Bẻ khớp ngón tay kêu răng rắc vì khi bạn kéo hoặc gập khớp quá mức, khoang khớp bị giãn ra đột ngột, áp suất trong dịch khớp giảm và một bọt khí hình thành rất nhanh — tiếng rắc là âm thanh của khoảnh khắc đó. Sau khi bẻ, phải chờ chừng 20–30 phút khí mới tan trở lại vào dịch khớp, vì vậy bạn không thể bẻ kêu cùng một khớp liên tục.
Cơ thể phát ra khá nhiều tiếng động: bụng sôi ùng ục, tai ù như có ve kêu, đầu gối lục cục khi ngồi xổm, tiếng nghiến răng ken két ban đêm, và cả giọng nói nghe lạ hoắc trong bản ghi âm. Phần lớn vô hại, nhưng có vài dấu hiệu đi kèm cho biết bạn nên đi khám. Bài này giải thích từng tiếng động và nói rõ ranh giới đó.
Vì sao bẻ khớp tay kêu răng rắc?
Mỗi khớp ngón tay được bọc trong một bao khớp chứa dịch hoạt dịch, chất lỏng nhớt bôi trơn hai đầu xương. Dịch này có hoà tan khí, chủ yếu là CO2 và nitơ. Khi bạn kéo ngón tay hoặc ấn gập mạnh, hai mặt khớp tách ra, thể tích khoang khớp tăng, áp suất giảm đột ngột, và khí hoà tan thoát ra thành bọt. Năm 2015, các nhà nghiên cứu quay phim khớp ngón tay bằng máy cộng hưởng từ thời gian thực và thấy tiếng rắc trùng với lúc bọt khí xuất hiện.
Trong nhiều thập kỷ, giới khoa học tranh luận tiếng kêu là lúc bọt khí sinh ra hay lúc nó vỡ. Bằng chứng hình ảnh hiện nghiêng về lúc hình thành, vì bọt khí vẫn còn trong khớp sau tiếng rắc. Đó cũng là lý do có thời gian "nạp lại" khoảng 20–30 phút trước khi khớp kêu được lần nữa.
Không phải tiếng kêu nào ở khớp cũng do bọt khí. Tiếng tách khi xoay cổ chân, xoay vai có thể do gân hoặc dây chằng trượt qua chỗ lồi của xương rồi bật về vị trí. Những tiếng này cũng thường vô hại nếu không kèm đau hay sưng.
Bẻ khớp tay có gây viêm khớp không?
Chưa có bằng chứng gây viêm khớp. Các nghiên cứu so sánh người bẻ khớp nhiều năm với người không bẻ chưa thấy khác biệt về tỉ lệ thoái hoá khớp bàn tay. Một bác sĩ người Mỹ từng tự thử bằng cách chỉ bẻ khớp tay trái suốt khoảng 60 năm, tay phải để nguyên; cuối cùng hai tay không khác gì nhau.
Nhưng không có nghĩa là nên bẻ thật nhiều. Vài nghiên cứu nhỏ ghi nhận người bẻ khớp thường xuyên có thể sưng tay hoặc giảm nhẹ lực nắm, dù kết quả chưa thống nhất. Bẻ quá mạnh, vặn sai hướng có thể làm bong gân dây chằng.
Bẻ cổ là chuyện khác hẳn. Tự vặn cổ thật mạnh để nghe tiếng kêu có rủi ro hiếm nhưng nghiêm trọng là tổn thương mạch máu vùng cổ. Cổ hay mỏi thì nên tập giãn cơ nhẹ nhàng hoặc hỏi bác sĩ, chuyên viên vật lý trị liệu.
Bỏ thói quen thế nào? Phần lớn người bẻ khớp vì thói quen khi căng thẳng hay rảnh tay. Thay bằng bóp quả bóng mềm, xoay bút, duỗi ngón tay nhẹ nhàng, và để ý những lúc tay tự tìm tới khớp để chặn sớm.
Khi nào cần đi khám. Khớp kêu kèm đau, sưng, nóng đỏ, cứng khớp buổi sáng kéo dài trên 30 phút, hoặc ngón tay bị kẹt không duỗi thẳng được thì nên gặp bác sĩ cơ xương khớp.
Vì sao bụng sôi ùng ục, nhất là khi đói?
Tiếng sôi bụng sinh ra khi ruột co bóp đẩy hỗn hợp thức ăn, dịch tiêu hoá và khí đi tới. Dạ dày và ruột non là những ống cơ rỗng luôn co bóp nhịp nhàng; khi khí và nước bị nén qua các đoạn hẹp, chúng phát ra tiếng ọc ạch giống nước chảy qua ống.
Bụng kêu to nhất khi đói vì hai lý do. Thứ nhất, ruột trống, ít thức ăn đệm nên âm thanh vang hơn. Thứ hai, khi bụng rỗng vài giờ, hệ tiêu hoá chạy một chu trình dọn dẹp: cứ khoảng 90–120 phút, các làn sóng co bóp mạnh quét dọc dạ dày và ruột non, đẩy vụn thức ăn và vi khuẩn còn sót xuống dưới. Đợt quét này tạo ra tiếng réo dài mà ta hay gặp lúc gần trưa hoặc giữa buổi họp yên ắng.
