Chiết cành là cho một cành ra rễ ngay trên cây mẹ: khoanh bỏ một vòng vỏ dài khoảng 1,5–2 lần đường kính cành, cạo sạch lớp nhớt bên trong, bó một bầu đất ẩm quanh chỗ khoanh và bọc kín bằng nilon. Sau khoảng 30–90 ngày tuỳ loại cây, rễ mọc kín bầu, bạn cắt cành xuống trồng thành cây mới. Cây chiết giữ nguyên đặc điểm cây mẹ và thường cho quả sau 1–2 năm.
Kỹ thuật này hợp với bưởi, cam, chanh, quất, ổi, nhãn, vải, mận, hồng xiêm và nhiều cây cảnh như hoa giấy, mai chiếu thuỷ. Phần dưới đi qua từng bước, từ chọn cành, chuẩn bị bầu, thời gian ra rễ tham khảo, cách nhận biết lúc hạ bầu, chăm cây chiết mới trồng, cho đến ưu nhược điểm so với cây ghép và cây gieo hạt.
Chọn thời điểm và chọn cành chiết
Mùa chiết. Thời điểm tốt nhất là mùa xuân và đầu mùa mưa, khi cây đang sinh trưởng mạnh, nhựa luân chuyển nhiều và trời ẩm. Ở miền Bắc thường chiết khoảng tháng 2 đến tháng 5 dương lịch, có thể chiết thêm vụ thu tháng 8, tháng 9. Miền Nam chiết tốt nhất đầu mùa mưa. Tránh chiết khi cây đang ra hoa, nuôi quả non hoặc giữa mùa nắng hạn.
Chọn cây mẹ. Cây mẹ đã cho quả ổn định vài vụ, quả ngon đúng giống, sạch sâu bệnh, đặc biệt không bị bệnh vàng lá gân xanh ở cây có múi. Cây chiết mang theo cả bệnh của cây mẹ.
Chọn cành. Cành bánh tẻ, tuổi khoảng 1–3 năm, vỏ đã chuyển màu nâu xám, đường kính khoảng 1–2 cm (cỡ ngón tay trỏ đến ngón tay cái). Cành nằm ở giữa tán, phía có nhiều nắng, thẳng, có nhiều cành nhánh và lá xanh khoẻ phía trên chỗ chiết để nuôi rễ.
Tránh các loại cành. Cành vượt mọc thẳng đứng từ thân chính (thường sinh trưởng mạnh nhưng chậm ra quả), cành sát mặt đất, cành bị cụt ngọn hoặc đang mang nhiều quả. Không chiết quá nhiều cành trên một cây mẹ, thường chỉ nên lấy dưới 1/3 số cành để cây mẹ không bị suy.
Chuẩn bị đất bó bầu
Bầu chiết cần giữ ẩm lâu, thoáng khí và đủ chặt để ôm lấy chỗ khoanh. Có ba công thức phổ biến, dùng được với hầu hết cây ăn quả.
| Công thức | Cách trộn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đất + rơm rạ | 2 phần đất thịt hoặc đất phù sa + 1 phần rơm rạ băm nhỏ 2–3 cm | Truyền thống, rẻ; ủ ẩm vài ngày trước khi bó |
| Đất + xơ dừa | 1 phần đất + 1 phần xơ dừa đã xả chát | Nhẹ, giữ ẩm tốt, rễ ra đẹp |
| Xơ dừa + phân trùn quế | 3 phần xơ dừa + 1 phần phân trùn quế | Rất nhẹ, hợp cành nhỏ, cành cao |
Độ ẩm của đất bó bầu là yếu tố quyết định: nắm chặt thấy dính tay, không chảy nước ra kẽ ngón, thả xuống thì vỡ thành vài cục. Đất quá ướt làm thối vết khoanh, quá khô thì rễ không mọc. Không trộn phân hoá học vào bầu vì dễ làm hỏng rễ non. Bầu thường có đường kính 6–10 cm, dài 10–15 cm, cành càng to bầu càng lớn.
Các bước chiết cành
Dụng cụ: dao sắc đã lau cồn, nilon trắng trong (để quan sát rễ), dây buộc, thuốc kích rễ nếu có, đất bầu đã ủ ẩm.
- Xác định vị trí khoanh cách chạc cành khoảng 10–20 cm, chỗ vỏ nhẵn, không có mắt lá hay cành nhỏ.
- Khoanh vỏ: dùng dao cắt hai vòng quanh cành, cách nhau khoảng 1,5–2 lần đường kính cành, thường 2–3 cm. Rạch một đường dọc nối hai vòng rồi bóc bỏ phần vỏ. Cắt đứt vỏ nhưng tránh cắt sâu vào lõi gỗ.
