Nước biển mặn vì suốt hàng trăm triệu năm, mưa rơi xuống đất hoà tan một lượng rất nhỏ khoáng chất từ đất đá, sông ngòi chở chúng đổ ra biển. Khi nước biển bốc hơi thành mây, muối ở lại; nước mưa lại tiếp tục chở thêm muối ra. Vòng lặp đó, cộng với khoáng chất phun lên từ các khe nứt núi lửa dưới đáy đại dương, làm biển tích tụ trung bình khoảng 35 gam muối trong mỗi kilôgam nước.
Việt Nam có hơn 3.000 km bờ biển, nhưng nhiều câu hỏi quen thuộc về biển ít khi được giải thích kỹ: sao sông ngọt mà biển mặn, sao không uống được nước biển, thuỷ triều do đâu và vì sao mỗi nơi một kiểu, sóng sinh ra thế nào, sao nằm trên biển Chết không chìm, sao đi biển dễ cháy nắng. Dưới đây là lời giải từng câu, kèm những điều cần biết để đi biển an toàn.
Vì sao nước biển mặn?
Nước mưa vốn hơi chua nhẹ vì hoà tan một ít khí CO2 trong không khí. Khi thấm vào đất và chảy qua đá, nó hoà tan dần các khoáng chất, trong đó có natri, canxi, magie, kali. Sông suối gom lượng nước ấy đổ ra biển. Mỗi lít nước sông chỉ chứa rất ít muối, không đủ để nếm ra, nhưng sông đổ ra biển liên tục suốt hàng trăm triệu năm thì tổng lượng muối là khổng lồ.
Ở biển, nắng làm nước bốc hơi. Hơi nước gần như tinh khiết bay lên thành mây, còn muối không bay hơi nên ở lại. Biển vì thế giống một nồi nước liên tục được đổ thêm khoáng chất mà chỉ có nước bay đi. Nguồn muối thứ hai đến từ đáy đại dương: các miệng phun thuỷ nhiệt ở dãy núi ngầm giữa đại dương thải khoáng chất hoà tan, núi lửa ngầm phun ra khí chứa clo.
Trong muối biển, natri và clorua — tức thành phần của muối ăn — chiếm khoảng 85%. Phần còn lại chủ yếu là magie, sunfat, canxi, kali; magie làm nước biển có vị hơi đắng chát chứ không chỉ mặn. Độ mặn hiện nay đã ổn định trong một thời gian rất dài, vì muối cũng liên tục bị lấy đi: lắng xuống đáy thành trầm tích, được sinh vật biển dùng để tạo vỏ.
Vì sao nước sông, nước hồ lại ngọt?
Nước sông không hoàn toàn không có muối, chỉ là rất ít — thường chưa tới 0,5 gam mỗi lít, so với khoảng 35 gam ở biển. Lý do là sông luôn chảy: nước mới từ mưa, từ mạch ngầm liên tục thay thế nước cũ, muối không kịp tích tụ mà bị đưa thẳng ra biển. Hồ có dòng chảy vào và chảy ra cũng giữ được nước ngọt theo cách tương tự.
Hồ không có lối thoát, nước chỉ mất đi bằng cách bốc hơi, thì lại thành hồ mặn: biển Chết, Hồ Muối Lớn ở Mỹ hay biển Caspi là ví dụ. Chúng là những biển thu nhỏ với cùng cơ chế tích tụ muối, có nơi mặn gấp nhiều lần đại dương.
Ở Việt Nam, vùng cửa sông nơi nước ngọt gặp nước mặn gọi là vùng nước lợ, nơi có rừng ngập mặn và các đầm nuôi tôm cá. Mùa khô, lượng nước sông giảm, nước biển lấn sâu vào đất liền — hiện tượng xâm nhập mặn mà đồng bằng sông Cửu Long thường đối mặt khoảng từ tháng 2 đến tháng 4. Người dân trữ nước ngọt trong lu, bồn trước mùa này và theo dõi thông báo độ mặn của địa phương trước khi lấy nước tưới.
Vì sao không uống được nước biển dù đang khát?
Thận lọc máu và thải muối thừa qua nước tiểu, nhưng nước tiểu đậm đặc nhất mà thận làm ra vẫn nhạt hơn nước biển. Nói cách khác, muốn thải hết lượng muối trong một cốc nước biển, cơ thể phải dùng nhiều nước hơn chính cốc nước đó. Uống nước biển vì thế làm cơ thể mất nước nhanh hơn, càng uống càng khát, kéo theo đau đầu, buồn nôn và rối loạn nhịp tim nếu kéo dài.
Đây là lý do người gặp nạn trên biển được dặn không uống nước biển, kể cả pha với nước ngọt. Đi bơi lỡ sặc vài ngụm thì không sao — lượng nhỏ đó cơ thể xử lý được, chỉ hơi rát họng và buồn nôn.
