Phần lớn trẻ nói được từ đơn có nghĩa đầu tiên (như "bà", "mẹ", "măm") quanh 12 tháng, nói được vài từ quanh 15–18 tháng, ghép được câu hai từ ("mẹ bế", "uống nước") quanh 24 tháng, và nói câu ba, bốn từ mà người ngoài hiểu được phần lớn quanh 3 tuổi. Nói sớm hay muộn vài tháng là chuyện thường gặp; điều quan trọng là con có hiểu lời người lớn, có giao tiếp bằng ánh mắt, cử chỉ, và có tiến bộ đều hay không.
Nếu đến 18 tháng con chưa nói được từ nào có nghĩa, hoặc 2 tuổi chưa ghép được câu hai từ, nên đưa con đi khám ngay chứ đừng chờ "để lớn tự nói". Kiểm tra thính lực là bước đầu tiên, kể cả khi con có vẻ nghe thấy tiếng gọi, vì nghe kém một phần vẫn đủ để quay đầu nhưng không đủ để học rõ âm của lời nói.
Mốc ngôn ngữ theo tháng tuổi
Bảng tổng hợp những gì phần lớn trẻ làm được ở từng độ tuổi, gồm cả hiểu và nói. Hiểu thường đi trước nói nhiều tháng.
| Tuổi | Hiểu | Nói và giao tiếp |
|---|---|---|
| 2–4 tháng | Giật mình, quay về phía tiếng động; dịu lại khi nghe giọng bố mẹ | Cười đáp lại, phát ra tiếng "ư", "a" (nói chuyện bằng nguyên âm) |
| 6 tháng | Quay về phía giọng nói, phản ứng khác nhau với giọng vui và giọng gắt | Cười thành tiếng, ré lên, "nói" qua lại với người lớn; bắt đầu có âm như "ba", "ma" |
| 9 tháng | Quay lại nhìn khi được gọi tên; bắt đầu hiểu "không" | Bập bẹ lặp âm "ba ba", "ma ma" chưa có nghĩa; giơ tay đòi bế |
| 12 tháng | Làm theo lệnh đơn giản có cử chỉ ("đưa mẹ") | Vẫy tay tạm biệt, chỉ tay đòi đồ; nói 1–2 từ có nghĩa |
| 18 tháng | Chỉ được vài bộ phận cơ thể, vài đồ vật quen khi được hỏi | Nói ít nhất vài từ ngoài "bố", "mẹ"; bắt chước từ mới |
| 24 tháng | Làm theo yêu cầu hai bước; chỉ đúng tranh trong sách | Ghép câu hai từ; vốn từ thường vài chục từ trở lên |
| 30 tháng | Gọi tên được đồ vật trong sách khi được hỏi "cái gì đây?" | Vốn từ khoảng 50 từ trở lên; nói câu ngắn, bắt đầu dùng "con", "mẹ" để chỉ người nói |
| 3 tuổi | Hiểu câu chuyện ngắn, câu hỏi "ai", "ở đâu" | Trò chuyện qua lại vài lượt; người ngoài hiểu phần lớn lời nói |
Trẻ không phát âm rõ hết là bình thường ở tuổi mẫu giáo: nhiều bé 3–4 tuổi vẫn nói ngọng một số âm như "r", "tr", "s". Điều cần để ý ở giai đoạn này là con có diễn đạt được ý mình, đặt câu hỏi và kể lại được chuyện đơn giản hay không.
Dấu hiệu cảnh báo cần đưa con đi khám
Không cần chờ đủ nhiều dấu hiệu. Chỉ một trong những điều sau cũng đáng được bác sĩ đánh giá:
- 6 tháng chưa cười thành tiếng, không quay về phía âm thanh.
- 9–12 tháng chưa bập bẹ, không phản ứng khi được gọi tên.
- 12 tháng chưa biết chỉ tay, vẫy tay, gật lắc đầu.
- 16–18 tháng chưa nói được từ đơn có nghĩa nào.
- 24 tháng chưa tự ghép được câu hai từ (không tính lặp lại lời người khác).
- Con chỉ nhại lại lời người khác, câu quảng cáo, đoạn phim mà không dùng lời để giao tiếp.
- Ít nhìn vào mắt, ít chia sẻ niềm vui (không chỉ cho bố mẹ xem thứ con thích), thích chơi một mình kiểu lặp đi lặp lại.
- Mất từ ngữ hoặc kỹ năng giao tiếp đã có, ở bất kỳ tuổi nào.
- Trên 3 tuổi mà người trong nhà vẫn khó hiểu con nói gì.
