Soạn giáo án theo Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH (ngày 18/12/2020) là soạn kế hoạch bài dạy theo khung Phụ lục IV, gồm ba phần: Mục tiêu (kiến thức, năng lực, phẩm chất), Thiết bị dạy học và học liệu, và Tiến trình dạy học với bốn hoạt động: Mở đầu, Hình thành kiến thức mới, Luyện tập, Vận dụng. Mỗi hoạt động trình bày đủ bốn mục: mục tiêu, nội dung, sản phẩm, tổ chức thực hiện.
Công văn này hướng dẫn cho cấp trung học (THCS, THPT); cấp tiểu học có hướng dẫn riêng. Khung chỉ là phần xương; cách trình bày chi tiết, mẫu biểu, số trang thường được tổ chuyên môn, nhà trường và Sở Giáo dục cụ thể hoá. Giáo viên mới nên lấy kế hoạch bài dạy mẫu của tổ làm chuẩn trước khi tự sáng tạo.
Khung kế hoạch bài dạy theo Phụ lục IV
Công văn 5512 có bốn phụ lục: Phụ lục I và II là kế hoạch dạy học, kế hoạch tổ chức hoạt động giáo dục của tổ chuyên môn; Phụ lục III là kế hoạch giáo dục của giáo viên; Phụ lục IV là khung kế hoạch bài dạy, tức "giáo án" theo cách gọi quen. Khung Phụ lục IV gồm:
- Phần đầu: tên trường, tổ, họ tên giáo viên; tên bài dạy, môn học, lớp, thời gian thực hiện (số tiết).
- I. Mục tiêu: 1. Về kiến thức; 2. Về năng lực (năng lực chung và năng lực đặc thù của môn); 3. Về phẩm chất. Mục tiêu viết bằng động từ đo được, cụ thể theo bài.
- II. Thiết bị dạy học và học liệu: những gì giáo viên và học sinh dùng trong tiết: dụng cụ thí nghiệm, phiếu học tập, tranh, video, máy chiếu.
- III. Tiến trình dạy học: Hoạt động 1 Xác định vấn đề hoặc nhiệm vụ học tập (Mở đầu); Hoạt động 2 Hình thành kiến thức mới (giải quyết vấn đề, thực thi nhiệm vụ); Hoạt động 3 Luyện tập; Hoạt động 4 Vận dụng.
- Trong mỗi hoạt động: a) Mục tiêu; b) Nội dung; c) Sản phẩm; d) Tổ chức thực hiện.
Điểm khác lớn so với giáo án kiểu cũ là không viết kịch bản "giáo viên hỏi, học sinh trả lời" từng câu, mà mô tả nhiệm vụ học sinh phải làm và sản phẩm học sinh phải ra. Trọng tâm chuyển từ việc giáo viên giảng gì sang việc học sinh làm gì.
Bốn mục trong mỗi hoạt động viết thế nào
a) Mục tiêu. Hoạt động này giúp học sinh đạt được điều gì, gắn với mục tiêu chung của bài. Viết ngắn, một hai câu. Ví dụ: "Học sinh nêu được ý nghĩa của tốc độ và đơn vị đo tốc độ."
b) Nội dung. Mô tả nhiệm vụ học sinh thực hiện: đọc tài liệu nào, quan sát gì, thí nghiệm gì, trả lời câu hỏi hay hoàn thành phiếu học tập nào. Nêu rõ câu hỏi, bài tập cụ thể chứ không chỉ ghi "tìm hiểu mục 1".
c) Sản phẩm. Kết quả học sinh làm ra: câu trả lời, bảng số liệu, phiếu học tập đã điền, sơ đồ tư duy, lời giải. Nên ghi đáp án hoặc yêu cầu cần đạt để giáo viên biết đánh giá cái gì.
d) Tổ chức thực hiện. Cách giáo viên tổ chức để học sinh làm ra sản phẩm, thường theo bốn bước: chuyển giao nhiệm vụ (giao việc, nêu yêu cầu, thời gian, hình thức cá nhân hay nhóm); thực hiện nhiệm vụ (học sinh làm, giáo viên quan sát, hỗ trợ ai gặp khó); báo cáo, thảo luận (đại diện trình bày, lớp nhận xét); kết luận, nhận định (giáo viên chốt kiến thức, đánh giá quá trình và sản phẩm).
