Thiết kế bảng hỏi khảo sát đi theo một chuỗi cố định: từ câu hỏi nghiên cứu ra các biến, từ mỗi biến ra vài câu đo lường, sắp các câu thành phiếu có cấu trúc rõ, khảo sát thử, sửa rồi mới phát chính thức. Bảng hỏi tốt không phải bảng hỏi dài, mà là bảng hỏi mà mỗi câu đều trả lời cho một biến trong mô hình và người trả lời hiểu giống nhau.
Lỗi ở bảng hỏi không sửa được sau khi đã thu 300 phiếu. Câu hỏi dẫn dắt, câu hai ý, phương án chồng lấn sẽ làm dữ liệu méo, và phần phân tích dù đẹp cũng không cứu được. Dưới đây là cách làm từng bước, kèm các lỗi kinh điển và cách tránh.
Từ biến nghiên cứu đến câu hỏi
Phần lớn bảng hỏi hỏng vì viết câu hỏi theo cảm hứng. Làm theo trình tự này để mỗi câu đều có lý do tồn tại:
- Liệt kê biến trong mô hình. Ví dụ đề tài sự hài lòng của sinh viên với thư viện có các biến: chất lượng tài liệu, không gian, thái độ nhân viên, dịch vụ số, và biến phụ thuộc là sự hài lòng chung.
- Định nghĩa từng biến trong một câu, dựa trên lý thuyết hoặc nghiên cứu trước. Không định nghĩa được thì chưa đo được.
- Tìm thang đo có sẵn. Ưu tiên kế thừa thang đo đã được kiểm định trong nghiên cứu công bố, ghi nguồn. Thang đo tiếng Anh thì dịch, nhờ người thứ hai dịch ngược lại để so nghĩa.
- Mỗi biến 3–6 câu đo. Một câu thì không kiểm tra được độ tin cậy; quá nhiều thì phiếu dài, người trả lời mệt.
- Điều chỉnh cho bối cảnh. Thay "campus" bằng "khuôn viên trường", bỏ câu không hợp với thư viện Việt Nam. Ghi lại mọi điều chỉnh để giải thích trong chương phương pháp.
- Lập bảng mã hoá gồm mã biến, mã câu (ví dụ KG1, KG2 cho không gian), nội dung câu, nguồn. Bảng này dùng lại khi nhập liệu và khi viết bài.
Cấu trúc một bảng hỏi chuẩn
Thứ tự các phần ảnh hưởng đến tỷ lệ trả lời và độ trung thực. Một phiếu khảo sát nghiên cứu thường có:
- Lời giới thiệu 3–5 câu: ai thực hiện, mục đích, thời gian trả lời ước tính, cam kết ẩn danh và chỉ dùng cho nghiên cứu, quyền dừng bất kỳ lúc nào.
- Câu sàng lọc: xác định đúng đối tượng. Ví dụ "Trong học kỳ này, bạn có đến thư viện trường ít nhất một lần không?" Trả lời không thì kết thúc.
- Câu hỏi khởi động dễ, không nhạy cảm, về hành vi: tần suất đến thư viện, mục đích thường gặp.
- Phần chính: các câu đo lường theo từng nhóm biến, mỗi nhóm có tiêu đề nhỏ. Nhóm cùng thang đo để người trả lời không phải đổi cách nghĩ liên tục.
- Câu hỏi mở, một hoặc hai câu, đặt sau phần chính: "Bạn muốn thư viện cải thiện điều gì nhất?"
- Thông tin nhân khẩu ở cuối: giới, năm học, ngành, nơi ở. Đặt cuối vì người ta trả lời thoải mái hơn khi đã quen phiếu, và đây là phần nhạy cảm nhẹ.
- Lời cảm ơn, kèm cách liên hệ nhóm nghiên cứu nếu có thắc mắc.
Thời gian trả lời lý tưởng cho sinh viên, người đi làm là dưới 10–15 phút. Phiếu dài hơn, cuối phiếu sẽ có nhiều người tích bừa một cột.
Thang Likert 5 mức hay 7 mức
Likert là gì. Người trả lời chọn mức đồng ý với một nhận định, ví dụ từ 1 "Hoàn toàn không đồng ý" đến 5 "Hoàn toàn đồng ý". Mỗi câu là một nhận định khẳng định, không phải câu hỏi.