Bụng cũng sôi nhiều sau khi ăn đồ sinh hơi như đậu, hành, bắp cải, đồ uống có ga, hay uống sữa ở người kém dung nạp lactose. Sôi bụng kèm đau quặn, tiêu chảy, đầy hơi thường xuyên thì nên ghi lại món ăn trong vài ngày để tìm thủ phạm. Ngược lại, bụng chướng căng, đau dữ dội mà hoàn toàn im lặng, không xì hơi được là dấu hiệu cấp cứu, cần tới bệnh viện ngay.
Vì sao tai ù hoặc nghe tiếng ve kêu trong tai?
Nghe tiếng ve, tiếng rít, tiếng ù trong tai khi xung quanh im lặng gọi là ù tai. Trường hợp phổ biến nhất là sau khi nghe nhạc lớn ở phòng karaoke, buổi hoà nhạc hay đeo tai nghe âm lượng cao: các tế bào lông ở ốc tai bị quá tải tạm thời, gửi tín hiệu sai lên não. Ù tai kiểu này thường hết sau vài giờ đến một ngày, nhưng là lời cảnh báo — lặp lại nhiều lần có thể làm hỏng tế bào lông vĩnh viễn, và tế bào này không tái sinh.
Ù tai còn có thể do ráy tai bít ống tai, viêm tai giữa, thay đổi áp suất khi đi máy bay hay lặn, căng thẳng, thiếu ngủ, tác dụng phụ của một số thuốc, và tuổi tác. Ở người lớn tuổi, ù tai thường đi cùng giảm thính lực từ từ ở các âm cao, khiến khó nghe tiếng nói trong chỗ ồn.
Cách bảo vệ tai: nguyên tắc 60/60 — nghe tai nghe không quá 60% âm lượng tối đa và không quá 60 phút liên tục; đeo nút tai ở nơi ồn lớn. Không dùng tăm bông ngoáy sâu vì dễ đẩy ráy vào trong. Đi khám tai mũi họng ngay nếu ù tai đột ngột một bên kèm nghe kém, chóng mặt, hoặc ù tai kéo dài trên một tuần; giảm thính lực đột ngột cần được điều trị trong vài ngày đầu mới có cơ hội hồi phục tốt.
Vì sao đầu gối kêu lục cục khi ngồi xổm, leo cầu thang?
Tiếng lạo xạo, lục cục ở khớp gối khi ngồi xuống đứng lên rất phổ biến; nhiều người khoẻ mạnh, kể cả người trẻ, có tiếng kêu này mà không bị gì. Điều quan trọng là tiếng kêu đi kèm triệu chứng gì. Bảng dưới đây giúp bạn phân biệt sơ bộ, không thay cho chẩn đoán của bác sĩ:
| Kiểu tiếng kêu | Thường do | Mức độ đáng lo |
|---|---|---|
| Tách một tiếng, không đau, lâu lâu mới có | Bọt khí trong dịch khớp, gân trượt qua xương | Vô hại |
| Lạo xạo nhẹ khi ngồi xổm, không đau, không sưng | Bề mặt sụn bánh chè hơi gồ ghề, cơ đùi yếu | Thường vô hại, nên tập mạnh cơ đùi |
| Lạo xạo kèm đau mặt trước gối khi leo cầu thang, ngồi lâu | Hội chứng đau bánh chè đùi, hay gặp ở người chạy bộ, người trẻ | Nên giảm tải, hỏi bác sĩ nếu kéo dài |
| Lạo xạo kèm đau, cứng khớp buổi sáng ở người trung niên trở lên | Thoái hoá khớp gối | Nên đi khám cơ xương khớp |
| Tiếng kêu sau chấn thương, kèm sưng, kẹt khớp, khuỵu gối | Rách sụn chêm, tổn thương dây chằng | Đi khám sớm |
Cách giảm tiếng kêu và bảo vệ khớp gối: tập cơ đùi trước và cơ mông (đứng lên ngồi xuống ghế thật chậm, nằm nâng chân duỗi thẳng), giữ cân nặng hợp lý, khởi động trước khi chạy bộ, hạn chế ngồi xổm lâu khi giặt giũ, nhặt rau — dùng ghế thấp thay thế.
Vì sao nghiến răng khi ngủ?
Nghiến răng khi ngủ là khi cơ hàm co mạnh, hai hàm răng siết chặt hoặc chà xát vào nhau, phát ra tiếng ken két mà người nằm cạnh nghe rõ còn chính người nghiến thì không biết. Hiện tượng khá phổ biến ở trẻ em và giảm dần ở người lớn.
