Lỡ chuyển tiền cho kẻ lừa đảo, hãy làm ngay ba việc trong vòng vài giờ đầu: gọi tổng đài ngân hàng của bạn báo giao dịch gian lận và đề nghị tra soát, đổi mật khẩu và khoá các phương thức thanh toán nếu đã lộ thông tin, rồi lưu toàn bộ bằng chứng để làm đơn trình báo cơ quan công an. Càng báo sớm, cơ hội tiền còn nằm trong tài khoản nhận càng cao.
Cần nói thẳng: khả năng lấy lại tiền là không chắc chắn. Kẻ lừa đảo thường chuyển tiền đi qua nhiều tài khoản trong vài phút. Ngân hàng không tự ý trừ tiền ở tài khoản người nhận nếu không có căn cứ hoặc yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Nhưng báo sớm và trình báo đầy đủ vẫn là con đường duy nhất có cơ hội, đồng thời giúp ngăn kẻ gian lừa người khác.
Bài viết hướng dẫn từng bước sau khi đã chuyển tiền. Cách nhận diện các chiêu lừa trước khi chuyển đã có bài riêng trên blog. Tên mục trong ứng dụng ngân hàng, ứng dụng định danh có thể khác theo phiên bản; hãy dò theo ý nghĩa của mục.
Trong 30 phút đầu: việc nào trước, việc nào sau
Khi phát hiện bị lừa, đầu óc thường rối. Làm theo đúng thứ tự dưới đây, có thể nhờ người thân làm cùng.
- Dừng mọi liên lạc với kẻ lừa đảo. Không chuyển thêm khoản nào dù họ hứa "hoàn tiền", "mở khoá", "đóng phí lần cuối".
- Gọi tổng đài chăm sóc khách hàng của ngân hàng bạn bằng số in sau thẻ hoặc trong ứng dụng chính thức, không dùng số do người lạ cung cấp. Thông báo giao dịch gian lận, cung cấp thời gian, số tiền, số tài khoản nhận, đề nghị tra soát và liên hệ ngân hàng nhận để xem xét tạm giữ.
- Khoá hoặc tạm ngừng thẻ, ngân hàng điện tử nếu bạn đã cung cấp mã OTP, mật khẩu, cài ứng dụng lạ hoặc cho người khác điều khiển điện thoại.
- Đổi mật khẩu ngân hàng, ví điện tử, email, tài khoản mạng xã hội; bật xác thực hai lớp. Nếu đã cài ứng dụng lạ, ngắt mạng điện thoại, gỡ ứng dụng và cân nhắc khôi phục cài đặt gốc sau khi sao lưu bằng chứng.
- Gọi ngân hàng nhận tiền nếu bạn biết tên ngân hàng, báo tài khoản đó nhận tiền lừa đảo để họ lưu ý.
- Ghi lại giờ bạn gọi, tên người tiếp nhận, mã yêu cầu tra soát nếu có.
Ngân hàng có thể hướng dẫn bạn điền mẫu đề nghị tra soát tại quầy hoặc trên ứng dụng. Hãy làm ngay trong ngày. Việc tạm khoá tài khoản người nhận phụ thuộc quy định nội bộ, mức độ nghi ngờ và đặc biệt là yêu cầu của cơ quan công an, nên đừng bỏ bước trình báo.
Bằng chứng cần lưu trước khi kẻ gian xoá dấu vết
Kẻ lừa đảo thường thu hồi tin nhắn, xoá tài khoản ngay sau khi nhận tiền. Hãy chụp màn hình và lưu bản sao ở nơi khác ngoài điện thoại.
- Biên lai chuyển khoản, sao kê có số tài khoản nhận, tên chủ tài khoản, ngân hàng, thời gian, nội dung chuyển.
- Toàn bộ tin nhắn trên Zalo, Messenger, Telegram, SMS; chụp cả phần thông tin tài khoản, tên hiển thị, đường dẫn trang cá nhân.
- Nhật ký cuộc gọi kèm số điện thoại, thời lượng; ghi âm cuộc gọi nếu có.
- Ảnh trang web, ứng dụng, đường dẫn bạn đã truy cập; ghi lại địa chỉ, nhưng không mở lại hay đăng nhập thêm.
- Hợp đồng, giấy tờ giả họ gửi qua, như "giấy triệu tập", "hợp đồng đầu tư", "chứng nhận trúng thưởng".
