Tên miền (domain) là địa chỉ chữ mà người ta gõ vào trình duyệt để mở một website, ví dụ cuahangabc.vn hay nhimlongxanh.com. Máy tính trên Internet thật ra tìm nhau bằng dãy số gọi là địa chỉ IP, kiểu 203.0.113.25, rất khó nhớ. Tên miền là cái tên dễ nhớ được gắn với dãy số đó, giống như bạn nhớ "nhà cô Lan đầu ngõ" thay vì nhớ tọa độ chính xác của căn nhà.
Ba điều người mới cần nắm ngay: tên miền không phải là website, chỉ là địa chỉ dẫn tới website; tên miền thuê theo năm, không mua đứt, quên đóng phí là mất; và mỗi đuôi tên miền (.com, .vn, .net…) do một tổ chức riêng quản lý, có quy định riêng. Phần dưới giải thích từng ý bằng ví dụ đời thường để bạn đọc xong tự đi đăng ký và nói chuyện được với bên làm web.
Tên miền giống địa chỉ nhà, IP giống tọa độ
Hãy hình dung Internet là một thành phố khổng lồ. Mỗi máy chủ chứa website là một căn nhà, và căn nhà đó có tọa độ chính xác là địa chỉ IP. Dạng IP phổ biến nhất hiện nay (IPv4) gồm bốn cụm số từ 0 đến 255, cách nhau bằng dấu chấm. Dạng mới hơn là IPv6, dài hơn nhiều và có cả chữ cái. Không ai muốn đọc cho khách một dãy số như vậy, nên người ta đặt cho mỗi căn nhà một tên gọi: đó là tên miền.
Khi bạn gõ tên miền vào trình duyệt, máy của bạn đi hỏi một hệ thống tra cứu gọi là DNS (hệ thống phân giải tên miền): "tên này đang ở tọa độ nào?". DNS trả về địa chỉ IP, trình duyệt kết nối tới máy chủ ở địa chỉ đó và tải trang web về. Toàn bộ việc hỏi đáp này thường diễn ra trong vài phần nghìn đến vài chục phần nghìn giây, người dùng không cảm nhận được.
Nhờ có lớp tên gọi này, bạn có thể chuyển website sang máy chủ khác mà khách không hề biết: chỉ cần sửa lại tọa độ trong DNS, tên miền vẫn giữ nguyên. Đó cũng là lý do tên miền là tài sản đáng giữ nhất của một website. Máy chủ có thể thay, giao diện có thể làm lại, nhưng cái tên khách đã nhớ, đã in lên danh thiếp, bao bì và biển quảng cáo thì rất khó đổi mà không mất khách.
Cấu tạo một tên miền: đọc từ phải sang trái
Một địa chỉ web đầy đủ trông có vẻ rối nhưng thật ra chia thành các phần rõ ràng. Lấy ví dụ địa chỉ shop.cuahangabc.com.vn, đọc từ phải sang trái sẽ dễ hiểu hơn:
| Phần | Trong ví dụ | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Đuôi cấp cao nhất (TLD) | .vn | Cho biết tên miền thuộc hệ nào: .vn là của Việt Nam, .com là đuôi quốc tế chung |
| Đuôi cấp hai (nếu có) | .com.vn | Một nhánh con của .vn, theo quy ước dùng cho thương mại; tương tự có .edu.vn, .gov.vn, .net.vn |
| Tên chính | cuahangabc | Phần bạn tự chọn và đăng ký, là "thương hiệu" của địa chỉ |
| Tên miền con (subdomain) | shop | Do chủ tên miền tự tạo thêm miễn phí, không phải đăng ký riêng |
| Tiền tố www | www | Thực chất cũng là một tên miền con, giữ lại theo thói quen; có hay không tuỳ cấu hình |
Từ bảng trên rút ra một điều quan trọng: khi đăng ký cuahangabc.com.vn, bạn có quyền tạo bao nhiêu tên miền con cũng được, ví dụ shop, blog, mail, mà không tốn thêm phí đăng ký. Nhưng cuahangabc.vn và cuahangabc.com là hai tên miền hoàn toàn khác, phải đăng ký và trả phí riêng, và có thể đang thuộc về người khác.
