Bé mấy tháng biết lẫy, bò, ngồi, đi? Mốc phát triển vận động và dấu hiệu cần đi khám

Phần lớn trẻ lẫy (lật) quanh 4–6 tháng, ngồi vững không cần đỡ khoảng 6–9 tháng, bò khoảng 7–10 tháng, vịn đứng khoảng 9–12 tháng và tự đi một mình khoảng 12–15 tháng. Đây là độ tuổi phổ biến, còn khoảng bình thường rộng hơn nhiều: theo nghiên cứu đa quốc gia của Tổ chức Y tế Thế giới, trẻ khoẻ mạnh tự đi được ở bất kỳ lúc nào trong khoảng 8 đến gần 18 tháng.

Vì khoảng bình thường rộng như vậy, so con mình với con nhà hàng xóm thường gây lo lắng không cần thiết. Thứ đáng để ý là con có tiến bộ đều qua từng tháng không, hai bên tay chân có dùng đều nhau không, và có mất kỹ năng đã có hay không. Ba mốc nên nhớ để đi khám: 4 tháng chưa giữ đầu vững, 9 tháng chưa ngồi được dù có tựa, 18 tháng chưa tự đi; trẻ sinh non tính theo tuổi hiệu chỉnh.

Bảng mốc vận động thô theo tháng tuổi

Cột "phần lớn bé làm được" ghi độ tuổi mà đa số trẻ đã đạt; cột "khoảng bình thường" lấy theo khung của Tổ chức Y tế Thế giới khi có dữ liệu. Bé đạt sớm hay muộn trong khoảng đều là bình thường.

Trình tự quan trọng hơn ngày tháng: bé cần cơ cổ khoẻ để lẫy, cơ lưng khoẻ để ngồi, rồi mới bò, đứng, đi. Một số bé bỏ hẳn giai đoạn bò, chuyển sang trườn, lết mông rồi đi; nếu các kỹ năng khác vẫn đến đúng hẹn thì không đáng lo.

Nằm sấp: nền móng của mọi kỹ năng vận động

Từ khi bé mới về nhà, cho bé nằm sấp khi bé thức và có người lớn trông là bài tập quan trọng nhất. Ban đầu chỉ 2–3 phút mỗi lần, vài lần mỗi ngày, rồi tăng dần để đến khoảng 3 tháng tổng thời gian nằm sấp trong ngày được chừng 30 phút trở lên. Nằm sấp giúp cơ cổ, vai, lưng khoẻ lên, chuẩn bị cho lẫy, ngồi và bò, đồng thời giảm nguy cơ bẹp đầu do nằm ngửa nhiều.

Nhiều bé không thích nằm sấp lúc đầu, khóc sau một phút. Có thể cho bé nằm sấp trên ngực bố mẹ khi người lớn ngả lưng, đặt một chiếc khăn cuộn nhỏ dưới ngực bé, nằm đối diện bé trên sàn và nói chuyện, hoặc đặt đồ chơi màu sắc trước mặt. Chọn lúc bé tỉnh táo, không vừa bú no để tránh trớ.

Nhớ rằng nằm sấp chỉ dành cho lúc thức và có người trông. Khi ngủ, bé vẫn phải được đặt nằm ngửa.

Cách kiểm tra bé đang tiến bộ: quanh 1–2 tháng, khi nằm sấp bé nhấc được đầu lên một lúc và quay sang hai bên; quanh 3–4 tháng, bé chống được hai cẳng tay, ngẩng đầu và ngực lên, nhìn theo đồ chơi; quanh 5–6 tháng, bé duỗi thẳng tay đẩy người lên, có bé bắt đầu xoay vòng trên bụng hoặc lẫy ra. Nếu bé luôn quay đầu về một phía, khó quay sang phía còn lại, hoặc đầu bẹp lệch một bên ngày càng rõ, nên cho bé đi khám sớm vì có thể liên quan tới cơ cổ.

Giúp bé tập từng kỹ năng

Trẻ tự phát triển vận động khi được tự do di chuyển trên sàn. Bố mẹ chỉ cần tạo cơ hội và không gian an toàn:

• Lẫy: đặt đồ chơi lệch sang một bên khi bé nằm ngửa để bé vươn người theo. Khi bé đã nghiêng được, đỡ nhẹ hông cho bé cảm nhận động tác.
• Ngồi: cho bé ngồi giữa hai chân bố mẹ hoặc giữa vòng gối, để bé tự chống tay giữ thăng bằng. Không cần ép ngồi sớm hoặc chèn gối cho ngồi lâu khi lưng bé chưa đủ khoẻ.
• Bò: trải thảm rộng trên sàn, đặt đồ chơi cách bé một khoảng vừa với tới. Để bé chơi trên sàn nhiều thay vì bế hay để trong nôi, ghế rung.
• Đứng và đi: sắp đồ đạc chắc chắn như sofa, bàn thấp để bé vịn đi men. Cho bé đi chân trần trong nhà để cảm nhận mặt sàn và luyện cơ bàn chân.
• Dọn nhà an toàn trước: bịt ổ điện, chặn cầu thang, cố định tủ kệ vào tường, cất vật nhỏ dễ nuốt, khoá ngăn kéo có thuốc và hoá chất.

