Muỗi đốt người này nhiều hơn người kia vì chúng chọn mồi bằng ba tín hiệu: khí CO2 trong hơi thở, mùi hoá chất trên da và hơi ấm cơ thể. Người thở ra nhiều CO2 hơn (người to cao, phụ nữ mang thai, người vừa vận động) và người có mùi da hấp dẫn muỗi hơn sẽ bị đốt nhiều hơn. Mùi da phần lớn do vi khuẩn sống trên da tạo ra và mỗi người một khác, nên cùng một phòng có người bị đốt chi chít, có người gần như không sao.
Nhà nào cũng có những vị khách nhỏ như muỗi, thạch sùng, kiến, cùng chó mèo, gà vịt nuôi quanh nhà. Bài này giải đáp sáu câu hỏi phổ biến: vì sao muỗi chọn người, vì sao vết muỗi đốt ngứa, vì sao thạch sùng bò ngược trên trần không rơi, vì sao mèo kêu gừ gừ, vì sao chó le lưỡi và vẫy đuôi, vì sao gà trống gáy lúc trời chưa sáng — kèm cách chống muỗi thật sự có tác dụng.
Vì sao muỗi thích đốt một số người hơn?
Chỉ muỗi cái mới đốt. Muỗi đực sống bằng mật hoa và nhựa cây. Muỗi cái cũng ăn mật hoa nhưng cần protein trong máu để nuôi trứng, nên chỉ chúng mới hút máu. Mỗi lần no máu, một con muỗi cái có thể đẻ cả trăm trứng.
Khí CO2 là tín hiệu từ xa. Muỗi phát hiện luồng CO2 trong hơi thở từ khoảng cách hàng chục mét và bay ngược chiều gió lần theo. Người to lớn, phụ nữ mang thai, người vừa chạy bộ thở ra nhiều CO2 hơn nên dễ bị tìm thấy hơn.
Mùi da quyết định ở cự ly gần. Đến gần, muỗi dựa vào các chất trên da như axit lactic, amoniac và các axit béo do vi khuẩn trên da tạo ra. Thành phần vi khuẩn này mỗi người một khác và khá ổn định theo thời gian, giải thích vì sao có người bị muỗi "ưu ái" suốt nhiều năm.
Hơi ấm và mồ hôi. Thân nhiệt cao, mồ hôi nhiều sau vận động làm tăng sức hút. Quần áo sẫm màu cũng dễ bị chú ý hơn, vì ở khoảng cách vài mét muỗi định vị bằng mắt.
Nhóm máu O có hút muỗi hơn không? Một số nghiên cứu cho thấy muỗi đậu lên người nhóm máu O nhiều hơn, nhưng kết quả chưa thống nhất. Nếu có, đây chỉ là yếu tố phụ, kém xa mùi da và CO2.
Ăn ngọt, ăn tỏi có ảnh hưởng không? Chưa có bằng chứng ăn đồ ngọt làm muỗi đốt nhiều hơn, hay ăn tỏi, uống vitamin B1 đuổi được muỗi. Riêng uống bia được một vài thí nghiệm ghi nhận làm người uống hấp dẫn muỗi hơn.
Vì sao vết muỗi đốt lại ngứa và sưng?
Muỗi không cắn mà chích. Vòi của muỗi cái là một bó sáu kim nhỏ: hai kim răng cưa rạch da, hai kim giữ cho vết chích mở, một ống hút máu và một ống bơm nước bọt. Nước bọt muỗi chứa chất chống đông giúp máu chảy đều, cùng các chất làm giãn mạch, nên lúc bị chích bạn thường không cảm thấy gì.
Chính nước bọt này là thủ phạm gây ngứa. Hệ miễn dịch nhận ra protein lạ, giải phóng histamine, làm mạch máu quanh vết chích giãn ra, dịch thoát vào mô tạo nốt sưng, và đầu dây thần kinh bị kích thích gây ngứa. Phản ứng xuất hiện sau vài phút, có thể kéo dài vài ngày. Trẻ nhỏ và người mới tới vùng có loài muỗi lạ thường sưng to hơn, vì cơ thể chưa quen.