Muốn biến nước biển thành nước uống phải khử muối. Cách phổ biến ở đảo và trên tàu là lọc thẩm thấu ngược: ép nước biển qua màng lọc có lỗ siêu nhỏ, chỉ phân tử nước lọt qua. Một số đảo ở Việt Nam đã dùng hệ thống lọc nước biển cho sinh hoạt. Trong tình huống khẩn cấp có thể chưng cất: đun sôi nước biển, hứng hơi nước ngưng tụ trên một tấm nắp nghiêng rồi để nhỏ giọt sang vật chứa khác.
Vì sao có thuỷ triều lên xuống?
Mặt Trăng kéo nước biển. Lực hấp dẫn của Mặt Trăng lên phía Trái Đất gần nó mạnh hơn phía xa. Kết quả là nước phồng lên ở hai phía: phía hướng về Mặt Trăng và phía ngược lại. Trái Đất quay một vòng mỗi ngày, mỗi nơi lần lượt đi qua hai chỗ phồng ấy, nên nhiều nơi có hai lần nước lớn, hai lần nước ròng.
Mỗi ngày triều đến muộn hơn khoảng 50 phút. Mặt Trăng cũng chạy trên quỹ đạo cùng chiều Trái Đất quay, nên một chu kỳ thuỷ triều trọn vẹn dài khoảng 24 giờ 50 phút. Giờ nước lớn hôm nay muộn hơn hôm qua chừng 50 phút.
Mặt Trời góp phần nhỏ hơn. Mặt Trời ở rất xa nên lực gây triều chỉ bằng khoảng một nửa Mặt Trăng. Ngày trăng tròn và ngày không trăng, ba thiên thể gần thẳng hàng, hai lực cộng lại thành triều cường. Ngày trăng bán nguyệt, chúng vuông góc nhau, triều kém.
Mỗi vùng biển Việt Nam một kiểu triều. Hình dạng bờ và đáy biển làm thay đổi nhiều. Vùng vịnh Bắc Bộ quanh Hải Phòng chủ yếu có nhật triều — mỗi ngày một lần lên, một lần xuống. Ven biển Nam Bộ như Vũng Tàu (TP. Hồ Chí Minh) có bán nhật triều không đều, mỗi ngày hai lần lên xuống với độ cao chênh nhau.
Ứng dụng thực tế. Đi bắt nghêu, ngắm bãi đá hay lội bộ ra đảo lúc nước ròng, bạn cần xem lịch thuỷ triều của địa phương và quay vào trước giờ nước lên, vì nước có thể dâng nhanh và cắt mất đường về.
Vì sao có sóng biển và vì sao sóng đổ vào bờ?
Phần lớn sóng biển do gió tạo ra. Gió thổi trên mặt nước truyền năng lượng cho lớp nước bề mặt, tạo gợn nhỏ, gợn lớn dần thành sóng. Độ cao sóng phụ thuộc ba thứ: gió mạnh cỡ nào, thổi bao lâu và thổi trên quãng biển dài bao nhiêu. Bão ngoài khơi cách hàng trăm cây số có thể đẩy những con sóng lừng vào bờ khi trên đầu vẫn nắng đẹp.
Điều ít người biết là nước không chạy theo sóng. Khi sóng đi qua, mỗi phần tử nước chủ yếu chuyển động vòng tròn rồi về gần chỗ cũ, giống chiếc phao nhấp nhô lên xuống mà không trôi theo. Thứ di chuyển là năng lượng. Tới gần bờ, đáy nông hãm phần dưới con sóng lại trong khi phần trên vẫn lao tới, sóng cao lên, dốc dần rồi đổ ụp xuống thành bọt trắng.
Sóng cũng sinh ra một nguy hiểm thật sự ở bãi tắm: dòng rip, hay dòng chảy xa bờ. Nước bị sóng đẩy vào bờ phải tìm đường thoát ra, thường qua một rãnh hẹp, tạo thành luồng chảy mạnh kéo người ra khơi. Dấu hiệu là một dải nước sẫm màu, ít sóng vỡ, nằm giữa hai vùng sóng trắng. Bị cuốn, đừng bơi ngược vào bờ mà bơi song song bờ cho tới khi thoát luồng rồi mới bơi vào, hoặc thả nổi và vẫy tay gọi cứu hộ.
Vì sao nằm trên biển Chết không chìm, và bơi biển dễ nổi hơn bể bơi?
Vật nổi khi nó nhẹ hơn khối nước mà nó chiếm chỗ. Nước càng mặn càng nặng: nước ngọt nặng khoảng 1 kg mỗi lít, nước biển thường khoảng 1,025 kg, còn nước biển Chết với độ mặn khoảng 34% nặng tới chừng 1,24 kg. Cơ thể người, nhất là khi hít đầy hơi, nhẹ hơn nước biển Chết khá nhiều, nên bạn nổi bập bềnh như chiếc phao mà không cần quạt tay.