Đừng lo lắng nếu bé tập một kỹ năng rồi "dừng" vài tuần; thường bé đang dồn sức cho một kỹ năng khác như nói, cầm nắm. Ốm, mọc răng, chuyển nhà cũng làm chậm lại tạm thời.

Những điều nên tránh

Xe tập đi (xe có bánh xe, bé ngồi giữa). Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ khuyến cáo không dùng vì gây nhiều tai nạn như lăn xuống cầu thang, với tới đồ nóng, và không giúp bé đi sớm hơn. Nếu muốn bé có chỗ chơi đứng, chọn bàn hoạt động đứng yên không có bánh xe.

Kéo hai tay bé đi bộ từ quá sớm. Bé chưa có thăng bằng, dồn trọng lượng ra đầu ngón chân và không học được cách tự giữ thăng bằng. Để bé tự vịn đồ đạc sẽ tốt hơn.

Để bé ngồi ghế rung, địu, xe đẩy nhiều giờ. Các dụng cụ này tiện nhưng hạn chế vận động. Thời gian chơi tự do trên sàn mới giúp bé phát triển.

Ép bé ngồi, đứng sớm để "cứng cáp". Cơ xương của bé phát triển theo lịch riêng; ép sớm không làm nhanh hơn mà có thể làm bé sợ.

Mua giày đế cứng cho bé mới tập đi. Trong nhà, đi chân trần là tốt nhất. Ra ngoài thì chọn giày mềm, đế mỏng dẻo, mũi rộng, vừa chân.

Để bé tập đi trên sàn trơn, đi tất trơn. Sàn gạch bóng vừa lau, tất không có hạt chống trơn khiến bé trượt ngã liên tục, mất tự tin. Lau khô sàn, dùng thảm có đế chống trượt ở khu vực bé hay chơi.

Trẻ sinh non: tính theo tuổi hiệu chỉnh

Với trẻ sinh non (trước 37 tuần), các mốc phát triển nên tính theo tuổi hiệu chỉnh: lấy tuổi thực trừ đi số tuần sinh sớm so với 40 tuần. Ví dụ bé sinh lúc 32 tuần, tức sớm 8 tuần (khoảng 2 tháng); khi bé được 8 tháng tuổi thực thì tuổi hiệu chỉnh là khoảng 6 tháng, và nên so với mốc của trẻ 6 tháng.

Thường người ta dùng tuổi hiệu chỉnh cho tới khoảng 2 tuổi, sau đó phần lớn trẻ đã bắt kịp bạn bè. Trẻ sinh rất non hoặc có biến chứng khi sinh cần được theo dõi phát triển định kỳ ở bệnh viện, và bố mẹ nên giữ đúng lịch hẹn tái khám dù thấy con có vẻ ổn.

Trẻ có cân nặng lúc sinh thấp, từng nằm hồi sức, hoặc có bệnh lý tim, thần kinh từ sớm cũng nên được bác sĩ đánh giá vận động sớm hơn mốc chung, vì can thiệp sớm bằng vật lý trị liệu thường cho kết quả tốt.

Dấu hiệu nên đưa bé đi khám

Đưa bé đến bác sĩ nhi để được đánh giá phát triển khi có một trong các dấu hiệu sau (với trẻ sinh non, tính theo tuổi hiệu chỉnh):

• 4 tháng chưa giữ được đầu vững khi bế đứng.
• 6 tháng chưa lẫy được chiều nào, hoặc khi kéo ngồi đầu vẫn ngả hẳn ra sau.
• 9 tháng chưa ngồi được dù có tựa, hoặc không chịu dồn lực lên chân khi được đỡ đứng.
• 12 tháng chưa bò, trườn hay di chuyển bằng bất kỳ cách nào, chưa vịn đứng được.
• 18 tháng chưa tự đi được.
• Bé quá cứng (khó gập tay chân, hay ưỡn người) hoặc quá mềm, như "con búp bê vải".
• Bé dùng rõ một bên tay hoặc chân nhiều hơn hẳn bên kia trước 12 tháng; trẻ nhỏ thường chưa thuận tay rõ.
• Bé đi kiễng chân thường xuyên sau 2 tuổi, hay ngã nhiều bất thường, hoặc đi khập khiễng.
• Bé mất kỹ năng đã có ở bất kỳ tuổi nào: cần khám sớm.

Đánh giá sớm không có nghĩa con có bệnh; nhiều trường hợp bác sĩ chỉ hướng dẫn thêm bài tập tại nhà. Nếu cần, can thiệp sớm khi não và cơ còn rất linh hoạt cho kết quả tốt hơn nhiều so với chờ đợi. Ghi lại ngày bé đạt từng mốc trong sổ hoặc điện thoại, kèm vài đoạn video ngắn, sẽ giúp bác sĩ có thông tin chính xác thay vì dựa vào trí nhớ.

Câu hỏi thường gặp