5 mức dễ hiểu, phổ biến nhất ở Việt Nam. Phù hợp với đa số đối tượng, phiếu giấy, khảo sát nhanh. Các mức: hoàn toàn không đồng ý, không đồng ý, trung lập, đồng ý, hoàn toàn đồng ý.
7 mức phân biệt tinh hơn. Hợp với người trả lời quen khảo sát, nghiên cứu cần độ nhạy cao. Đổi lại, người trả lời phổ thông có thể lúng túng giữa "hơi đồng ý" và "đồng ý".
Giữ hay bỏ mức trung lập. Thang lẻ có điểm giữa cho người thật sự không có ý kiến; thang chẵn 4 hoặc 6 mức ép chọn phía. Đa số nghiên cứu xã hội giữ mức giữa. Nếu lo người trả lời né bằng mức giữa, thêm lựa chọn riêng "Không biết, không áp dụng" thay vì bỏ điểm giữa.
Thống nhất trong một phiếu. Đừng để phần này 5 mức phần kia 7 mức, trừ khi kế thừa nguyên thang đo gốc. Luôn ghi nhãn chữ cho các mức, ít nhất hai đầu và điểm giữa.
Kế thừa thì theo gốc. Nếu thang đo gốc dùng 7 mức và bạn đổi sang 5, hãy ghi rõ và giải thích; hội đồng có thể hỏi điểm này.
Lỗi kinh điển và cách sửa
Bảng dưới là các lỗi gặp nhiều nhất khi duyệt bảng hỏi khoá luận, kèm ví dụ sửa:
| Lỗi | Câu sai | Câu sửa |
|---|---|---|
| Câu dẫn dắt | Bạn có đồng ý rằng thư viện cần mở cửa muộn hơn để phục vụ sinh viên tốt hơn? | Giờ mở cửa hiện tại của thư viện phù hợp với lịch học của bạn. (Likert) |
| Hai ý một câu | Nhân viên thư viện thân thiện và hướng dẫn nhanh. | Tách hai câu: "Nhân viên thư viện thân thiện." / "Nhân viên hướng dẫn nhanh khi bạn cần." |
| Phương án chồng lấn | Mỗi tuần bạn đến thư viện: 1–2 lần / 2–4 lần / 4 lần trở lên | 0 lần / 1–2 lần / 3–4 lần / 5 lần trở lên |
| Thiếu phương án | Bạn ở: Ký túc xá / Nhà trọ | Ký túc xá / Nhà trọ / Nhà riêng, nhà người thân / Khác (ghi rõ) |
| Phủ định kép | Bạn không thấy thư viện không đủ chỗ ngồi? | Thư viện đủ chỗ ngồi vào giờ cao điểm. |
| Từ mơ hồ | Bạn có thường xuyên mượn sách không? | Trong một tháng gần đây, bạn mượn bao nhiêu cuốn sách? |
| Thuật ngữ khó | Hệ thống OPAC của thư viện đáp ứng nhu cầu tra cứu. | Công cụ tra cứu sách trên máy tính của thư viện dễ dùng. |
| Hỏi điều người ta không nhớ | Năm ngoái bạn đến thư viện bao nhiêu lần? | Trong 4 tuần gần nhất, bạn đến thư viện bao nhiêu lần? |
Thêm một mẹo: viết các nhận định Likert ở ngôi thứ hai hoặc trung tính ("Bạn tìm được tài liệu cần trong thư viện") cho nhất quán, và kiểm tra rằng mọi câu cùng chiều nghĩa tích cực, trừ khi bạn chủ ý đưa câu đảo chiều để phát hiện người trả lời bừa. Câu đảo chiều phải được mã hoá ngược khi nhập liệu.
Khảo sát thử và kiểm tra độ tin cậy
Trước khi phát chính thức, khảo sát thử (pilot) với khoảng 20–30 người đúng đối tượng. Mục đích không phải lấy số liệu, mà để phát hiện câu khó hiểu, phương án thiếu, thời gian trả lời thực tế. Sau khi họ làm xong, hỏi thêm vài người: "Câu nào bạn phải đọc lại? Câu nào bạn hiểu khác?" Kỹ thuật này gọi là phỏng vấn nhận thức, rất hiệu quả để bắt câu mơ hồ.