- Một bản tường trình viết tay hoặc gõ máy, kể lại theo thời gian: ai liên hệ, nói gì, bạn đã làm gì, chuyển bao nhiêu lần.
Viết tường trình ngay khi trí nhớ còn rõ. Sau vài ngày, các chi tiết như thứ tự cuộc gọi, số tiền từng lần rất dễ lẫn, trong khi đây lại là thông tin cơ quan điều tra cần nhất.
Làm đơn trình báo công an: nộp ở đâu, viết gì
Bạn có thể trình báo tại công an cấp xã nơi cư trú hoặc nơi xảy ra sự việc; công an cấp xã có trách nhiệm tiếp nhận tố giác và chuyển đến cơ quan có thẩm quyền điều tra. Với số tiền lớn, có tính chất phức tạp, vụ việc có thể được chuyển lên công an cấp tỉnh. Ngoài trình báo trực tiếp, ứng dụng định danh điện tử VNeID có chức năng tố giác tội phạm; vị trí mục có thể thay đổi theo bản cập nhật.
Đơn trình báo nên có: thông tin cá nhân của bạn; diễn biến sự việc theo thời gian; số tiền, số lần chuyển, tài khoản nhận; thông tin về kẻ lừa đảo bạn biết (số điện thoại, tài khoản mạng xã hội, tên tự xưng); danh sách bằng chứng kèm theo; yêu cầu cụ thể là đề nghị điều tra, xử lý và thu hồi tài sản. Mang theo căn cước, bản in bằng chứng và điện thoại có tin nhắn gốc.
Khi nộp, đề nghị cán bộ tiếp nhận cấp giấy biên nhận hoặc xác nhận đã tiếp nhận tố giác. Giấy này giúp bạn làm việc tiếp với ngân hàng, vì nhiều ngân hàng cần văn bản của cơ quan công an để phối hợp phong toả.
Theo Bộ luật Tố tụng hình sự, thời hạn giải quyết tố giác về tội phạm thường là 20 ngày, có thể kéo dài với vụ việc phức tạp. Hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản có thể bị xử lý hình sự theo Điều 174 Bộ luật Hình sự khi đủ yếu tố cấu thành; dưới ngưỡng thì xử phạt hành chính. Bạn có quyền hỏi tiến độ giải quyết tố giác của mình.
Có lấy lại được tiền không: nhìn thẳng thực tế
Cơ hội cao nhất là vài giờ đầu. Nếu tiền còn nằm trong tài khoản nhận và tài khoản đó bị tạm giữ kịp thời theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền, việc hoàn trả có thể diễn ra sau khi có kết luận. Đây là lý do mọi hướng dẫn đều nhấn mạnh báo ngay.
Tiền đã bị chuyển đi nhiều lớp thì rất khó. Kẻ lừa đảo thường dùng tài khoản thuê, mua của người khác, rút tiền mặt hoặc chuyển sang tài sản khó truy vết. Việc thu hồi phụ thuộc vào kết quả điều tra, khả năng bắt giữ và tài sản của người phạm tội.
Qua con đường tố tụng. Khi vụ án được khởi tố, xét xử, toà sẽ buộc bị cáo trả lại tài sản hoặc bồi thường. Quá trình này có thể mất nhiều tháng, nhiều năm. Bạn cần giữ liên lạc với cơ quan điều tra và cập nhật địa chỉ nhận thông báo.
Chủ tài khoản cho thuê cũng phải chịu trách nhiệm. Người bán, cho thuê tài khoản ngân hàng để kẻ gian sử dụng có thể bị xử lý theo quy định. Thông tin chủ tài khoản là manh mối quan trọng trong điều tra.
Sau khi xử lý xong: siết lại an toàn tài khoản
Người đã bị lừa một lần thường bị nhắm lại, vì thông tin của họ có thể đã nằm trong danh sách của kẻ gian. Vài việc nên làm trong tuần đầu:
- Đặt hạn mức chuyển tiền mỗi ngày trên ứng dụng ngân hàng ở mức vừa đủ chi tiêu; khi cần chuyển khoản lớn thì tạm nâng rồi hạ lại.
- Chỉ cài ứng dụng ngân hàng, ví điện tử từ kho ứng dụng chính thức; gỡ mọi ứng dụng lạ, ứng dụng điều khiển từ xa không dùng tới.
