Vì sao phải bật chế độ máy bay? 7 câu hỏi vì sao khi đi máy bay

Hành khách phải bật chế độ máy bay vì điện thoại kết nối mạng di động liên tục phát sóng tìm trạm, có thể gây tiếng rè nhiễu trong tai nghe liên lạc của phi công và, ở độ cao lớn, làm rối mạng di động dưới mặt đất. Khả năng một chiếc điện thoại làm máy bay gặp sự cố là rất thấp, nhưng hàng trăm máy cùng phát sóng đúng lúc cất cánh, hạ cánh — khi tổ bay cần nghe rõ nhất — là điều ngành hàng không không muốn đánh cược.

Vì vậy quy định ở Việt Nam và hầu hết các nước yêu cầu tắt nguồn hoặc chuyển sang chế độ máy bay theo hướng dẫn của tiếp viên. Bài này giải thích kỹ câu hỏi đó, cùng sáu câu hỏi vì sao khác mà ai đi máy bay cũng từng thắc mắc: ù tai, mở rèm cửa sổ, đồ ăn nhạt, vệt trắng trên trời, chai nước 100 ml và độ cao bay khoảng 10 km.

Vì sao phải bật chế độ máy bay?

Điện thoại "gào" to hơn khi ở trên cao. Dưới mặt đất, máy chỉ kết nối với vài trạm gần. Ở độ cao vài nghìn mét, nó bắt được cùng lúc hàng chục trạm ở xa và liên tục tăng công suất phát để giữ sóng. Pin tụt nhanh, và tín hiệu phát mạnh ấy là nguồn nhiễu tiềm tàng.

Tiếng rè trong tai nghe phi công là có thật. Bạn từng nghe tiếng rè rè, tạch tạch khi đặt điện thoại sát loa máy tính lúc có cuộc gọi đến? Phi công mô tả hiện tượng tương tự trong tai nghe vô tuyến. Nó không làm hỏng máy bay, nhưng có thể che lấp lời huấn lệnh từ đài kiểm soát không lưu đúng lúc bận rộn nhất.

Thiết bị máy bay được thử nghiệm kỹ, nhưng không với mọi điện thoại. Mỗi dòng máy bay được chứng nhận chống nhiễu, song không ai kiểm hết hàng nghìn mẫu điện thoại, nhiều chiếc đã rơi vỡ hay sửa chữa. Quy định chọn cách an toàn: chặn nguồn phát thay vì đi kiểm từng máy.

Mạng di động mặt đất cũng bị ảnh hưởng. Một máy bay chở gần 200 người bay qua với tốc độ khoảng 800 km/giờ, mỗi điện thoại lần lượt bắt tay với hàng loạt trạm, làm mạng xử lý tốn tài nguyên. Đây là một lý do cơ quan quản lý viễn thông nhiều nước cũng cấm gọi điện qua mạng di động trên máy bay.

Chế độ máy bay vẫn cho bật lại Wi-Fi và Bluetooth. Sau khi bật chế độ máy bay, bạn có thể mở lại Wi-Fi để dùng mạng trên máy bay nếu hãng cung cấp, và mở Bluetooth cho tai nghe không dây khi tiếp viên cho phép. Vị trí nút này khác nhau theo hãng điện thoại và phiên bản hệ điều hành, thường nằm trong trung tâm điều khiển vuốt ra từ cạnh màn hình.

Vì sao bị ù tai khi máy bay cất cánh, hạ cánh?

Khoang máy bay được tăng áp nhưng không giữ đúng áp suất mặt đất; khi bay bằng, áp suất trong khoang tương đương độ cao khoảng 1.800–2.400 m. Lúc lên xuống, áp suất đổi nhanh, trong khi khoảng khí sau màng nhĩ chỉ được cân bằng qua vòi nhĩ — ống nhỏ nối tai giữa với họng. Vòi nhĩ không kịp mở thì màng nhĩ bị đẩy căng, gây ù, đau, nghe như có bông nhét tai. Lúc hạ cánh thường khó chịu hơn cất cánh vì vòi nhĩ cho khí thoát ra dễ hơn cho khí đi vào. Các cách giúp vòi nhĩ mở:

1. Nuốt nước bọt, nhai kẹo cao su hoặc ngậm kẹo từ khi máy bay bắt đầu giảm độ cao, thường khoảng 20–30 phút trước khi chạm đất.
2. Ngáp, hoặc làm động tác ngáp, há miệng thật rộng.
3. Bịt mũi, ngậm miệng, thổi nhẹ như muốn thở ra bằng mũi cho tới khi nghe tiếng "bụp" nhỏ trong tai. Chỉ thổi nhẹ, không gắng sức.
4. Đừng ngủ lúc máy bay hạ cánh, vì khi ngủ bạn nuốt ít hơn hẳn.
5. Với em bé: cho bú mẹ, bú bình hoặc ngậm ti giả lúc cất và hạ cánh; trẻ lớn hơn cho uống nước từng ngụm nhỏ.