Tên miền không phân biệt chữ hoa chữ thường, chỉ dùng chữ cái không dấu, chữ số và dấu gạch nối, không bắt đầu hay kết thúc bằng dấu gạch nối. Phần tên chính dài tối đa 63 ký tự theo chuẩn kỹ thuật, nhưng trên thực tế tên càng ngắn càng tốt. Tên miền tiếng Việt có dấu cũng tồn tại, nhưng ít được dùng làm địa chỉ chính vì khó gõ và hay lỗi hiển thị.
Tên miền, hosting và website khác nhau thế nào
Tên miền là địa chỉ. Nó chỉ giúp người ta tìm tới, bản thân nó không chứa trang web nào. Mua tên miền xong mà không làm gì, gõ vào sẽ ra trang đỗ (trang trắng hoặc trang quảng cáo của nhà đăng ký) hoặc báo lỗi.
Hosting là mảnh đất và căn nhà. Đây là chỗ lưu các tệp của website (chữ, ảnh, mã nguồn, cơ sở dữ liệu) trên một máy chủ luôn bật và nối mạng. Hosting có nhiều loại từ gói chia sẻ giá rẻ đến máy chủ riêng, và có thể thuê ở nhà cung cấp khác với nơi bạn mua tên miền.
Website là đồ đạc bày trong nhà. Là các trang, ảnh, sản phẩm, bài viết mà khách nhìn thấy. Website có thể tự làm bằng công cụ kéo thả, thuê người làm, hoặc dùng nền tảng bán hàng có sẵn.
Ba thứ nối với nhau qua DNS. Bạn trỏ tên miền về hosting bằng cách khai báo trong phần quản lý DNS, website đặt trên hosting sẽ hiện ra khi khách gõ tên miền. Mỗi phần có hoá đơn riêng, hạn riêng; quên gia hạn một trong hai là website ngừng.
Nền tảng trọn gói gộp hosting vào. Với các dịch vụ tạo web hay sàn bán hàng có sẵn, bạn không thấy chữ hosting đâu vì họ đã lo phần đó. Bạn vẫn nên tự sở hữu tên miền riêng và trỏ về nền tảng, để sau này đổi nền tảng không phải đổi địa chỉ.
Các đuôi tên miền phổ biến và ai quản lý
Mỗi đuôi có một đơn vị quản lý gốc (gọi là registry) và nhiều nhà đăng ký bán lẻ (registrar). Bạn mua qua nhà đăng ký, còn quy định về thủ tục, thời hạn, giá sàn do đơn vị quản lý gốc đặt ra.
| Đuôi | Thường dùng cho | Quản lý | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| .com | Mọi loại website, phổ biến nhất thế giới | Hệ thống quốc tế do ICANN điều phối | Đăng ký nhanh, chỉ cần thông tin liên hệ |
| .vn | Doanh nghiệp, cá nhân hướng tới người Việt | VNNIC (Trung tâm Internet Việt Nam) | Cần thông tin định danh chủ thể, theo luật Việt Nam |
| .com.vn | Cửa hàng, công ty kinh doanh tại Việt Nam | VNNIC | Rẻ hơn .vn một chút, nhiều tên còn trống hơn |
| .net, .org | .net cho dịch vụ mạng, .org cho tổ chức | Hệ thống quốc tế | Dùng khi .com đã có người lấy |
| Đuôi mới (.shop, .online, .store…) | Tên ngách, chiến dịch ngắn hạn | Mỗi đuôi một đơn vị riêng | Năm đầu hay khuyến mãi rẻ, gia hạn có thể đắt gấp nhiều lần |
Việc chọn giữa .vn và .com phụ thuộc khách hàng của bạn ở đâu và bạn làm thủ tục được tới đâu. Đó là một quyết định riêng đáng cân nhắc kỹ, có bài so sánh chi tiết trong cùng chuyên mục. Riêng nhóm đuôi mới, hãy luôn xem giá gia hạn chứ đừng chỉ nhìn giá năm đầu.
Tên miền là thuê theo năm, không phải mua đứt
Người ta hay nói "mua tên miền" nhưng chính xác hơn là thuê quyền sử dụng trong một khoảng thời gian, thường từ 1 đến 10 năm mỗi lần đăng ký. Hết thời hạn mà không gia hạn, tên miền bị tạm ngưng, sau một thời gian nữa sẽ bị thu hồi và trả về trạng thái tự do cho bất kỳ ai đăng ký. Nhiều cửa hàng đã mất địa chỉ dùng cả chục năm chỉ vì email nhắc gia hạn rơi vào hộp thư không ai đọc.
