Ngáp lây xảy ra vì não người có xu hướng tự động bắt chước hành vi của người xung quanh, nhất là người mình quen và đang chú ý tới. Chỉ cần thấy người khác ngáp, nghe tiếng ngáp, thậm chí đọc chữ "ngáp" như lúc này, khá nhiều người sẽ ngáp theo trong vài phút. Các thí nghiệm cho người xem video người khác ngáp thường ghi nhận khoảng 40–60% người tham gia ngáp theo.
Khoa học chưa có lời giải trọn vẹn cho mọi phản xạ của cơ thể, nhưng đã hiểu khá rõ cơ chế của nhiều hiện tượng quen thuộc. Bài này đi qua sáu câu hỏi: vì sao ngáp và ngáp lây, vì sao nấc cụt, vì sao hắt hơi khi bước ra nắng, vì sao nổi da gà, vì sao ngón tay nhăn khi ngâm nước, vì sao giật mình lúc sắp ngủ — kèm chỗ nào đã chắc, chỗ nào còn đang tranh luận, và khi nào nên đi khám.
Vì sao chúng ta ngáp?
Một cái ngáp điển hình kéo dài khoảng 6 giây: miệng há rộng, hít một hơi sâu và dài, cơ hàm, cơ cổ căng ra, rồi thở ra nhanh. Thai nhi đã biết ngáp từ khi còn trong bụng mẹ, khoảng cuối ba tháng đầu thai kỳ, và hầu hết động vật có xương sống, từ cá, chim đến chó mèo, đều ngáp.
Quan niệm quen thuộc rằng ngáp để lấy thêm oxy đã bị thí nghiệm bác bỏ: cho người hít không khí giàu oxy hoặc nhiều khí CO2 thì số lần ngáp hầu như không đổi. Giả thuyết đang được ủng hộ nhiều hơn là ngáp giúp làm mát não. Luồng khí lớn cùng động tác căng hàm làm tăng lưu lượng máu qua vùng đầu, mang bớt nhiệt đi. Người ta ngáp nhiều hơn khi não nóng lên và ngáp ít hơn khi chườm mát trán.
Ngáp cũng hay xuất hiện lúc chuyển trạng thái: vừa ngủ dậy, sắp đi ngủ, đang chán, hoặc ngay trước một việc cần tỉnh táo. Vận động viên ngáp trước giờ thi đấu, người sắp lên sân khấu ngáp trong cánh gà — không phải vì buồn ngủ, mà như một cách cơ thể khởi động lại sự tỉnh táo.
Vì sao ngáp lại lây?
Ngáp lây gắn với sự chú ý vào người khác. Nhiều nghiên cứu cho thấy người ta dễ ngáp theo người thân, bạn bè hơn là người lạ; quen biết càng gần, tỉ lệ ngáp lây càng cao. Vì vậy giới khoa học nghĩ ngáp lây có liên quan tới khả năng đồng cảm, dù mối liên hệ này chưa được chứng minh chắc chắn.
Trẻ nhỏ chưa ngáp lây. Trẻ dưới khoảng 4 tuổi hầu như không ngáp theo người khác, dù vẫn ngáp bình thường. Khả năng ngáp lây xuất hiện dần, cùng giai đoạn trẻ học cách hiểu cảm xúc của người khác.
Mỗi người một mức. Có người gần như lần nào cũng ngáp theo, có người hiếm khi. Người lớn tuổi thường ít ngáp lây hơn người trẻ. Không ngáp lây không có nghĩa là vô tâm — đừng dùng nó để thử lòng ai.
Chó có thể ngáp theo chủ. Một số thí nghiệm ghi nhận chó ngáp khi thấy người ngáp, rõ nhất là với chủ của nó. Tinh tinh cũng ngáp lây với đồng loại quen thuộc trong bầy.
Thuyết nơ-ron gương chưa được xác nhận. Nhiều bài viết nói ngáp lây do nơ-ron gương. Đây mới là một giả thuyết; các nghiên cứu chụp hình ảnh não cho kết quả chưa thống nhất.
Vì sao bị nấc cụt và làm sao cho hết?
Nấc cụt là khi cơ hoành, tấm cơ ngăn giữa ngực và bụng, co thắt đột ngột ngoài ý muốn. Không khí bị hút vào nhanh, và chỉ một khoảnh khắc sau thanh môn đóng sập lại chặn luồng khí, tạo ra tiếng "hức" đặc trưng. Cơn nấc thường lặp lại khá đều, vài lần đến vài chục lần mỗi phút.
Thủ phạm phổ biến là những thứ kích thích dây thần kinh điều khiển cơ hoành hoặc làm dạ dày căng nhanh: ăn quá nhanh, ăn quá no, uống nước có ga, uống rượu bia, nuốt nhiều không khí khi vừa ăn vừa nói, đổi nhiệt đột ngột như vừa uống trà nóng đã ăn kem, hoặc cười lớn kéo dài.
