Bé gái thường bắt đầu dậy thì trong khoảng 8 đến 13 tuổi, dấu hiệu đầu tiên thường là nhú vú (một cục nhỏ, hơi đau dưới núm vú). Bé trai thường bắt đầu trong khoảng 9 đến 14 tuổi, dấu hiệu đầu tiên là tinh hoàn to lên, chứ không phải vỡ giọng như nhiều người nghĩ. Toàn bộ quá trình kéo dài khoảng 3 đến 5 năm.
Dậy thì trước 8 tuổi ở bé gái hoặc trước 9 tuổi ở bé trai là sớm, cần đưa con đi khám. Bé gái 13 tuổi chưa nhú vú hay bé trai 14 tuổi chưa có thay đổi nào cũng nên khám. Bài này đi qua thứ tự các thay đổi ở từng giới, chuyện kinh nguyệt lần đầu và mộng tinh, chăm sóc cơ thể, thay đổi tâm lý, và cách bắt đầu nói chuyện với con trước khi những điều đó xảy ra.
Thứ tự thay đổi thường gặp ở bé gái
Thứ tự và tốc độ mỗi bé một khác; tuổi trong bảng là khoảng thường gặp, không phải mốc bắt buộc.
| Giai đoạn | Tuổi thường gặp | Thay đổi |
|---|---|---|
| Bắt đầu | 8–13 | Nhú vú một hoặc hai bên, có thể lệch nhau vài tháng, hơi đau khi chạm |
| Vài tháng sau | 9–14 | Lông mu, lông nách mọc thưa; mồ hôi có mùi hơn; da dầu, có thể nổi mụn |
| Tăng chiều cao nhanh nhất | Thường 1–2 năm sau khi nhú vú | Cao nhanh, hông nở, tích mỡ ở đùi và mông |
| Có kinh lần đầu | Thường khoảng 2–3 năm sau khi nhú vú, phần lớn trong khoảng 10–15 tuổi | Chu kỳ 1–2 năm đầu thường chưa đều |
| Sau khi có kinh | 1–2 năm tiếp | Vẫn cao thêm nhưng chậm lại, thường thêm vài cm |
Nhiều mẹ lo khi con nhú vú một bên trước, sờ thấy cục cứng dưới núm. Đây thường là bình thường; bên còn lại sẽ phát triển sau vài tháng. Trước khi có kinh khoảng 6 tháng đến 1 năm, nhiều bé có khí hư trắng hoặc trong, không mùi hôi, là dấu hiệu cơ thể đang chuẩn bị.
Thứ tự thay đổi thường gặp ở bé trai
Bé trai thường dậy thì muộn hơn bé gái khoảng 1–2 năm, nên ở lớp 5, lớp 6 các bạn nữ hay cao hơn bạn nam cùng lớp là chuyện bình thường.
| Giai đoạn | Tuổi thường gặp | Thay đổi |
|---|---|---|
| Bắt đầu | 9–14 | Tinh hoàn và bìu to lên, da bìu sẫm màu hơn; thường không ai để ý |
| Sau đó | 10–15 | Lông mu mọc; dương vật dài và to dần |
| Giữa giai đoạn | 11–16 | Cao vọt; vỡ giọng, giọng ồm, có lúc lạc giọng; mọc lông nách; có thể mộng tinh |
| Cuối giai đoạn | 13–17 | Ria mép, râu, lông chân tay rậm hơn; vai rộng, cơ bắp phát triển |
Khá nhiều bé trai, theo một số ước tính tới khoảng một nửa, có hiện tượng vú hơi to, sờ thấy cục nhỏ dưới núm, có khi đau, trong giai đoạn giữa dậy thì. Phần lớn tự hết trong vòng vài tháng đến 2 năm. Nếu cục to nhanh, cứng, chảy dịch, hoặc ảnh hưởng nhiều đến tâm lý con, nên đưa đi khám.
Vỡ giọng thường kéo dài vài tháng đến hơn một năm, giọng lúc trầm lúc the thé. Không cần kiêng nước đá hay đồ lạnh như nhiều người truyền tai; chỉ nên tránh gào hét lâu, hát quá sức. Bé trai cũng hay lo về kích thước cơ thể so với bạn bè; bố nên chủ động nói rằng mỗi người phát triển theo nhịp riêng và sự khác biệt vài năm là bình thường.