Gãi làm tổn thương da, giải phóng thêm histamine nên càng ngứa, lại dễ nhiễm trùng. Cách làm dịu: rửa vết đốt bằng xà phòng và nước, chườm lạnh 10 phút, bôi kem giảm ngứa không kê đơn theo hướng dẫn của dược sĩ. Đi khám nếu vết đốt sưng nóng đỏ lan rộng, chảy mủ, hoặc bị sốt cao vài ngày sau khi bị muỗi đốt — ở Việt Nam, sốt xuất huyết do muỗi vằn truyền là bệnh cần cảnh giác quanh năm, nhất là mùa mưa.
Cách giảm bị muỗi đốt thật sự có tác dụng
Hiểu muỗi tìm người bằng gì thì biết cách phòng. Thứ tự ưu tiên, từ gốc tới ngọn:
- Diệt lăng quăng: lật úp chậu, lốp xe, vỏ dừa; thay nước bình hoa, khay hứng nước tủ lạnh, bát nước kê chân tủ mỗi tuần; đậy kín lu, bể chứa. Muỗi vằn đẻ trứng ở chỗ nước đọng sạch, một nắp chai đọng nước cũng đủ.
- Ngủ màn, kể cả giấc ngủ ngày của trẻ nhỏ, vì muỗi vằn truyền sốt xuất huyết đốt chủ yếu ban ngày, nhiều nhất sáng sớm và chiều tối.
- Lắp lưới chống muỗi ở cửa sổ, cửa ra ban công.
- Dùng kem hoặc xịt chống muỗi có hoạt chất đã được kiểm chứng như DEET, picaridin, IR3535, thoa lên vùng da hở theo hướng dẫn trên bao bì; với trẻ nhỏ, chọn loại ghi rõ dùng được cho độ tuổi của bé.
- Bật quạt: muỗi bay yếu, gió quạt làm tan luồng CO2 và khiến chúng khó đậu.
- Mặc đồ dài tay, sáng màu khi ra vườn hoặc đi dã ngoại lúc chiều tối.
- Tắm sau khi vận động để giảm mồ hôi và mùi da.
Vòng đeo tay đuổi muỗi, ứng dụng phát sóng siêu âm hay đèn bắt muỗi trong nhà có hiệu quả rất hạn chế theo các thử nghiệm; đừng dựa vào chúng để phòng sốt xuất huyết cho cả nhà.
Vì sao thạch sùng bò ngược trên trần mà không rơi?
Thạch sùng không dùng keo hay giác hút. Mỗi ngón chân của chúng có những nếp gấp da, trên đó phủ hàng trăm nghìn sợi lông siêu nhỏ, mỗi sợi lại tách thành hàng trăm đầu tận cùng nhỏ cỡ vài trăm nanomet. Nhờ vậy bàn chân thạch sùng áp sát bề mặt ở mức gần như phân tử, ngay cả trên mặt kính nhẵn bóng.
Ở khoảng cách cực gần đó xuất hiện lực Van der Waals — lực hút yếu giữa các phân tử. Một sợi lông chỉ tạo lực rất nhỏ, nhưng hàng tỉ đầu lông cộng lại đủ giữ cả cơ thể, thậm chí dư sức. Đây là kiểu bám khô, không để lại vết dính nào.
Điều thú vị là thạch sùng gỡ chân ra rất nhanh, chỉ bằng cách đổi góc ngón chân, cuộn đầu ngón lên như bóc băng dính, nhờ đó chúng chạy trên trần với tốc độ cao. Các nhà khoa học đã mô phỏng cấu trúc này để chế tạo băng dính khô và găng tay leo tường thử nghiệm. Thạch sùng cũng có lúc trượt: bề mặt quá bụi, ướt hoặc phủ lớp chống dính khiến lông chân không tiếp xúc được. Chúng ăn muỗi, bướm đêm, gián con, nên có mặt trong nhà là có ích.