Với dữ liệu thử, bạn có thể tính sơ bộ hệ số Cronbach's alpha cho từng nhóm biến. Giáo trình phương pháp nghiên cứu thường lấy mức từ 0,7 trở lên là tốt, từ 0,6 chấp nhận được cho nghiên cứu khám phá hoặc thang đo mới. Hệ số tương quan biến tổng của từng câu dưới khoảng 0,3 là dấu hiệu câu đó đo lệch, cần xem lại. Mẫu thử nhỏ nên con số chỉ mang tính tham khảo; kiểm tra chính thức làm trên mẫu thật.
Ghi lại những gì đã sửa sau khảo sát thử và đưa vào chương phương pháp. Phiếu khảo sát thử không gộp vào dữ liệu chính nếu bảng hỏi đã thay đổi.
Phát phiếu, cỡ mẫu và đạo đức
Cỡ mẫu tham khảo. Phân tích nhân tố thường cần tối thiểu 5 phiếu hợp lệ cho mỗi câu đo lường, tốt hơn 10. Bảng hỏi 25 câu đo lường cần ít nhất 125 phiếu, nên nhắm 200–300. Cộng thêm 15–20% để bù phiếu hỏng.
Online hay giấy. Biểu mẫu trực tuyến nhập liệu tự động, bắt buộc trả lời đủ câu, nhưng mẫu dễ lệch về người hay dùng mạng xã hội. Phiếu giấy phát tại lớp, tại thư viện cho tỷ lệ trả lời cao, tốn công nhập liệu. Nhiều đề tài kết hợp cả hai, ghi rõ trong bài.
Lọc phiếu. Loại phiếu thiếu nhiều câu, phiếu chọn cùng một mức cho mọi câu kể cả câu đảo chiều, phiếu trả lời quá nhanh so với thời gian tối thiểu đọc hết.
Đạo đức. Không thu tên, số điện thoại nếu không cần. Không hỏi thông tin nhạy cảm nếu không phục vụ trực tiếp câu hỏi nghiên cứu. Với người dưới 18 tuổi, cần sự đồng ý của phụ huynh hoặc nhà trường theo quy định. Lưu dữ liệu ở nơi an toàn, chỉ nhóm nghiên cứu truy cập.
Câu hỏi thường gặp
Bảng hỏi nên có bao nhiêu câu là vừa?
Không có con số chuẩn, nhưng phần lớn khoá luận có khoảng 20–40 câu đo lường cộng vài câu nhân khẩu, trả lời trong 10–15 phút. Quan trọng là mỗi biến đủ 3–6 câu và không có câu nào thừa so với mô hình.
Câu hỏi mở có cần thiết không?
Nên có một đến hai câu ở cuối phần chính. Chúng giúp phát hiện điều bảng hỏi chưa đo và cho trích dẫn minh hoạ khi viết thảo luận. Đừng đặt quá nhiều vì người trả lời thường bỏ trống hoặc viết rất ngắn.
Dịch thang đo tiếng Anh thế nào cho đúng?
Dịch xuôi sang tiếng Việt, nhờ một người giỏi tiếng Anh khác dịch ngược lại mà không xem bản gốc, rồi so hai bản tiếng Anh để sửa chỗ lệch nghĩa. Sau đó khảo sát thử với đối tượng thật để kiểm tra họ hiểu đúng.
Dùng Google Forms làm khảo sát nghiên cứu được không?
Được và rất phổ biến. Nên bật chế độ bắt buộc trả lời cho các câu đo lường, tắt thu địa chỉ email nếu đã cam kết ẩn danh, chia phiếu thành nhiều phần theo nhóm biến. Xuất dữ liệu ra bảng tính để nhập vào phần mềm phân tích.
Cronbach alpha quá cao, trên 0,95, có sao không?
Có thể là dấu hiệu các câu quá giống nhau, gần như hỏi lặp một ý bằng cách diễn đạt khác. Xem lại để bỏ bớt câu trùng ý. Mức cao vừa phải trong khoảng 0,7 đến 0,9 thường được coi là lý tưởng.
Có nên tặng quà để tăng số người trả lời không?
Quà nhỏ giúp tăng tỷ lệ phản hồi, nhưng nên tặng cho mọi người tham gia hoặc bốc thăm minh bạch, không làm người ta trả lời bừa cho nhanh. Ghi rõ hình thức khuyến khích trong chương phương pháp.