Người đang cảm cúm, nghẹt mũi, viêm xoang dễ bị đau tai nặng, thậm chí tổn thương màng nhĩ. Nếu buộc phải bay, hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về thuốc xịt mũi phù hợp. Ù tai kéo dài quá vài ngày, đau tai dữ dội hay chảy dịch tai sau chuyến bay thì nên đi khám tai mũi họng.

Vì sao phải mở rèm cửa sổ và giảm đèn khi cất, hạ cánh?

Cất cánh và hạ cánh là hai giai đoạn tổ bay bận rộn nhất, cũng là lúc nếu có tình huống bất thường thì phải xử lý nhanh nhất. Rèm cửa sổ mở giúp tiếp viên và hành khách thấy ngay bên ngoài có gì: khói, lửa ở động cơ, mặt nước hay vật cản, từ đó chọn cửa thoát hiểm an toàn. Người ngồi cạnh cửa sổ đôi khi là người đầu tiên phát hiện điều bất thường để báo tiếp viên.

Đèn trong khoang được giảm bớt, nhất là trên các chuyến bay đêm, để mắt mọi người quen dần với bóng tối. Mắt cần nhiều phút để thích nghi từ sáng sang tối; nếu phải sơ tán đột ngột ra bên ngoài thiếu sáng, khoảng thời gian đó rất quý. Dải đèn dọc lối đi dưới sàn được thiết kế để dẫn đường trong tình huống ấy.

Cùng nhóm quy định là dựng thẳng lưng ghế, gập bàn ăn, cất hành lý dưới ghế phía trước: mọi thứ nhằm giữ lối đi thông thoáng để ai cũng đứng dậy được ngay. Theo tiêu chuẩn chứng nhận, máy bay chở khách phải sơ tán được toàn bộ hành khách trong 90 giây khi chỉ dùng một nửa số cửa thoát hiểm.

Vì sao đồ ăn trên máy bay nhạt hơn?

Không phải bếp hàng không nấu kém. Ở độ cao bay bằng, không khí trong khoang rất khô, độ ẩm thường dưới 20%, khô hơn nhiều vùng sa mạc. Niêm mạc mũi khô đi nên khứu giác kém nhạy, mà phần lớn cái ta gọi là vị thật ra là mùi. Áp suất thấp và tiếng ồn động cơ liên tục cũng làm vị giác giảm. Các thử nghiệm trong ngành cho thấy cảm nhận vị mặn và ngọt có thể giảm khoảng 20–30% so với ăn dưới mặt đất.

Vì vậy món ăn hàng không thường được nêm đậm hơn, dùng nhiều nước sốt và gia vị như tiêu, gừng, sả, cà ri. Vị umami — vị ngọt thịt của nước dùng, cà chua, nấm — gần như không bị ảnh hưởng. Đây là lời giải thích được nhắc nhiều cho chuyện nước ép cà chua bán chạy trên máy bay dù ít ai uống ở nhà.

Mẹo cho bạn: uống đủ nước, mỗi giờ một cốc nhỏ, để đỡ khô mũi họng; hạn chế rượu bia vì cơ thể dễ mất nước và say nhanh hơn trên cao. Người cần ăn nhạt nên biết suất ăn hàng không thường chứa nhiều muối hơn bữa cơm bình thường; nhiều hãng cho đặt trước suất ăn đặc biệt khi mua vé hoặc vài ngày trước chuyến bay.

Vì sao máy bay để lại vệt trắng dài trên trời?

Vệt trắng phía sau máy bay không phải khói. Động cơ phản lực đốt nhiên liệu sinh ra khí nóng chứa nhiều hơi nước. Ở độ cao khoảng 8–12 km, không khí lạnh tới âm 40 độ C hoặc thấp hơn, hơi nước gặp lạnh ngưng tụ quanh các hạt bụi nhỏ trong khí thải rồi đóng băng thành tinh thể li ti — tức là một dải mây nhân tạo. Cơ chế giống hơi thở thành làn khói trắng trong ngày rét, chỉ ở quy mô lớn hơn.

