lang hoặc lớp để phụ huynh xem trẻ đã đi qua những bước suy nghĩ nào.
So sánh trung lập với Montessori
Cả hai cách tiếp cận đều ra đời ở Ý, đều tôn trọng trẻ như người học chủ động và coi trọng môi trường lớp học. Khác biệt nằm ở cách tổ chức việc học.
| Khía cạnh | Montessori | Reggio Emilia |
|---|---|---|
| Xuất phát | Maria Montessori, Rome, 1907 | Cộng đồng Reggio Emilia và Loris Malaguzzi, sau 1945 |
| Cấu trúc | Có trình tự giáo cụ và khu vực rõ ràng | Không có chương trình định sẵn, phát triển theo dự án |
| Hoạt động chính | Phần lớn làm việc cá nhân với giáo cụ | Thường làm theo nhóm nhỏ, khám phá chung |
| Vai trò giáo viên | Quan sát, giới thiệu giáo cụ, lùi lại | Cùng nghiên cứu với trẻ, đặt câu hỏi, ghi chép |
| Học liệu | Bộ giáo cụ chuẩn, thiết kế để tự sửa lỗi | Vật liệu mở: đất nặn, dây, giấy, đồ tái chế, ánh sáng |
| Nghệ thuật | Là một phần trong khu văn hoá | Là phương tiện chính để suy nghĩ và thể hiện, có xưởng riêng |
| Ghép tuổi | Thường ghép ba độ tuổi | Thường xếp theo độ tuổi, có hoạt động chung |
| Chứng nhận | Có các tổ chức đào tạo, cấp chứng chỉ giáo viên | Không có chứng nhận trường theo nghĩa chuẩn hoá |
Không có cách nào hơn cách nào cho mọi trẻ. Trẻ thích tự làm, thích sắp xếp, làm việc yên lặng có thể thấy thoải mái ở lớp Montessori; trẻ thích trò chuyện, thích làm cùng bạn, thích vẽ, nặn, xây dựng có thể hứng thú hơn với lớp theo hướng Reggio. Nhưng chất lượng giáo viên và sự ổn định của lớp vẫn quan trọng hơn tên phương pháp.
Hợp với trẻ thế nào, và những điều cần cân nhắc
Cách tiếp cận Reggio thường được nhắc đến với những điểm mạnh như nuôi dưỡng sự tò mò, khả năng đặt câu hỏi, hợp tác nhóm, diễn đạt ý tưởng bằng nhiều hình thức và tự tin chia sẻ suy nghĩ. Trẻ được coi trọng ý kiến từ rất nhỏ, và phụ huynh nhìn thấy rõ quá trình học của con qua các bảng ghi chép.
Đổi lại, vì không có chương trình định sẵn, chất lượng phụ thuộc rất lớn vào trình độ của giáo viên: họ phải lắng nghe tốt, biết đặt câu hỏi mở, chuẩn bị vật liệu phù hợp và ghi chép công phu. Đây là việc khó, cần đào tạo và thời gian. Ở lớp đông trẻ, ít cô, việc theo sát từng dự án nhỏ càng khó. Phụ huynh muốn thấy những mốc kiến thức cụ thể theo tuần có thể thấy khó theo dõi.
Với trẻ ở Việt Nam, trường áp dụng Reggio vẫn phải bảo đảm Chương trình giáo dục mầm non quốc gia. Nhiều nơi kết hợp: các chủ đề theo chương trình được triển khai qua dự án, có xưởng sáng tạo và ghi chép, nhưng lịch sinh hoạt vẫn theo khung chung.
Câu nên hỏi khi trường giới thiệu theo Reggio Emilia
Vì không có chứng nhận chuẩn, cách tốt nhất để biết trường áp dụng đến đâu là hỏi cụ thể và xin xem ví dụ thật.
- Trường có thể kể về một dự án gần đây không: bắt đầu từ câu hỏi nào của trẻ, kéo dài bao lâu, trẻ đã làm gì?
- Có thể xem một bảng ghi chép quá trình học không? (Bảng ghi chép thật có lời trẻ, ảnh các bước, không chỉ ảnh sản phẩm đẹp cuối cùng.)
- Lớp có xưởng sáng tạo hoặc khu vật liệu mở không, có người phụ trách riêng không?
- Giáo viên được đào tạo về cách tiếp cận này ở đâu, có buổi thảo luận chuyên môn định kỳ không?
- Mỗi dự án thường làm với nhóm bao nhiêu trẻ, những trẻ khác làm gì trong thời gian đó?
- Phụ huynh được tham gia thế nào: có buổi chia sẻ dự án, góp vật liệu, cùng thảo luận không?
- Trường kết hợp chương trình giáo dục mầm non quốc gia với dự án ra sao?
Câu trả lời tốt thường đi kèm ví dụ cụ thể và sẵn lòng cho bạn xem. Nếu "Reggio" chỉ thể hiện qua đồ gỗ tự nhiên, ảnh đẹp trên mạng và vài bức tranh treo tường, có thể trường mới mượn phong cách trang trí. Điều đó không nhất thiết xấu, nhưng nên kỳ vọng đúng.
Câu hỏi thường gặp
Reggio Emilia có phải là chương trình học có giáo trình không?
Không. Reggio Emilia là một cách tiếp cận, một triết lý giáo dục, không có giáo trình hay bộ học liệu cố định. Nội dung học phát triển từ câu hỏi của trẻ và sự quan sát của giáo viên, nên mỗi lớp, mỗi năm có thể có những dự án rất khác nhau.
Học theo Reggio thì trẻ có được học chữ và số không?
Có, nhưng thường lồng vào dự án thay vì học riêng theo bài. Ví dụ trẻ đếm số lá thu thập được, đo chiều dài bóng, ghi ký hiệu vào bản vẽ. Trường tại Việt Nam vẫn phải bảo đảm chương trình quốc gia, nên hỏi họ cụ thể cách chuẩn bị cho trẻ lớp lá.
Có thể áp dụng tinh thần Reggio tại nhà không?
Có thể. Lắng nghe câu hỏi của con, cùng con tìm hiểu thay vì trả lời ngay, chuẩn bị giấy, bút màu, đất nặn, đồ tái chế để con thể hiện ý tưởng, chụp ảnh và ghi lại lời con nói về tác phẩm. Điều cốt lõi là coi trọng suy nghĩ của trẻ.
Trường kết hợp cả Montessori và Reggio có tốt không?
Nhiều trường kết hợp yếu tố của nhiều cách tiếp cận. Điều này có thể hiệu quả nếu giáo viên hiểu rõ từng phương pháp và có lý do cho cách kết hợp. Hỏi trường cụ thể phần nào lấy từ phương pháp nào và một ngày của trẻ diễn ra ra sao.
Trẻ nhút nhát có hợp với lớp theo Reggio không?
Trẻ nhút nhát có thể thấy thoải mái khi được thể hiện bằng vẽ, nặn, xây dựng thay vì chỉ nói trước lớp, và làm việc trong nhóm nhỏ. Tuy vậy, mỗi trẻ mỗi khác; cho bé học thử và quan sát cách cô hỗ trợ trẻ rụt rè là cách đáng tin nhất.