Kinh nguyệt lần đầu và mộng tinh: chuẩn bị gì
Với bé gái, nên nói về kinh nguyệt trước khi chuyện đó xảy ra, thường là khi con bắt đầu nhú vú, quanh 8–10 tuổi. Giải thích đơn giản: mỗi tháng, lớp niêm mạc trong tử cung bong ra và chảy ra ngoài, kéo dài khoảng 3–7 ngày, không phải bị thương hay bị bệnh. Cho con xem và tập dùng băng vệ sinh, dặn thay khoảng 3–4 tiếng một lần hoặc sớm hơn khi thấm nhiều. Chuẩn bị sẵn một túi nhỏ trong cặp gồm 2–3 miếng băng, một chiếc quần lót sạch và túi đựng đồ bẩn.
Chu kỳ ở 1–2 năm đầu thường không đều, có khi cách vài tháng mới có lại, điều này phổ biến. Đau bụng nhẹ những ngày đầu thường giảm khi chườm ấm, vận động nhẹ. Cần đưa con đi khám khi kỳ kinh kéo dài trên 7 ngày, chưa tới một giờ đã thấm đẫm một miếng băng, đau dữ dội đến mức phải nghỉ học, hoặc 15 tuổi vẫn chưa có kinh.
Với bé trai, mộng tinh là hiện tượng xuất tinh khi đang ngủ, sáng dậy thấy quần ướt. Đây là phản ứng bình thường của cơ thể khi bắt đầu sản xuất tinh trùng, không phải bệnh, không làm mất sức. Bố hoặc người lớn con tin tưởng nên nói trước điều này, dặn con chỉ cần thay quần và giặt, không có gì phải xấu hổ. Cương cứng tự nhiên, kể cả không có lý do, cũng là chuyện thường gặp ở tuổi này.
Chăm sóc cơ thể tuổi dậy thì
Thay đổi nội tiết làm da, tóc và mùi cơ thể khác hẳn. Hướng dẫn con vài thói quen cụ thể từ sớm:
- Tắm mỗi ngày, nhất là sau khi chơi thể thao; rửa kỹ nách, bẹn, bàn chân. Thay quần áo lót mỗi ngày.
- Dùng lăn khử mùi nếu mồ hôi nách có mùi rõ. Chọn loại dịu nhẹ.
- Rửa mặt hai lần mỗi ngày bằng sữa rửa mặt dịu nhẹ; không nặn mụn bằng tay. Mụn nhiều, sưng đau hoặc để lại sẹo thì đưa con đi khám da liễu thay vì tự mua thuốc.
- Gội đầu thường xuyên hơn khi tóc và da đầu nhiều dầu.
- Áo lót cho bé gái: khi ngực bắt đầu nhú, cho con chọn áo lót vải cotton mềm, không gọng, đúng cỡ. Cùng con đi mua và để con tự chọn giúp con bớt ngại.
- Ngủ đủ 8–10 tiếng, ăn đủ chất: tuổi dậy thì cần nhiều canxi, sắt, đạm để lớn. Bé gái đã có kinh cần chú ý sắt từ thịt đỏ, trứng, rau xanh đậm.
- Vận động đều ít nhất 1 giờ mỗi ngày giúp con cao, ngủ ngon và ổn định cảm xúc.
Thay đổi tâm lý và cách trò chuyện với con
Cùng với cơ thể, cảm xúc của con cũng thay đổi: dễ cáu, dễ xúc động, thích ở một mình, nhạy cảm với lời nhận xét về ngoại hình, coi trọng bạn bè hơn trước. Phần lớn là bình thường. Điều giúp con nhiều nhất là cảm giác có thể hỏi bố mẹ bất kỳ điều gì mà không bị cười, bị mắng hay bị kể lại cho người khác.
Nhiều gia đình ngại nói chuyện về cơ thể nên chờ con tự tìm hiểu. Kết quả là con học từ bạn bè hoặc trên mạng, nhiều thông tin sai. Nên bắt đầu sớm và nói nhiều lần ngắn thay vì một buổi "nói chuyện nghiêm túc". Dùng tên gọi đúng của các bộ phận cơ thể. Có thể mở đầu bằng một cuốn sách về dậy thì phù hợp tuổi, đọc cùng con rồi hỏi "con thấy thế nào?". Những lúc ngồi cạnh nhau trên xe, khi nấu ăn thường dễ nói chuyện hơn ngồi đối diện.
Không trêu chọc ngoại hình của con ("dạo này béo ra", "lớn rồi mà ngực lép"), kể cả đùa. Không so sánh con với anh chị em hay con nhà khác về chuyện lớn sớm hay muộn. Dạy con về ranh giới cơ thể: không ai được chạm vào vùng riêng tư của con, và nếu có ai làm con khó chịu, con kể với bố mẹ. Nếu con buồn bã kéo dài, bỏ ăn, mất ngủ, tự làm đau mình, hãy tìm sự hỗ trợ từ chuyên gia tâm lý.