Nguyên nhân thường gặp gồm căng thẳng, lo âu, rối loạn giấc ngủ như ngáy to và ngưng thở khi ngủ, uống nhiều cà phê, rượu, hút thuốc, hoặc tác dụng phụ của một số thuốc. Ở trẻ em, nghiến răng hay gặp trong giai đoạn mọc và thay răng, phần lớn tự hết. Quan niệm cho rằng trẻ nghiến răng vì có giun chưa có bằng chứng rõ ràng; tẩy giun định kỳ theo hướng dẫn y tế là việc riêng, không phải cách chữa nghiến răng.
Dấu hiệu bạn có thể nghiến răng mà không biết: sáng dậy mỏi hàm, đau vùng thái dương, răng ê buốt, mặt nhai mòn phẳng hoặc mẻ cạnh. Nên gặp nha sĩ để kiểm tra; nha sĩ có thể làm máng nhai đeo ban đêm để bảo vệ răng. Nếu nghiến răng kèm ngáy to, ngừng thở từng lúc khi ngủ, ngủ dậy vẫn mệt, nên khám chuyên khoa giấc ngủ hoặc tai mũi họng.
Vì sao giọng mình trong ghi âm nghe lạ hoắc?
Khi bạn nói, âm thanh tới tai theo hai đường: qua không khí vào ống tai như mọi âm thanh khác, và truyền trực tiếp qua xương sọ, xương hàm tới ốc tai. Đường truyền qua xương làm nổi các âm trầm, nên giọng mà bạn tự nghe luôn ấm và trầm hơn thực tế. Bản ghi âm chỉ thu âm thanh truyền qua không khí — đó mới là giọng người khác nghe thấy.
Vì đã quen với phiên bản trầm ấm suốt đời, hầu hết mọi người thấy giọng mình trong ghi âm cao hơn, mỏng hơn và "không giống mình". Đây là chuyện bình thường, không có nghĩa giọng bạn khó nghe; người xung quanh vẫn nghe đúng giọng ấy mỗi ngày mà chẳng thấy gì lạ.
Bạn có thể tự cảm nhận đường truyền qua xương: bịt hai tai rồi nói, giọng nghe to và trầm hẳn. Tương tự, khi nhai bánh quy giòn, tiếng rộp rộp rất lớn với bạn nhưng người ngồi cạnh nghe nhỏ hơn nhiều. Người làm nghề nói như giáo viên, người dẫn chương trình thường tập nghe lại bản ghi âm của mình để chỉnh tốc độ và độ rõ; sau vài tuần, cảm giác lạ tai sẽ giảm hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ em bẻ khớp tay có ảnh hưởng tới xương không?
Chưa có bằng chứng bẻ khớp nhẹ làm trẻ chậm lớn hay biến dạng ngón tay. Tuy vậy trẻ bẻ mạnh hoặc kéo ngón tay bạn bè có thể gây bong gân. Nên nhắc nhẹ nhàng, tìm đồ chơi cho tay thay thế, và tuyệt đối không để trẻ vặn cổ nhau cho kêu.
Khớp hay kêu khi trời lạnh có phải do thiếu canxi?
Không có mối liên hệ trực tiếp. Trời lạnh làm cơ, gân căng hơn và dịch khớp đặc hơn, nên khớp dễ kêu và cứng hơn. Khởi động kỹ và giữ ấm là đủ. Chỉ bổ sung canxi theo tư vấn của bác sĩ, vì tự uống liều cao kéo dài có thể gây hại.
Bụng sôi lúc yên tĩnh thì làm sao cho đỡ ngại?
Ăn một bữa nhỏ trước buổi họp hay giờ thi, uống vài ngụm nước ấm, tránh nước có ga và kẹo cao su ngay trước đó vì chúng làm nuốt thêm khí. Ngồi thẳng lưng cũng giúp. Sôi bụng là chuyện ai cũng gặp, người khác thường không để ý nhiều như bạn nghĩ.
Ù tai có tự khỏi không?
Ù tai sau khi nghe tiếng ồn lớn hay đi máy bay thường tự hết trong vài giờ đến vài ngày. Ù tai kéo dài nhiều tuần cần khám để tìm nguyên nhân như ráy tai, viêm tai, giảm thính lực. Nhiều trường hợp mạn tính không hết hẳn nhưng có thể kiểm soát bằng liệu pháp âm thanh và giảm căng thẳng.
Vì sao ngáy to khi ngủ?
Khi ngủ, các cơ vùng họng, lưỡi gà và lưỡi thả lỏng làm đường thở hẹp lại; luồng khí đi qua khiến mô mềm rung lên thành tiếng ngáy. Nằm ngửa, thừa cân, nghẹt mũi, uống rượu trước khi ngủ làm ngáy nặng hơn. Ngáy kèm ngừng thở từng đợt và buồn ngủ ban ngày nên đi khám.
Nghe tiếng tim đập trong tai lúc nằm có sao không?
Hay gặp khi nằm nghiêng áp tai xuống gối, sau khi vận động hoặc lúc hồi hộp, và thường vô hại. Nếu tiếng phập phồng theo nhịp tim xuất hiện liên tục ở một bên tai, cả khi ngồi, hoặc kèm nghe kém, chóng mặt, đau đầu, nên khám tai mũi họng để kiểm tra.