Sợi chỉ xuyên suốt. Mục tiêu, nội dung, sản phẩm phải khớp nhau: mục tiêu nói "nêu được công thức" thì sản phẩm phải có công thức, nội dung phải có nhiệm vụ dẫn đến công thức đó. Người dự giờ thường kiểm tra ngay sự khớp này.
Ví dụ khung một tiết dạy
Ví dụ minh hoạ cho một tiết 45 phút về tốc độ chuyển động trong môn Khoa học tự nhiên lớp 7. Tên bài, số tiết, cách trình bày cụ thể theo bộ sách và phân phối chương trình trường bạn đang dùng:
| Hoạt động | Mục tiêu và nội dung | Sản phẩm | Tổ chức (tóm tắt) |
|---|---|---|---|
| 1. Mở đầu (5 phút) | Gợi nhu cầu so sánh nhanh chậm: hai bạn chạy cự li khác nhau trong thời gian khác nhau, ai nhanh hơn? | Ý kiến ban đầu của học sinh, có thể đúng hoặc sai | Chiếu hai đoạn video ngắn hoặc kể tình huống; học sinh suy nghĩ cá nhân, vài em trả lời; giáo viên chưa chốt, dẫn vào bài |
| 2. Hình thành kiến thức (20 phút) | Học sinh xử lý bảng số liệu quãng đường, thời gian của vài bạn; rút ra cách so sánh; nêu khái niệm tốc độ, công thức v = s/t và đơn vị m/s, km/h | Phiếu học tập điền xong; công thức và đơn vị ghi vào vở | Nhóm 4 người làm phiếu 7 phút; hai nhóm báo cáo; lớp nhận xét; giáo viên chốt khái niệm, công thức, cách đổi đơn vị |
| 3. Luyện tập (12 phút) | Ba bài tập từ dễ đến khó: tính tốc độ, đổi km/h sang m/s, so sánh tốc độ hai vật | Lời giải của học sinh | Làm cá nhân; hai em lên bảng; bạn cùng bàn chấm chéo; giáo viên sửa lỗi phổ biến |
| 4. Vận dụng (8 phút) | Ước tính tốc độ đi từ nhà đến trường của bản thân dựa vào quãng đường, thời gian thực tế | Bài làm ngắn, có thể hoàn thành ở nhà và nộp tiết sau | Giao nhiệm vụ cuối tiết, hướng dẫn cách ước lượng; tiết sau vài em trình bày |
Khi viết giáo án thật, mỗi ô "Tổ chức" sẽ tách đủ bốn bước, phần "Sản phẩm" ghi đáp án các câu hỏi và bài tập. Thời gian từng hoạt động chỉ là gợi ý; nếu học sinh làm phiếu chậm, giáo viên có thể rút gọn luyện tập và chuyển một bài sang về nhà.
Lỗi giáo viên mới hay mắc
Các lỗi dưới đây xuất hiện nhiều khi tổ chuyên môn duyệt kế hoạch bài dạy của giáo viên mới:
- Mục tiêu viết bằng động từ khó đo như "hiểu", "nắm được", "biết". Nên dùng "nêu được", "giải thích được", "tính được", "vận dụng được để…".
- Liệt kê năng lực chung chép y nguyên giữa các bài, không gắn với nhiệm vụ cụ thể của tiết. Chỉ ghi năng lực mà tiết học thật sự tạo cơ hội rèn.
- Mở đầu kéo dài 10–15 phút vì trò chơi khởi động quá công phu, khiến phần hình thành kiến thức bị dồn.
- Mục sản phẩm ghi "câu trả lời của học sinh" mà không ghi câu trả lời đúng là gì.
- Phần tổ chức thực hiện thiếu bước kết luận, nhận định, hoặc giáo viên chốt mà không dựa trên sản phẩm học sinh vừa báo cáo.
- Hoạt động vận dụng chỉ là thêm một bài tập giống luyện tập, không gắn với tình huống thực tế.
- Soạn quá nhiều hoạt động nhóm trong một tiết, mỗi lần chia nhóm, ổn định lớp mất vài phút.