Độ dài của vệt cho biết độ ẩm trên cao. Vệt ngắn, tan sau vài giây nghĩa là không khí trên đó khô. Vệt dài, loang rộng, tồn tại hàng giờ nghĩa là không khí trên cao gần bão hoà hơi nước, đôi khi báo hiệu thời tiết sắp thay đổi. Máy bay bay thấp hoặc đi qua vùng không khí ấm thì không để lại vệt.

Đôi khi bạn thấy một vệt tối song song bên dưới vệt trắng: đó là bóng của dải mây nhân tạo đổ lên lớp mây thấp hơn khi Mặt Trời chiếu xiên. Ngành hàng không đang thử điều chỉnh độ cao bay để tránh những vùng không khí dễ tạo vệt kéo dài, vì các dải mây này giữ nhiệt và góp phần làm Trái Đất ấm lên.

Vì sao chất lỏng xách tay chỉ được 100 ml?

Giới hạn chất lỏng trong hành lý xách tay được nhiều nước áp dụng từ năm 2006, sau một vụ việc an ninh liên quan tới chất nổ dạng lỏng giấu trong chai nước uống. Máy soi thông thường khó phân biệt nước với chất lỏng nguy hiểm, còn lượng nhỏ thì khó gây hại đáng kể. Cách làm phổ biến ở các sân bay, gồm cả Việt Nam, như sau — chi tiết có thể khác theo hãng và nước đến, nên xem lại trước chuyến bay:

• Mỗi chai, lọ chứa chất lỏng, gel, kem, bình xịt tối đa 100 ml. Tính theo dung tích của vỏ, không phải lượng còn bên trong: chai 200 ml chỉ còn một nửa vẫn bị giữ lại.
• Tất cả gom vào một túi nhựa trong suốt có khoá kéo, dung tích khoảng 1 lít, mỗi hành khách một túi.
• Lấy túi ra đặt riêng vào khay khi qua máy soi để kiểm tra nhanh hơn.
• Được tính là chất lỏng: nước uống, sữa tắm, dầu gội, kem đánh răng, nước hoa, gel rửa tay, mỹ phẩm dạng kem, cả sữa chua, tương ớt, mắm.
• Ngoại lệ thường gặp: sữa và thức ăn cho em bé, thuốc dạng lỏng có đơn của bác sĩ — mang lượng vừa đủ cho chuyến đi và báo nhân viên khi soi chiếu.
• Đồ mua ở khu miễn thuế sau cửa soi được mang lên, nhưng nếu nối chuyến ở nước khác có thể phải soi lại — giữ nguyên túi niêm phong và hoá đơn.

Mẹo nhỏ: mang chai rỗng qua cửa soi rồi rót nước ở vòi uống bên trong khu chờ. Quà quê dạng lỏng như mắm, rượu nên gửi hành lý ký gửi, bọc kỹ nhiều lớp. Một số sân bay lớn trên thế giới đã lắp máy soi cắt lớp và nới quy định này, nhưng chưa phổ biến.

Vì sao máy bay thường bay ở độ cao khoảng 10 km?

Máy bay phản lực chở khách thường bay bằng ở độ cao 9–12 km, tức khoảng 30.000 đến 40.000 feet. Lên cao, không khí loãng hơn, lực cản giảm mạnh nên máy bay đi nhanh hơn với ít nhiên liệu hơn. Nhưng động cơ vẫn cần oxy để đốt và cánh cần không khí để tạo lực nâng, nên không thể lên mãi; độ cao này là điểm cân bằng giữa lực cản thấp và đủ không khí.

Ở độ cao đó, máy bay cũng nằm trên phần lớn mây và thời tiết xấu, vì hầu hết mây và mưa hình thành ở tầng thấp. Tuy vậy, những đám mây dông lớn có thể vươn cao hơn 12 km, nên phi công vẫn phải bay vòng tránh — đó là lúc bạn nghe thông báo thắt dây an toàn vì nhiễu động.

Độ cao cụ thể còn tuỳ trọng lượng máy bay: đầu chuyến nặng nhiên liệu thì bay thấp hơn, về sau nhẹ dần có thể xin lên cao hơn. Các chặng ngắn khoảng một giờ bay thường không lên tới độ cao của chặng dài vì chưa kịp leo hết đã phải hạ. Hướng bay cũng quyết định độ cao: máy bay đi ngược chiều nhau được xếp ở các tầng khác nhau để giữ khoảng cách an toàn.

Câu hỏi thường gặp