Bạn thấy chớp trước rồi mới nghe sấm vì ánh sáng đi khoảng 300.000 km mỗi giây, còn âm thanh trong không khí chỉ chừng 340 m mỗi giây — chậm hơn gần một triệu lần. Thật ra tia chớp và tiếng sấm sinh ra cùng một lúc; ánh chớp tới mắt gần như tức thì, còn tiếng sấm phải mất khoảng 3 giây mới đi được 1 km.
Nhờ khoảng chênh đó, bạn tự ước lượng được cơn dông còn cách bao xa. Bài này hướng dẫn cách đếm, rồi đi qua những câu hỏi vì sao về thời tiết mà người Việt gặp hằng năm: sấm từ đâu ra, cầu vồng mọc khi nào, sao mùa nóng lại có mưa đá, mùi thơm đặc trưng sau cơn mưa là gì, vì sao miền Bắc có nồm ẩm và cách xử lý, vì sao sét hay đánh vào chỗ cao.
Đếm giây từ chớp tới sấm để biết sét cách bao xa
Ánh sáng từ tia sét tới mắt bạn nhanh tới mức coi như tức thì, còn âm thanh đi khoảng 1 km mỗi 3 giây. Từ đó có cách đo nhanh mà ai cũng làm được, kể cả trẻ con:
- Ngay khi thấy chớp loé, bắt đầu đếm giây — bấm đồng hồ trên điện thoại hoặc đếm "một nghìn một, một nghìn hai…" để giữ nhịp gần đúng một giây.
- Dừng đếm khi nghe tiếng sấm đầu tiên.
- Lấy số giây chia cho 3, ra khoảng cách tính bằng kilômét. Ví dụ đếm được 9 giây, tia sét cách bạn khoảng 3 km.
- Theo dõi vài tia liên tiếp: số giây giảm dần là dông đang tiến lại gần, tăng dần là dông đang đi xa.
- Đếm được dưới 30 giây, tức dưới khoảng 10 km, là bạn đã ở trong tầm sét đánh — vào nhà kiên cố hoặc ô tô kín ngay.
- Chờ ít nhất 30 phút sau tiếng sấm cuối cùng mới ra ngoài trở lại.
Tiếng sấm thường chỉ nghe được trong phạm vi khoảng 15–20 km. Những ánh chớp lặng lẽ ở chân trời trong đêm hè mà không nghe tiếng thực ra là dông ở quá xa, âm thanh đã tắt trước khi tới tai bạn.
Vì sao có tiếng sấm?
Trong đám mây dông, hạt băng và giọt nước va chạm liên tục trong các luồng khí xoáy, làm tách điện tích: phần trên mây thường tích điện dương, phần dưới tích điện âm. Khi chênh lệch đủ lớn, điện phóng qua không khí thành tia sét, giữa các phần mây với nhau hoặc từ mây xuống đất. Phần lớn tia sét không chạm đất mà diễn ra ngay trong mây.
Kênh sét chỉ rộng vài centimet nhưng trong khoảnh khắc nóng tới khoảng 30.000 độ C, gấp chừng năm lần bề mặt Mặt Trời. Không khí bị đốt nóng đột ngột giãn nở nhanh hơn tốc độ âm thanh, tạo sóng xung kích như một vụ nổ. Đó chính là tiếng sấm.
Ở gần tia sét, sấm là tiếng nổ chát chúa và ngắn. Ở xa, bạn nghe tiếng ì ầm kéo dài, vì tia sét dài nhiều kilômét, âm thanh từ các đoạn khác nhau tới tai vào những thời điểm khác nhau, lại bị mây, đồi núi, nhà cửa dội lại. Bản thân tiếng sấm không gây hại, nhưng nghe được sấm là bạn đang ở trong tầm với của sét.
Vì sao có cầu vồng và khi nào dễ thấy nhất?
Cầu vồng là ánh nắng bị giọt mưa tách màu. Tia nắng đi vào giọt nước bị khúc xạ, phản xạ một lần ở mặt sau giọt rồi khúc xạ lần nữa khi đi ra. Mỗi màu lệch một góc hơi khác nhau, nên ánh trắng tách thành dải đỏ, cam, vàng, lục, lam, chàm, tím.
Mặt Trời phải ở sau lưng bạn. Cầu vồng luôn hiện ở phía đối diện Mặt Trời, thành vòng cung bán kính khoảng 42 độ quanh điểm đối diện Mặt Trời. Vì thế cầu vồng hay xuất hiện vào sáng sớm hoặc chiều muộn khi Mặt Trời thấp; giữa trưa Mặt Trời cao quá thì cầu vồng chìm dưới đường chân trời.
Mỗi người thấy một cầu vồng riêng. Ánh sáng tới mắt bạn đến từ những giọt mưa khác với giọt tạo cầu vồng cho người đứng cạnh. Bạn tiến lại gần, cầu vồng lùi ra xa; không ai chạm được chân cầu vồng.