- Sao chép kế hoạch bài dạy trên mạng mà không chỉnh theo đối tượng học sinh, thiết bị thật của trường.
Mẹo soạn nhanh mà vẫn đúng
Bắt đầu từ cuối: viết mục tiêu, rồi nghĩ sản phẩm nào chứng minh học sinh đạt mục tiêu, sau đó mới thiết kế nhiệm vụ để học sinh làm ra sản phẩm đó. Cách nghĩ ngược này giúp các hoạt động có mục đích rõ ràng thay vì cho đủ bốn hoạt động.
Chuẩn bị phiếu học tập trước khi viết phần tổ chức. Phiếu tốt rút ngắn nửa thời gian giảng giải và cho ngay sản phẩm để chấm. Phiếu cho nhóm nên in khổ lớn hoặc chiếu lên để cả nhóm cùng nhìn.
Xây một tệp mẫu riêng với khung Phụ lục IV đã định dạng sẵn theo yêu cầu của trường: phông chữ, cỡ chữ, lề, bảng bốn cột nếu tổ dùng dạng bảng. Mỗi bài chỉ cần điền nội dung.
Với câu hỏi trong hoạt động hình thành kiến thức, chuẩn bị theo bậc: câu nhận biết cho học sinh trung bình, câu giải thích cho học sinh khá, một câu mở rộng cho em giỏi. Ghi sẵn trong mục nội dung để khi tổ chức không phải nghĩ tại chỗ.
Lưu giáo án theo bài và theo năm. Năm sau dạy lại, bạn chỉ chỉnh theo lớp mới và bổ sung phần rút kinh nghiệm thay vì soạn từ đầu.
Sau mỗi tiết, ghi vài dòng rút kinh nghiệm ngay dưới giáo án: hoạt động nào quá giờ, câu hỏi nào học sinh không hiểu, sản phẩm nào cần sửa. Đây cũng là tư liệu khi tổ chuyên môn sinh hoạt theo nghiên cứu bài học.
Hướng dẫn chi tiết về trình bày, thời điểm duyệt, việc dùng giáo án điện tử có thể khác nhau giữa các Sở và nhà trường. Khi có văn bản mới của Bộ hoặc Sở, ưu tiên làm theo văn bản đó và hỏi tổ trưởng chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Công văn 5512 áp dụng cho cấp học nào?
Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH hướng dẫn xây dựng và tổ chức thực hiện kế hoạch giáo dục của nhà trường cho cấp trung học, gồm trung học cơ sở và trung học phổ thông. Giáo viên tiểu học theo hướng dẫn riêng dành cho cấp tiểu học.
Mỗi tiết có bắt buộc đủ bốn hoạt động không?
Khung gồm bốn hoạt động cho cả bài, mà một bài có thể kéo dài nhiều tiết. Vì vậy một tiết cụ thể có thể chỉ gồm một vài hoạt động, ví dụ tiết đầu có mở đầu và hình thành kiến thức, tiết sau có luyện tập và vận dụng.
Giáo án 5512 có phải viết tay không?
Không có yêu cầu chung phải viết tay. Phần lớn trường cho phép soạn trên máy tính, in hoặc lưu bản điện tử, có nơi dùng phần mềm quản lý hồ sơ. Hình thức lưu trữ và ký duyệt theo quy định của nhà trường.
Năng lực chung trong mục tiêu gồm những gì?
Theo chương trình giáo dục phổ thông 2018, năng lực chung gồm tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo. Phẩm chất gồm yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm. Chỉ ghi những gì tiết học thật sự rèn.
Tiết ôn tập, kiểm tra có soạn theo khung 5512 không?
Có, nhưng linh hoạt. Tiết ôn tập thường nặng hoạt động luyện tập và hệ thống hoá; tiết kiểm tra theo kế hoạch đánh giá của tổ, có ma trận và đặc tả đề. Hỏi tổ chuyên môn mẫu thống nhất để làm theo.
Dùng giáo án có sẵn trên mạng có được không?
Có thể tham khảo ý tưởng, nhưng phải chỉnh theo bộ sách, đối tượng học sinh, thiết bị và phân phối chương trình trường bạn. Kế hoạch bài dạy chép nguyên thường lộ ngay khi dự giờ vì hoạt động không khớp với lớp thật.