Chi phí gồm hai khoản: phí đăng ký năm đầu và phí duy trì hằng năm. Với .com, mỗi năm thường vào khoảng vài trăm nghìn đồng; với .vn, năm đầu thường cao hơn vì cộng thêm lệ phí đăng ký, các năm sau rẻ hơn năm đầu. Mức cụ thể khác nhau theo nhà đăng ký và thay đổi theo thời gian, nên luôn xem bảng giá gia hạn trước khi mua.
Người đứng tên trong hồ sơ đăng ký (gọi là chủ thể) mới là người có quyền với tên miền, không phải người trả tiền hay người giữ tài khoản. Vì vậy ngay từ lần đầu, tên miền nên đứng tên chính bạn hoặc công ty của bạn, email liên hệ là email bạn đọc hằng ngày. Đây là thói quen nhỏ nhưng giúp tránh phần lớn các vụ tranh chấp và mất tên miền về sau.
Ba hiểu lầm phổ biến của người mới
Những câu hỏi dưới đây gặp rất thường xuyên ở người lần đầu làm website cho cửa hàng hay công ty nhỏ:
- "Có tên miền là có website." Chưa đủ. Tên miền chỉ là địa chỉ; bạn vẫn cần hosting hoặc nền tảng để đặt nội dung, rồi trỏ tên miền về đó.
- "Đăng ký tên miền là được bảo hộ thương hiệu." Không hẳn. Tên miền và nhãn hiệu là hai chuyện; muốn bảo hộ tên thương hiệu phải đăng ký nhãn hiệu theo luật sở hữu trí tuệ. Ngược lại, đăng ký tên miền trùng nhãn hiệu của người khác có thể bị khiếu nại và thu hồi.
- "Đã có trang mạng xã hội thì không cần tên miền." Trang mạng xã hội thuộc nền tảng; tài khoản có thể bị khoá, giảm tiếp cận hoặc đổi chính sách bất cứ lúc nào. Tên miền riêng là địa chỉ bạn làm chủ, dùng được cho website, email theo tên miền và in lên mọi ấn phẩm.
- "Mua ở đâu thì phải làm web ở đó." Không bắt buộc. Tên miền mua ở nhà đăng ký này vẫn trỏ được về hosting của nhà cung cấp khác, chỉ cần sửa cấu hình DNS.
Câu hỏi thường gặp
Một tên miền có dùng được cho nhiều website không?
Có, thông qua tên miền con. Ví dụ tên miền chính làm trang giới thiệu, còn phần shop hay blog đặt ở các tên miền con và có thể nằm trên những máy chủ khác nhau. Tạo tên miền con không mất phí đăng ký, chỉ cần thêm bản ghi trong phần quản lý DNS.
Tên miền có dấu tiếng Việt có nên dùng không?
Có thể đăng ký thêm để giữ tên, nhưng ít khi nên dùng làm địa chỉ chính. Nhiều phần mềm, ứng dụng nhắn tin và hệ thống email xử lý tên có dấu chưa tốt, người dùng cũng ngại gõ dấu trên thanh địa chỉ. Địa chỉ in lên ấn phẩm nên là bản không dấu.
Đăng ký tên miền xong bao lâu thì dùng được?
Tên miền quốc tế thường hoạt động trong vài phút đến vài giờ sau khi thanh toán xong. Tên miền .vn có thể lâu hơn vì cần hoàn tất hồ sơ thông tin chủ thể. Sau đó bạn còn phải trỏ về hosting và chờ DNS cập nhật, thường từ vài phút đến khoảng một ngày.
Có thể đổi tên miền cho website đang chạy không?
Được, nhưng nên tránh nếu không thật cần. Đổi tên miền phải chuyển hướng toàn bộ đường dẫn cũ sang mới để giữ thứ hạng tìm kiếm, cập nhật mọi ấn phẩm, báo cho khách. Nên giữ tên cũ thêm nhiều năm để chuyển hướng, không để hết hạn.
Tên miền miễn phí có nên dùng không?
Chỉ hợp để học thử. Tên miền con miễn phí do nền tảng cấp (dạng tên của bạn nằm trước tên nền tảng) không thuộc về bạn, khó tạo uy tín và không mang đi được. Làm cửa hàng hay công ty thật nên bỏ ra vài trăm nghìn mỗi năm cho tên miền riêng.