Can thiệp sớm, trước 3 tuổi, thường cho kết quả tốt hơn nhiều so với chờ đợi. Đi khám sớm mà con không có vấn đề thì cả nhà yên tâm; còn chờ đợi khi con thật sự cần hỗ trợ là mất đi thời gian quý.
Những nguyên nhân hay gặp
Nghe kém. Trẻ không nghe rõ thì không học được âm thanh của lời nói. Viêm tai giữa ứ dịch kéo dài là nguyên nhân thường gặp và hay bị bỏ sót vì bé không đau. Đây là lý do mọi trẻ chậm nói đều cần đo thính lực trước tiên.
Chậm nói đơn thuần. Trẻ hiểu tốt, giao tiếp bằng cử chỉ, ánh mắt bình thường nhưng nói muộn. Nhiều bé bắt kịp sau một thời gian, nhưng không thể biết trước bé nào sẽ bắt kịp, nên vẫn cần được đánh giá và hỗ trợ.
Ít được tương tác. Trẻ ở với người trông ít nói chuyện, xem màn hình nhiều giờ mỗi ngày, ít được chơi cùng người lớn và trẻ khác thường nói muộn hơn.
Rối loạn phổ tự kỷ. Chậm nói kèm khó khăn giao tiếp xã hội như ít nhìn mắt, không chỉ tay chia sẻ, không đáp khi gọi tên, có hành vi lặp lại. Chỉ bác sĩ chuyên khoa mới chẩn đoán được; bố mẹ không nên tự kết luận qua danh sách trên mạng.
Nguyên nhân khác. Chậm phát triển chung, các vấn đề về cấu trúc miệng, rối loạn vận động lời nói. Dính thắng lưỡi thường được nghi ngờ nhưng ít khi là nguyên nhân chính gây chậm nói; cần bác sĩ khám trước khi quyết định can thiệp.
Bố mẹ làm gì mỗi ngày để giúp con nói
Những việc dưới đây phù hợp cho mọi trẻ, và là nền tảng ngay cả khi con đang được chuyên gia hỗ trợ. Mấu chốt là tạo thật nhiều lượt "tung hứng" qua lại giữa người lớn và con.
- Ngồi ngang tầm mắt con khi nói chuyện, để con nhìn thấy khuôn miệng của bạn.
- Bình luận việc đang làm: "Mẹ rửa rau. Rau xanh. Nước lạnh quá." Câu ngắn, chậm, lặp lại.
- Nói theo điều con đang chú ý: con nhìn con mèo thì nói "mèo, con mèo kêu meo meo", thay vì chuyển sang chủ đề bố mẹ muốn dạy.
- Mở rộng lời con thêm một từ: con nói "nước", bố mẹ đáp "uống nước", "con uống nước".
- Chờ con: sau khi nói hoặc hỏi, im lặng đếm thầm đến 5 để con có thời gian đáp lại bằng tiếng, cử chỉ hay ánh mắt.
- Cho con lý do để nói: đặt đồ chơi yêu thích ở chỗ con thấy mà không với tới, đưa con hai lựa chọn "sữa hay nước?".
- Đọc sách tranh mỗi ngày, chỉ vào tranh, gọi tên, hỏi "con chó đâu?". Hát những bài có động tác tay.
- Giảm mạnh màn hình, nhất là với trẻ dưới 2 tuổi, và tắt tivi chạy nền.
- Không ép con nói lại, không chê con nói ngọng. Thay vào đó lặp lại từ đúng một cách tự nhiên: con chỉ xe và nói "tô tô", mẹ đáp "ừ, ô tô, ô tô màu đỏ".
Hiểu lầm hay gặp khiến bố mẹ chờ quá lâu
"Bố nó ngày xưa cũng nói muộn." Yếu tố gia đình có thật, nhưng không giúp biết con mình sẽ tự bắt kịp hay không. Câu chuyện của người lớn chỉ nên là thông tin kể cho bác sĩ, không phải lý do để hoãn khám.
"Con hiểu hết, chỉ lười nói thôi." Trẻ không lười nói; trẻ nói khi đã đủ khả năng. Hiểu tốt là dấu hiệu tích cực, nhưng nếu đã quá mốc mà chưa nói, con vẫn cần được đánh giá xem vướng ở khâu nào.
"Cứ cho đi học là nói được." Môi trường lớp học có thể giúp, nhưng không thay được việc kiểm tra thính lực và phát triển. Nhiều bé vào lớp vẫn im lặng và chơi một mình nếu khó khăn chưa được nhận ra.
"Đoán ý con nhanh là thương con." Người lớn đưa đồ ngay khi con nhìn hoặc ê a khiến con không cần dùng lời. Hãy chờ vài giây, nói mẫu từ cần dùng ("bóng"), rồi mới đưa, kể cả khi con chỉ cố bắt chước được một âm.