Các mẹo trị nấc như nín thở, uống liền nhiều ngụm nước lạnh, nuốt một thìa đường, kéo nhẹ lưỡi chủ yếu tác động vào nhịp thở hoặc dây thần kinh phế vị. Chúng chưa được chứng minh bằng thử nghiệm lớn nhưng vô hại, nhiều người thấy hiệu quả. Cách dễ thử nhất: hít vào, nín thở khoảng 10 giây, thở ra chậm, lặp lại ba bốn lần. Đừng doạ người đang nấc, nhất là trẻ nhỏ và người lớn tuổi.
Nấc cụt thông thường tự hết sau vài phút đến vài giờ. Nếu nấc kéo dài quá 48 giờ, hoặc kèm khó nuốt, đau ngực, nôn ói, bạn nên đi khám vì có thể liên quan tới bệnh dạ dày, thần kinh hoặc tác dụng phụ của thuốc đang dùng.
Vì sao bước ra chỗ nắng lại hắt hơi?
Nếu bạn hay hắt hơi một hai cái khi vừa từ trong nhà bước ra nắng gắt, bạn thuộc nhóm có phản xạ hắt hơi do ánh sáng. Tuỳ khảo sát, khoảng 18–35% số người có phản xạ này, và nó mang tính di truyền: bố hoặc mẹ có thì con cũng dễ có.
Cơ chế được nghĩ tới nhiều nhất là một kiểu chập mạch thần kinh. Dây thần kinh sinh ba nhận cảm giác từ mũi chạy rất gần đường dẫn tín hiệu ánh sáng từ mắt. Khi đồng tử co lại mạnh vì ánh sáng đột ngột, một phần tín hiệu bị não hiểu như có thứ gì kích thích trong mũi, và phản xạ hắt hơi được bật lên.
Phản xạ này vô hại trong sinh hoạt thường ngày, nhưng có thể nguy hiểm khi đang lái xe ra khỏi hầm hoặc từ bóng cây ra nắng. Đeo kính râm khi chạy xe ban ngày là cách đơn giản nhất. Nếu bạn hắt hơi từng tràng kèm ngứa mũi, chảy nước mũi trong vào mỗi sáng thì nhiều khả năng đó là viêm mũi dị ứng, khác với phản xạ ánh sáng, và nên hỏi bác sĩ tai mũi họng.
Vì sao nổi da gà khi lạnh, khi sợ, khi nghe nhạc hay?
Dưới mỗi nang lông có một cơ rất nhỏ gọi là cơ dựng lông. Khi hệ thần kinh giao cảm phát tín hiệu, các cơ này co lại, kéo sợi lông dựng đứng và đẩy vùng da quanh chân lông nhô lên thành những nốt sần giống da con gà vừa vặt lông.
Ở động vật có lông dày, phản xạ này có ích rõ ràng: lông dựng lên giữ một lớp không khí cách nhiệt khi trời lạnh, và làm con vật trông to hơn khi gặp kẻ thù — hãy nhớ con mèo xù lông khi chạm mặt con chó lạ. Con người đã mất gần hết lớp lông dày, nên nổi da gà gần như không còn giúp giữ ấm, nhưng phản xạ vẫn được giữ lại từ tổ tiên xa.
Bạn nổi da gà khi nghe một đoạn nhạc chạm cảm xúc, xem cảnh phim xúc động hay nghe tin bất ngờ vì cùng hệ thần kinh giao cảm ấy được kích hoạt bởi cảm xúc mạnh, kèm theo việc não giải phóng dopamine. Hiện tượng rùng mình vì nhạc này không phải ai cũng có; các khảo sát cho thấy chừng một nửa đến hai phần ba số người từng trải qua.
Vì sao ngâm nước lâu ngón tay bị nhăn?
Rất lâu người ta tin da ngón tay nhăn vì hút nước rồi phồng lên. Nhưng các bác sĩ nhận thấy một điều lạ: ở người bị tổn thương dây thần kinh ngón tay, da vẫn ngấm nước mà không hề nhăn. Điều đó cho thấy nhăn da là phản ứng do hệ thần kinh điều khiển, không chỉ là chuyện thấm nước đơn thuần.
Cụ thể, sau khoảng 5 phút ngâm nước ấm, các mạch máu nhỏ dưới da đầu ngón tay, ngón chân co lại, thể tích mô bên dưới giảm, lớp da phía trên bị kéo xuống thành nếp. Nước ấm làm nhăn nhanh hơn nước lạnh. Chỉ đầu ngón, lòng bàn tay và bàn chân mới nhăn rõ, vì da ở đó dày và có nhiều đầu mút thần kinh giao cảm.