Vì sao mèo kêu gừ gừ?
Tiếng gừ gừ sinh ra khi các cơ ở thanh quản mèo co giãn rất nhanh, khoảng 25–150 lần mỗi giây, làm dây thanh rung cả khi hít vào lẫn thở ra. Vì vậy tiếng gừ đều đặn, liên tục, không ngắt quãng như tiếng meo. Mèo con bắt đầu gừ gừ từ vài ngày tuổi khi bú mẹ, như một tín hiệu "con ổn" gửi tới mèo mẹ.
Phần lớn tiếng gừ gừ đi kèm cảm giác thoải mái: khi được vuốt ve, nằm chỗ ấm, sắp được ăn. Nhưng mèo cũng gừ khi căng thẳng, đau ốm, sắp sinh. Các nhà nghiên cứu cho rằng gừ gừ còn là cách mèo tự trấn an, và có giả thuyết rằng rung động tần số thấp này hỗ trợ xương và mô hồi phục, dù chưa được chứng minh chắc chắn.
Muốn hiểu tiếng gừ phải nhìn cả ngôn ngữ cơ thể. Mèo nằm duỗi, mắt lim dim, đuôi thả lỏng là đang dễ chịu. Mèo gừ gừ nhưng nằm co, bỏ ăn, trốn vào góc, thở nhanh thì có thể đang khó chịu — nên đưa đi thú y nếu tình trạng kéo dài quá một ngày. Một số mèo còn có kiểu gừ "đòi ăn" chen tiếng rên cao vút, nghe rất khó cưỡng với chủ nuôi.
Vì sao chó le lưỡi, và chó vẫy đuôi có phải luôn vui?
Chó le lưỡi để hạ nhiệt. Chó có rất ít tuyến mồ hôi, chủ yếu ở đệm bàn chân, nên không đổ mồ hôi khắp người như người. Chúng hạ nhiệt bằng cách thở hổn hển, đẩy luồng khí qua lưỡi và đường hô hấp ẩm để nước bay hơi, mang nhiệt đi.
Thở hổn hển quá mức là dấu hiệu nguy hiểm. Trời nóng, chó thở gấp, lưỡi đỏ thẫm, chảy dãi nhiều, đi loạng choạng có thể đang bị sốc nhiệt. Đưa chó vào chỗ mát, làm ướt lông bằng nước mát (không dùng nước đá), cho uống từng ít nước và đưa đi thú y ngay. Không bao giờ để chó trong ô tô đóng kín, dù chỉ vài phút.
Vẫy đuôi là tín hiệu giao tiếp, không phải lúc nào cũng vui. Đuôi vẫy rộng, thả lỏng, cả mông lắc theo thường là vui vẻ. Đuôi dựng cao, vẫy nhanh với biên độ hẹp, người cứng đơ có thể là cảnh giác hoặc sắp tấn công. Đuôi cụp thấp, vẫy khẽ là bất an.
Hướng vẫy cũng có ý nghĩa. Một số nghiên cứu ghi nhận chó vẫy lệch sang phải nhiều hơn khi gặp chủ và lệch sang trái khi gặp con chó lạ đáng ngại, phản ánh hai bán cầu não xử lý cảm xúc khác nhau.
Dạy trẻ cách tiếp cận chó. Không chạy tới ôm chó lạ chỉ vì thấy nó vẫy đuôi. Đứng yên, hỏi chủ trước, để chó ngửi tay rồi mới vuốt nhẹ bên cổ, tránh vuốt đỉnh đầu hay nhìn chằm chằm vào mắt nó.
Vì sao gà trống gáy khi trời chưa sáng?