Cầu vồng đôi có màu đảo ngược. Cầu vồng thứ hai mờ hơn, nằm phía ngoài ở khoảng 51 độ, do ánh sáng phản xạ hai lần trong giọt nước nên thứ tự màu ngược lại: đỏ ở trong, tím ở ngoài. Khoảng trời giữa hai cầu vồng tối hơn hẳn phần còn lại.
Tự tạo cầu vồng ở nhà. Quay lưng về phía nắng chiều, dùng vòi tưới phun sương về phía trước, bạn sẽ thấy một cầu vồng nhỏ. Ngồi máy bay, đôi khi thấy được cầu vồng tròn trọn vòng vì không có mặt đất che nửa dưới.
Vì sao trời nóng nực lại có mưa đá?
Nghe có vẻ ngược đời, nhưng mưa đá gần như chỉ đến trong những cơn dông mạnh của mùa nóng. Khi mặt đất nóng, luồng khí nóng ẩm bốc lên rất mạnh, tạo đám mây dông cao hàng chục cây số. Phần trên của mây lạnh dưới âm 20 độ C, kể cả khi dưới đất đang 35 độ C.
Giọt nước bị luồng khí cuốn lên vùng lạnh và đóng băng thành hạt. Hạt băng rơi xuống, gặp hơi nước, lại bị cuốn ngược lên, phủ thêm một lớp băng — cứ thế nhiều vòng, hạt đá lớn dần như củ hành nhiều lớp. Khi nặng tới mức luồng khí không đỡ nổi, nó rơi xuống đất. Luồng khí càng mạnh, hạt đá càng to; bổ đôi một viên đá lớn có thể thấy các vòng trong đục xen kẽ.
Ở Việt Nam, mưa đá hay gặp ở vùng núi phía Bắc vào giai đoạn chuyển mùa, khoảng tháng 2 đến tháng 5, khi không khí lạnh còn sót lại gặp khối không khí nóng ẩm. Tây Nguyên và Nam Bộ đôi khi cũng có vào đầu mùa mưa. Khi mưa đá, hãy trú trong nhà, tránh xa cửa kính, không đứng dưới mái tôn mỏng hay gốc cây cao; người đang lái xe nên dừng ở nơi có mái che chắc chắn.
Vì sao sau cơn mưa có mùi thơm đặc trưng?
Mùi hăng hắc dễ chịu khi những hạt mưa đầu tiên rơi xuống đất khô có tên khoa học là petrichor, được đặt từ năm 1964. Nó gồm hai thành phần chính. Thứ nhất là các loại dầu do cây tiết ra trong những ngày khô, thấm vào đất đá. Thứ hai là geosmin, chất do một nhóm vi khuẩn sống trong đất sinh ra; mũi người cực kỳ nhạy với geosmin, nhận ra nó ở nồng độ chỉ vài phần nghìn tỉ.
Khi hạt mưa rơi xuống mặt đất xốp, nó nhốt lại những bọt khí li ti; bọt khí nổi lên rồi vỡ, bắn các hạt rất nhỏ mang mùi vào không khí — giống bọt nước ngọt có ga bắn lên khi rót ra cốc. Mưa nhẹ lất phất trên đất khô lâu ngày tạo mùi rõ nhất; mưa to xối xả lại ít mùi hơn.
Còn mùi hắc như mùi bể bơi ngay trước cơn dông là mùi ozone. Tia sét tách phân tử oxy, tạo ozone, và luồng gió dông mang nó xuống mặt đất; ngửi thấy mùi này nghĩa là dông đã ở khá gần. Geosmin cũng chính là chất tạo mùi đất trong củ dền và mùi bùn ở một số loài cá nước ngọt.
Vì sao miền Bắc có nồm ẩm và cách chống nồm
Nồm xảy ra chủ yếu cuối đông đầu xuân, khoảng tháng 2 đến tháng 4, khi sau những đợt rét, gió đông nam mang không khí ấm và rất ẩm từ biển vào. Tường, nền gạch, đồ đạc còn lạnh từ đợt rét trước, nhiệt độ bề mặt thấp hơn điểm sương của không khí, nên hơi nước ngưng tụ ngay trên bề mặt — giống cốc nước đá đổ mồ hôi. Sàn nhà trơn trượt, tường chảy nước, quần áo phơi mãi không khô. Nguyên tắc xử lý: ngăn khí ẩm vào nhà và làm khô không khí bên trong.
| Nên làm | Vì sao |
|---|---|
| Đóng kín cửa khi trời nồm, chỉ mở khi trời hanh khô trở lại | Mở cửa là đón thêm khí ẩm vào gặp tường lạnh |
| Bật điều hoà ở chế độ hút ẩm hoặc dùng máy hút ẩm | Hạ độ ẩm trong phòng xuống dưới khoảng 70%, hơi nước thôi đọng lại |
| Lau sàn bằng khăn khô hoặc cây lau vắt thật kiệt | Lau ướt chỉ thêm nước lên nền vốn đã đọng hơi |
| Sấy quần áo hoặc phơi trong phòng kín có máy hút ẩm | Phơi ngoài ban công ngày nồm, quần áo hút thêm ẩm và dễ có mùi |
| Đặt gói hút ẩm, than hoạt tính trong tủ quần áo, tủ giày | Giảm nấm mốc ở góc kín ít lưu thông khí |
Đừng bật quạt thổi xuống nền nhà trong lúc mở cửa — làm vậy chỉ đưa thêm khí ẩm tới bề mặt lạnh. Nồm thường chấm dứt khi có đợt gió mùa đông bắc mới tràn về hoặc trời nắng ấm kéo dài làm nhà cửa ấm lên.