Đi khám ở đâu và quá trình diễn ra thế nào
Bước đầu tiên thường là khám nhi tổng quát và đo thính lực. Với trẻ nhỏ chưa hợp tác được, có các phương pháp đo khách quan không cần trẻ trả lời. Sau đó, tuỳ tình hình, bác sĩ có thể giới thiệu đánh giá phát triển ở khoa tâm lý, phục hồi chức năng hoặc nhi phát triển tại các bệnh viện nhi, bệnh viện đa khoa tỉnh và thành phố.
Nếu con cần hỗ trợ, chuyên viên âm ngữ trị liệu (còn gọi là ngôn ngữ trị liệu) sẽ xây dựng kế hoạch và hướng dẫn bố mẹ cách chơi, cách nói chuyện với con tại nhà. Phần luyện tập ở nhà quan trọng không kém các buổi tại cơ sở, vì con ở với gia đình nhiều giờ hơn.
Nên thận trọng với những nơi hứa "con nói sau vài buổi", chẩn đoán qua một lần trò chuyện ngắn, hay bán các gói can thiệp đắt tiền ngay từ đầu. Hãy hỏi rõ người đánh giá có chuyên môn gì, mục tiêu cụ thể cho con là gì và đánh giá lại tiến bộ sau bao lâu.
Khi đi khám, mang theo sổ theo dõi sức khoẻ, ghi sẵn những từ con đã nói được, con hiểu những yêu cầu nào, và quay vài đoạn video ngắn cảnh con chơi, con giao tiếp ở nhà. Ở phòng khám lạ, nhiều trẻ im lặng hơn hẳn bình thường, nên video giúp người đánh giá thấy đúng khả năng của con.
Câu hỏi thường gặp
Con trai nói muộn hơn con gái có đúng không?
Trung bình bé trai nói muộn hơn bé gái một chút, nhưng khoảng chênh lệch không lớn. Không nên dùng lý do "con trai nói muộn" để chờ đợi khi con đã có dấu hiệu cảnh báo như 18 tháng chưa nói từ nào hay 2 tuổi chưa ghép câu. Đi khám mới biết con có cần hỗ trợ hay không.
Dạy con hai ngôn ngữ cùng lúc có làm chậm nói không?
Không. Trẻ học hai ngôn ngữ có thể có tổng vốn từ chia đều cho hai thứ tiếng, đôi khi trộn từ, nhưng song ngữ không gây chậm nói. Nếu trẻ song ngữ có dấu hiệu chậm ở cả hai ngôn ngữ, vẫn cần đi khám như các trẻ khác. Mỗi người lớn nên nói với con bằng ngôn ngữ mình dùng thành thạo nhất.
Trẻ chậm nói có phải là tự kỷ không?
Không phải trẻ chậm nói nào cũng tự kỷ. Nhiều trẻ chỉ chậm nói đơn thuần, vẫn giao tiếp bằng ánh mắt, cử chỉ tốt. Tự kỷ thường đi kèm khó khăn giao tiếp xã hội và hành vi lặp lại. Chỉ bác sĩ chuyên khoa mới chẩn đoán được sau khi đánh giá đầy đủ.
Cho trẻ đi nhà trẻ sớm có giúp nói nhanh hơn?
Môi trường có nhiều trẻ và cô giáo nói chuyện có thể giúp một số bé, nhưng nhà trẻ không thay thế được việc khám và hỗ trợ khi con có dấu hiệu chậm nói. Lớp quá đông, ít được trò chuyện riêng thì tác dụng hạn chế. Ở nhà, bố mẹ vẫn cần trò chuyện với con nhiều.
Cắt thắng lưỡi có giúp trẻ nói được không?
Dính thắng lưỡi có thể ảnh hưởng tới phát âm một số âm, nhưng hiếm khi là nguyên nhân khiến trẻ không nói. Cắt thắng lưỡi chỉ nên làm khi bác sĩ khám và xác định cần thiết. Trẻ chậm nói vẫn cần được đánh giá thính lực và phát triển ngôn ngữ đầy đủ.
Nên chờ đến mấy tuổi mới đưa con đi khám chậm nói?
Không nên chờ. Nếu con 18 tháng chưa nói từ nào có nghĩa, hoặc 2 tuổi chưa ghép câu hai từ, hãy đưa con đi khám ngay. Mất kỹ năng đã có ở bất kỳ tuổi nào cũng cần khám sớm. Lời khuyên "để lớn tự nói" khiến nhiều trẻ lỡ mất thời gian can thiệp tốt nhất.