Nhiều người nghĩ gà gáy vì thấy ánh sáng, nhưng thí nghiệm cho thấy gà trống vẫn gáy đúng giờ quanh bình minh khi được nuôi trong ánh sáng mờ liên tục nhiều ngày. Gà có đồng hồ sinh học bên trong với chu kỳ gần 24 giờ, báo trước giờ sáng; ánh sáng chỉ giúp chỉnh đồng hồ đó cho khớp mỗi ngày. Vì vậy gà thường gáy từ khi trời còn tối, có khi vài giờ trước lúc Mặt Trời mọc.
Tiếng gáy còn là lời tuyên bố lãnh thổ. Trong một đàn, con gà trống đầu đàn thường gáy trước, các con thứ bậc thấp hơn chờ tới lượt; khi bị con khác chiếm ngôi, nó cũng mất luôn quyền gáy đầu. Gà trống gáy cả ngày khi nghe tiếng gà khác, tiếng động lạ hay ánh đèn xe chiếu vào chuồng.
Muốn gà nhà bớt gáy sớm làm phiền hàng xóm, có thể che chuồng cho tối hơn và đặt chuồng xa phòng ngủ, nhưng không thể bắt gà trống thôi gáy. Tiếng gáy rất to mà gà không bị điếc nhờ một cấu tạo đặc biệt: khi há mỏ thật rộng, một phần ống tai của nó tự khép lại, giảm bớt âm thanh lọt vào tai chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao muỗi hay vo ve bên tai lúc ngủ?
Đầu là nơi thở ra CO2 và toả hơi ấm rõ nhất, nên muỗi hay lượn quanh vùng mặt. Tiếng vo ve là tiếng đập cánh, muỗi cái đập cánh vài trăm lần mỗi giây. Ngủ màn hoặc bật quạt nhẹ là cách đơn giản nhất để có giấc ngủ yên.
Thạch sùng kêu chặc chặc để làm gì?
Đó là cách thạch sùng giao tiếp với nhau: đánh dấu lãnh thổ, cảnh báo con khác và tìm bạn tình, thường nghe vào ban đêm khi chúng hoạt động mạnh. Tiếng kêu dày hơn vào mùa sinh sản. Đây hoàn toàn là hành vi tự nhiên của loài bò sát nhỏ này.
Mèo dẫm dẫm lên chăn, lên đùi chủ là vì sao?
Mèo con dùng chân nhấn vào bụng mẹ khi bú để sữa ra nhiều hơn. Lớn lên, mèo giữ thói quen đó lúc thấy thoải mái, an toàn, như khi nằm trên chăn mềm hay trên đùi chủ. Tuyến mùi ở đệm chân cũng giúp chúng đánh dấu chỗ đó là của mình.
Vì sao chó hay ăn cỏ?
Nhiều chó khoẻ mạnh thỉnh thoảng ăn cỏ như một thói quen, có thể vì thích vị, vì chán hoặc thiếu chất xơ. Một số lần chó nôn sau khi ăn cỏ, nhưng phần lớn thì không. Nếu chó ăn cỏ kèm nôn nhiều lần, bỏ ăn, tiêu chảy, nên đưa đi thú y; tránh để chó gặm cỏ vừa phun thuốc.
Vì sao kiến đi thành hàng?
Kiến thợ tìm thấy thức ăn để lại vệt chất mùi pheromone trên đường về tổ. Những con khác lần theo vệt mùi, mỗi con lại rải thêm, nên đường mùi càng đậm và hàng kiến càng thẳng. Lau đường kiến bằng nước xà phòng hoặc giấm loãng sẽ xoá vệt mùi, làm chúng lạc hướng.
Muỗi có truyền HIV không?
Không. Virus HIV không nhân lên được trong cơ thể muỗi và bị phân huỷ trong ruột muỗi; muỗi cũng không bơm máu của người trước sang người sau. Tuy vậy muỗi truyền nhiều bệnh khác như sốt xuất huyết, sốt rét, viêm não Nhật Bản, Zika, nên phòng muỗi vẫn rất cần thiết.