Biển bình thường mặn hơn nước bể bơi một chút, đủ để nhiều người thấy bơi biển dễ nổi hơn, nhất là người mới tập. Nhưng dễ nổi không có nghĩa là an toàn hơn: sóng, dòng chảy và độ sâu đổi đột ngột làm bơi biển khó hơn nhiều. Chỉ tắm ở khu có cứu hộ, không xuống nước khi có cờ báo cấm hay sau khi uống rượu bia.
Ở biển Chết, du khách được khuyên không lặn, không để nước vào mắt và không ngâm quá 15–20 phút mỗi lần, vì nồng độ muối rất cao gây xót rát vết xước và mắt. Sau khi tắm biển bình thường, bạn cũng nên tắm lại bằng nước ngọt để muối không làm khô da và tóc.
Vì sao đi biển dễ cháy nắng hơn?
Ở bãi biển, bạn nhận tia tử ngoại từ hai hướng: trực tiếp từ trên trời và phản xạ từ cát, nước. Cát khô phản xạ khoảng 15% tia UV, bọt sóng khoảng 25%. Nước cũng không che được nhiều: ở độ sâu nửa mét, tia UV vẫn còn khoảng 40% so với trên mặt nước. Vì vậy ngâm mình dưới nước cả buổi vẫn cháy nắng.
Gió biển mát khiến bạn không thấy nóng, nên dễ ở ngoài lâu mà không biết da đang bỏng. Trời nhiều mây cũng không an toàn, vì mây mỏng để lọt phần lớn tia UV. Ở Việt Nam, chỉ số UV giữa trưa mùa hè thường ở mức rất cao đến cực cao, người da sáng có thể đỏ rát chỉ sau 15–20 phút.
Cách tránh: tắm biển trước 9 giờ sáng hoặc sau 4 giờ chiều; thoa kem chống nắng phổ rộng chỉ số SPF từ 30 trở lên khoảng 15 phút trước khi ra nắng, thoa lại mỗi 2 giờ và sau khi bơi; mặc áo chống nắng, đội mũ rộng vành, đeo kính râm. Đã cháy nắng thì tắm nước mát, uống nhiều nước, không bóc vùng da phồng; da phồng rộp diện rộng kèm sốt, ớn lạnh, chóng mặt thì nên đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Nước biển ở đâu mặn nhất?
Trong các biển thông với đại dương, Biển Đỏ thuộc nhóm mặn nhất, khoảng 40 gam muối mỗi kilôgam nước, do nắng nóng làm bốc hơi mạnh mà ít sông đổ vào. Các hồ nước mặn khép kín như biển Chết mặn hơn gần mười lần. Vùng gần cửa sông lớn hay vùng cực có băng tan thì nhạt hơn.
Muối ăn có phải lấy từ nước biển không?
Một phần. Ở Việt Nam, muối được làm bằng cách dẫn nước biển vào ruộng muối, phơi nắng cho nước bay hơi, như ở Sa Huỳnh (Quảng Ngãi), Cà Ná (Khánh Hoà, trước thuộc Ninh Thuận), Bạc Liêu (nay thuộc Cà Mau). Nhiều nước khác khai thác muối mỏ dưới lòng đất, vốn là lớp muối của những biển cổ đã khô cạn.
Vì sao nước biển có nơi xanh lục, có nơi đục vàng?
Nước hấp thụ ánh đỏ mạnh hơn ánh xanh nên biển trong và sâu có màu xanh lam. Nơi nhiều tảo và sinh vật phù du, biển ngả xanh lục. Gần cửa sông, phù sa làm nước đục vàng nâu. Đáy cát trắng ở vùng nước nông cho màu xanh ngọc của nhiều bãi biển đẹp.
Sặc nước biển khi bơi có nguy hiểm không?
Sặc vài ngụm thường chỉ gây ho, rát họng và tự hết. Nhưng nếu sau khi sặc nhiều hoặc được vớt lên khỏi nước, người đó ho liên tục, khó thở, lơ mơ hay mệt bất thường trong vài giờ sau, cần đưa đi cấp cứu ngay, kể cả khi lúc đầu trông vẫn ổn.
Vì sao biển ban đêm có lúc phát sáng xanh?
Đó là ánh sáng của sinh vật phù du phát quang, phổ biến nhất là một số loài tảo đơn bào. Khi bị sóng, mái chèo hay bước chân khuấy động, chúng phát ánh xanh lam trong tích tắc. Hiện tượng hay gặp vào những đêm tối trời, nước lặng ở một số bãi biển, kể cả tại Việt Nam.
Vì sao tắm biển xong nên tắm lại nước ngọt?
Muối đọng trên da khi khô sẽ hút ẩm từ da, gây khô, căng, ngứa; muối và cát bám tóc làm tóc xơ rối. Muối còn làm vết xước rát và kích ứng mắt. Tắm nước ngọt ngay sau khi lên bờ, gội đầu và thoa kem dưỡng ẩm là đủ.