Vì sao sét hay đánh vào chỗ cao và cách tránh sét
Tia sét tìm đường ngắn nhất và dễ dẫn điện nhất xuống đất. Vật cao, nhọn, đứng riêng lẻ — cây to giữa đồng, cột điện, người đứng giữa bãi trống — rút ngắn quãng đường đó nên dễ hứng sét. Nước và cơ thể người ướt dẫn điện tốt hơn không khí. Quy tắc an toàn khi có dông:
- Trú trong nhà kiên cố hoặc ô tô kín mui. Vỏ kim loại của ô tô dẫn dòng điện chạy vòng bên ngoài xuống đất; đóng kín cửa, không chạm vào phần kim loại.
- Không trú dưới gốc cây cao, chòi canh lẻ loi hay mái hiên tạm; sét đánh vào cây có thể phóng ngang sang người đứng gần.
- Đang ở ngoài đồng, bãi biển, sông hồ thì lên bờ ngay, rời xa mặt nước, bỏ cần câu, cuốc xẻng, ô có cán kim loại.
- Không tìm được chỗ trú: ngồi xổm, hai bàn chân sát nhau, cúi đầu, tay ôm gối để giảm diện tích tiếp xúc với mặt đất. Không nằm bẹp xuống đất.
- Đi theo nhóm thì đứng cách nhau vài mét để không cùng bị ảnh hưởng.
- Trong nhà, tránh tắm, rửa bát, chạm vào thiết bị đang cắm điện và đứng sát cửa sổ khi dông ở gần.
Người bị sét đánh không mang điện trên người, có thể chạm vào và sơ cứu ngay: gọi cấp cứu 115, kiểm tra hơi thở, ép tim thổi ngạt nếu ngừng thở. Câu "sét không đánh hai lần một chỗ" là sai — các toà tháp cao có thể bị sét đánh hàng chục lần mỗi năm.
Câu hỏi thường gặp
Dùng điện thoại khi có sấm sét có nguy hiểm không?
Điện thoại di động không hút sét. Nguy hiểm thật sự là việc bạn đứng ngoài trời để nghe máy. Trong nhà, chỉ nên tránh dùng điện thoại đang cắm sạc và các thiết bị nối dây điện, dây mạng, vì sét đánh vào đường dây có thể truyền điện theo dây vào trong nhà.
Vì sao mưa rào mùa hè hay đến vào buổi chiều?
Buổi sáng nắng đốt nóng mặt đất, không khí nóng ẩm bốc lên dần, tích tụ thành mây dông và thường mạnh nhất vào chiều tối. Vì vậy ở Nam Bộ mùa mưa, các cơn mưa rào hay ập xuống khoảng 15 đến 18 giờ. Đi chơi nên xếp các hoạt động ngoài trời vào buổi sáng.
Ban đêm có cầu vồng không?
Có, gọi là cầu vồng trăng, do ánh trăng tròn chiếu qua màn mưa hoặc bụi nước thác. Vì ánh trăng yếu, mắt người thường thấy nó có màu trắng nhạt; máy ảnh phơi sáng lâu mới ghi được đủ màu. Hiện tượng khá hiếm, cần trăng sáng, trời tối và mưa ở phía đối diện.
Mưa đá có ăn được không?
Không nên. Hạt đá hình thành quanh bụi, vi khuẩn và chất ô nhiễm trong không khí, khi rơi còn dính bụi mái nhà, mặt đất. Trẻ nhặt chơi thì rửa tay sau đó. Viên đá lớn rơi từ trên cao có thể gây chấn thương, nên đừng để trẻ chạy ra ngoài lúc đang mưa đá.
Vì sao trước cơn mưa trời thường oi bức?
Trước dông, không khí nóng ẩm tích tụ ở tầng thấp, độ ẩm cao làm mồ hôi khó bay hơi nên cơ thể khó tự làm mát, gây cảm giác ngột ngạt. Gió thường lặng hẳn trước khi luồng gió mạnh và mát đột ngột thổi tới — dấu hiệu mưa sắp ập xuống trong vài phút.
Cột thu lôi hoạt động thế nào?
Cột thu lôi là thanh kim loại đặt ở điểm cao nhất của công trình, nối bằng dây dẫn xuống hệ thống tiếp địa chôn sâu. Nó không hút thêm sét mà dẫn dòng sét xuống đất theo đường an toàn, tránh đi xuyên tường, mái. Hệ thống phải do thợ có chuyên môn lắp đặt và kiểm tra định kỳ.