- Kiểm tra cài đặt chuyển tiếp cuộc gọi, tin nhắn trên điện thoại và hỏi nhà mạng nếu nghi bị đổi SIM.
- Đổi mật khẩu email chính, vì email là chìa khoá khôi phục của hầu hết tài khoản khác.
- Thống nhất với người thân một quy ước: mọi yêu cầu chuyển tiền gấp qua tin nhắn, kể cả từ tài khoản quen, đều phải gọi lại bằng số đã lưu để xác nhận.
- Theo dõi sao kê vài tháng tiếp theo để phát hiện giao dịch lạ sớm.
Cảnh giác bẫy lừa lần hai: "dịch vụ lấy lại tiền"
Ngay sau khi bạn đăng bài kể chuyện bị lừa lên mạng xã hội, sẽ có tài khoản lạ nhắn tin tự giới thiệu là hacker, luật sư, nhân viên ngân hàng, thậm chí giả danh cán bộ công an, hứa lấy lại tiền trong 24 giờ với điều kiện đóng trước phí xử lý, phí giải ngân, phí mở khoá. Đây là chiêu lừa lần hai phổ biến. Người đã mất tiền đang sốt ruột nên rất dễ tin.
Ghi nhớ mấy nguyên tắc: cơ quan công an không làm việc qua tin nhắn mạng xã hội, không yêu cầu chuyển tiền vào tài khoản cá nhân để "xác minh" hay "bảo đảm". Ngân hàng không thu phí để hoàn tiền lừa đảo. Không có hacker nào "rút ngược" được tiền đã chuyển trong hệ thống ngân hàng.
Khi bị liên hệ như vậy, đừng trả lời, đừng gửi ảnh căn cước, chụp lại tin nhắn và bổ sung vào hồ sơ trình báo, vì đó có thể là cùng một đường dây.
Khi chia sẻ câu chuyện để cảnh báo người khác, hãy che số tài khoản của bạn, thông tin cá nhân và không công khai số tiền cụ thể nếu không cần thiết. Thông tin công khai là nguyên liệu để kẻ gian lừa tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển nhầm tiền và bị lừa chuyển tiền khác nhau thế nào khi xử lý?
Chuyển nhầm là lỗi của bạn, người nhận không có ý chiếm đoạt; bạn nhờ ngân hàng tra soát để liên hệ người nhận trả lại. Bị lừa là có người cố ý gian dối để chiếm đoạt, cần trình báo công an song song với báo ngân hàng.
Ngân hàng có phải bồi thường khi khách bị lừa chuyển tiền không?
Thông thường không, nếu chính khách hàng tự thực hiện giao dịch. Ngân hàng có thể phải chịu trách nhiệm khi lỗi thuộc về hệ thống bảo mật của ngân hàng. Mỗi trường hợp xét riêng theo hợp đồng dịch vụ và quy định hiện hành.
Đã lỡ đọc mã OTP cho người lạ thì làm gì trước tiên?
Gọi ngay tổng đài ngân hàng để khoá ngân hàng điện tử và thẻ, sau đó đổi mật khẩu. Kiểm tra lịch sử giao dịch để phát hiện khoản bị trừ. Nếu có giao dịch lạ, đề nghị tra soát và trình báo công an kèm sao kê.
Số tiền bị lừa nhỏ thì có nên trình báo không?
Nên. Kẻ lừa đảo thường lừa nhiều người với số tiền nhỏ để tránh bị chú ý. Nhiều đơn trình báo cùng một tài khoản giúp cơ quan điều tra có căn cứ xử lý và phong toả nhanh hơn, có lợi cho cả người bị hại sau.
Có cần thuê luật sư khi bị lừa đảo chuyển tiền không?
Không bắt buộc để trình báo. Luật sư hữu ích khi số tiền lớn, vụ án đã khởi tố và bạn muốn tham gia tố tụng với tư cách bị hại để yêu cầu bồi thường. Hãy chọn luật sư có thẻ hành nghề, không tin người tự xưng qua mạng xã hội.
Người thân lớn tuổi bị lừa thì gia đình hỗ trợ thế nào?
Bình tĩnh, không trách móc vì người bị lừa thường đã rất xấu hổ. Cùng họ gọi ngân hàng, gom bằng chứng, viết tường trình và đi trình báo. Sau đó cài đặt hạn mức chuyển tiền, hướng dẫn họ không bao giờ chuyển tiền theo yêu cầu qua điện thoại.