Khi nào cần đưa con đi khám
Đưa con đến bác sĩ nhi hoặc chuyên khoa nội tiết nhi khi:
- Bé gái có dấu hiệu dậy thì (nhú vú, lông mu) trước 8 tuổi, hoặc có kinh trước 9–10 tuổi.
- Bé trai có dấu hiệu dậy thì (tinh hoàn to, lông mu, vỡ giọng) trước 9 tuổi.
- Bé gái 13 tuổi chưa nhú vú, hoặc 15 tuổi chưa có kinh, hoặc đã nhú vú hơn 3 năm mà chưa có kinh.
- Bé trai 14 tuổi chưa có dấu hiệu tinh hoàn to lên.
- Con cao chậm hẳn so với bạn cùng tuổi, hoặc đột nhiên cao vọt khi còn nhỏ tuổi.
- Các giai đoạn đang diễn ra thì dừng lại lâu, hoặc kinh nguyệt đã đều lại mất trên 3 tháng.
Dậy thì sớm có thể làm con ngừng cao sớm và chịu áp lực tâm lý; nếu được phát hiện kịp, bác sĩ có thể theo dõi hoặc điều trị phù hợp. Mang theo các lần đo chiều cao, cân nặng của con trong vài năm gần nhất khi đi khám.
Bác sĩ thường hỏi tiền sử gia đình (bố mẹ dậy thì sớm hay muộn), khám các dấu hiệu dậy thì, có thể chụp X-quang bàn tay để ước tính tuổi xương và làm xét nghiệm nội tiết. Đây là các bước thăm khám thông thường, không đau và không nguy hiểm. Đừng tự cho con dùng thuốc, thực phẩm chức năng quảng cáo tăng chiều cao hay làm chậm dậy thì khi chưa có chẩn đoán.
Câu hỏi thường gặp
Bé gái 9 tuổi đã nhú vú có phải dậy thì sớm không?
Không. Nhú vú từ 8 tuổi trở lên nằm trong khoảng bình thường. Dậy thì sớm ở bé gái là khi có dấu hiệu trước 8 tuổi. Tuy vậy nếu con thay đổi rất nhanh, cao vọt bất thường hoặc có kinh sớm chỉ trong vài tháng sau khi nhú vú, nên cho con đi khám.
Ăn nhiều thịt gà công nghiệp, sữa có gây dậy thì sớm không?
Chưa có bằng chứng thuyết phục rằng ăn thịt gà hay uống sữa bình thường gây dậy thì sớm. Yếu tố được ghi nhận rõ hơn là thừa cân, béo phì. Cho con ăn đa dạng, vận động đều và giữ cân nặng hợp lý là cách phòng ngừa thực tế hơn kiêng khem.
Mấy tuổi thì nên nói chuyện về kinh nguyệt với con gái?
Nên bắt đầu khoảng 8 đến 9 tuổi, trước khi con có kinh, vì một số bé có kinh từ 10 tuổi. Nên nói từng chút một: vì sao có kinh, dùng băng vệ sinh thế nào, làm gì khi có kinh ở trường. Bé trai cũng nên được biết về kinh nguyệt để hiểu và tôn trọng bạn nữ.
Con trai dậy thì muộn có ảnh hưởng chiều cao không?
Bé trai dậy thì muộn thường vẫn đạt chiều cao bình thường vì có thêm thời gian lớn trước khi các đầu xương đóng lại. Phần lớn là dậy thì muộn theo thể tạng gia đình. Nếu 14 tuổi chưa có thay đổi nào, nên đi khám để loại trừ nguyên nhân khác.
Con tuổi dậy thì hay cáu gắt, đóng cửa phòng có bình thường không?
Thường là bình thường. Con cần không gian riêng và đang học cách độc lập. Hãy gõ cửa trước khi vào, giữ bữa ăn chung, tìm lúc ngắn để hỏi han mà không tra hỏi. Nếu con thu mình hẳn, bỏ bạn bè, sa sút rõ rệt hoặc nói muốn chết, cần tìm sự hỗ trợ chuyên môn ngay.
Mụn tuổi dậy thì có cần đi khám không?
Mụn đầu đen, mụn nhỏ rải rác thường chỉ cần rửa mặt nhẹ nhàng và không nặn. Nên đưa con đi khám da liễu khi mụn viêm sưng đỏ, có nang, để lại sẹo thâm lõm, hoặc làm con tự ti, ngại đi học. Bác sĩ sẽ chọn cách điều trị phù hợp với tuổi.