Về công dụng, giả thuyết nhiều người biết là nếp nhăn giống rãnh lốp xe, giúp cầm đồ vật ướt chắc hơn. Một số thí nghiệm ủng hộ ý này, nhưng các nhóm khác không lặp lại được kết quả, nên câu hỏi vẫn còn để ngỏ. Da hết nhăn sau khoảng 10–20 phút ra khỏi nước. Nếu ngón tay trắng bệch, tím tái hoặc tê buốt khi gặp lạnh mà không ngâm nước, hãy đi khám vì có thể liên quan tới tuần hoàn.
Vì sao sắp ngủ lại giật mình như bị rơi?
Cảm giác hụt chân, rơi xuống rồi giật nảy người ngay lúc vừa thiu thiu ngủ gọi là giật cơ khi chuyển vào giấc ngủ. Ước tính có tới khoảng 60–70% người từng gặp ít nhất một lần. Đó là một cú co cơ đột ngột ở chân, tay hoặc toàn thân, đôi khi kèm hình ảnh chớp nhoáng như bước hụt bậc thang.
Nguyên nhân chính xác chưa rõ. Một cách giải thích là trong giai đoạn chuyển từ thức sang ngủ, các nhóm cơ thả lỏng dần trong khi một phần não còn tỉnh, hiểu nhầm sự thả lỏng ấy là đang ngã nên ra lệnh giật người lại. Bạn gặp nhiều hơn khi quá mệt, căng thẳng, thiếu ngủ, uống cà phê hoặc trà đặc vào buổi chiều tối, hay tập thể dục nặng sát giờ ngủ.
Giật mình khi ngủ thỉnh thoảng hoàn toàn vô hại. Muốn giảm, giữ giờ ngủ đều đặn, ngưng cà phê sau hai giờ chiều, tránh màn hình sáng trong 30 phút trước khi lên giường. Nên đi khám nếu giật cơ xảy ra nhiều lần mỗi đêm khiến mất ngủ, kèm cắn lưỡi, tiểu không tự chủ, hoặc giật cả khi đang thức, vì đó là những dấu hiệu khác hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Ngáp nhiều có phải do thiếu oxy không?
Không. Thí nghiệm cho người hít khí giàu oxy hoặc giàu khí CO2 không làm thay đổi tần suất ngáp. Ngáp nhiều thường do buồn ngủ, chán hoặc nóng. Nếu ngáp liên tục dù đã ngủ đủ, kèm mệt lả hay chóng mặt, nên đi khám để kiểm tra chất lượng giấc ngủ và các nguyên nhân khác.
Vì sao chỉ nghĩ tới ngáp cũng muốn ngáp?
Não xử lý hình ảnh, âm thanh và cả chữ viết về ngáp theo cách gần giống nhau, đủ để kích hoạt phản xạ bắt chước. Nhiều người ngáp chỉ vì nghĩ về chuyện ngáp. Nếu bạn vừa ngáp trong lúc đọc bài này thì đó là chuyện hết sức bình thường.
Trẻ sơ sinh hay nấc cụt có đáng lo không?
Trẻ sơ sinh nấc rất thường gặp, nhất là sau bú, do dạ dày căng và hệ thần kinh chưa hoàn thiện. Có thể bế trẻ thẳng người, vỗ nhẹ lưng cho ợ hơi. Không cần doạ hay ép uống nước. Nếu trẻ nấc kèm nôn trớ nhiều, quấy khóc, bỏ bú, nên đưa đi khám.
Có cách nào nhịn ngáp trong cuộc họp không?
Thử hít sâu bằng mũi, thở ra chậm bằng miệng, uống một ngụm nước mát hoặc chườm khăn mát lên trán. Theo giả thuyết làm mát não, những việc này giảm nhu cầu ngáp. Đứng dậy đi lại, mở cửa cho thoáng khí cũng giúp. Không nhịn được thì che miệng là đủ lịch sự.
Nổi da gà dù không lạnh có phải bị bệnh không?
Thỉnh thoảng nổi da gà khi xúc động là bình thường. Nếu nổi da gà kèm ớn lạnh, run người thì có thể sắp sốt. Còn nổi gai sần thường xuyên ở mặt sau cánh tay thường là dày sừng nang lông, vô hại, khác hẳn nổi da gà. Lo lắng thì hỏi bác sĩ da liễu.
Vì sao ngủ trưa hay giật mình hơn ngủ đêm?
Giấc trưa ngắn, nhiều người ngủ ngay sau khi ăn no, đầu óc còn căng vì công việc và thường nằm sai tư thế như gục bàn. Các yếu tố đó làm giai đoạn chuyển vào giấc kéo dài, chập chờn, nên dễ giật mình hơn. Nằm duỗi thẳng và ngủ 15–20 phút sẽ đỡ hơn.