- Cạo sạch lớp tượng tầng, tức lớp nhớt màu xanh nhạt hoặc trắng trên phần gỗ vừa lộ ra, cạo cho đến khi sờ thấy gỗ khô ráp. Nếu còn sót, vỏ có thể liền lại và cành không ra rễ.
- Để khô vết khoanh vài giờ đến 2–3 ngày tuỳ loại cây và kinh nghiệm của nhà vườn; nhiều cây có múi bó ngay trong ngày vẫn ra rễ tốt.
- Bôi thuốc kích rễ lên mép vỏ phía trên chỗ khoanh, nơi rễ sẽ mọc ra, theo liều trên bao bì. Bước này giúp cây khó ra rễ như nhãn, vải, bưởi ra rễ nhanh và đều hơn.
- Bó bầu: trải nilon, đặt đất bầu vào giữa, ốp quanh chỗ khoanh sao cho vết khoanh nằm giữa bầu. Cuộn nilon kín, buộc chặt đầu dưới trước, nén đất cho chặt rồi buộc đầu trên. Bầu không được xoay lỏng trên cành.
Cành chiết dài, nặng nên buộc thêm vào cành bên cạnh để gió không làm lay bầu, đứt rễ non. Bầu nằm ngoài nắng gắt có thể bọc thêm một lớp giấy báo, lá chuối khô hoặc túi giấy để giữ ẩm và tránh nóng.
Theo dõi bầu chiết trong thời gian chờ rễ
Sau khi bó bầu, phần việc chính là giữ cho bầu ẩm và đứng yên. Mỗi tuần kiểm tra một lần theo danh sách dưới đây.
- Độ ẩm: qua lớp nilon trong, đất phải còn sẫm màu và có hơi nước đọng nhẹ. Đất bạc màu, co lại khỏi nilon là bầu đang khô.
- Dây buộc: cành lớn lên có thể làm dây thít chặt, hằn vào vỏ. Nới dây nếu thấy cành phình to ở hai đầu bầu.
- Kiến và sâu đục: kiến hay làm tổ trong bầu ẩm, cắn rễ non. Bôi một vòng vôi hoặc mỡ quanh cành phía trên và dưới bầu để chặn đường kiến.
- Vết khoanh liền lại: nếu sau 3–4 tuần thấy mép vỏ phía trên phồng thành một gờ nhẵn bóng mà không có chấm rễ trắng, có thể tượng tầng chưa cạo sạch, vỏ đang nối lại.
- Cây mẹ: vẫn tưới và bón bình thường cho cây mẹ, không để cây thiếu nước trong mùa khô vì rễ ở bầu chiết phụ thuộc vào lá trên cành được nuôi tốt.
- Mưa bão: trước mùa gió, kiểm tra cọc buộc và dây đỡ. Bầu đã có rễ mà bị lắc mạnh có thể đứt toàn bộ rễ non, phải chờ ra lại từ đầu.
Thời gian ra rễ và hạ bầu tham khảo
Con số dưới đây là khoảng tham khảo trong điều kiện ấm ẩm, có dùng thuốc kích rễ. Cây lớn tuổi, cành to, thời tiết lạnh hoặc khô sẽ chậm hơn.
| Cây | Rễ bắt đầu thấy qua nilon | Có thể hạ bầu khoảng |
|---|---|---|
| Chanh, quất, tắc | 20–30 ngày | 35–50 ngày |
| Cam, quýt | 25–35 ngày | 45–60 ngày |
| Bưởi | 30–45 ngày | 50–70 ngày |
| Ổi | 25–35 ngày | 45–60 ngày |
| Nhãn, vải | 30–50 ngày | 60–90 ngày |
| Hồng xiêm (sapoche) | 50–70 ngày | 90–120 ngày |
| Hoa giấy, mai chiếu thuỷ | 25–40 ngày | 45–60 ngày |
Xoài, mít, sầu riêng chiết được nhưng tỷ lệ thấp và cây chiết bộ rễ yếu, nên nhà vườn thường nhân giống bằng ghép. Cành đã quá ba tháng mà bầu vẫn không có rễ, bóc ra xem: nếu vỏ đã liền lại do cạo tượng tầng chưa sạch thì làm lại ở vị trí khác.
Hạ bầu và trồng cây chiết
Hạ bầu khi qua lớp nilon thấy rễ đã kín bầu, có từ 2–3 đợt rễ, những rễ đầu tiên đã chuyển từ trắng sang vàng ngà hoặc nâu nhạt. Hạ quá sớm khi rễ còn trắng non, ít, cây dễ chết héo vì rễ không đủ nuôi tán lá. Trước khi cắt một tuần, có thể cưa nhẹ một nửa cành dưới bầu để cây quen dần với việc tự nuôi.
Cắt cành dưới bầu khoảng 1–2 cm bằng cưa hoặc kéo sắc, vết cắt phẳng. Cắt bớt 1/2 đến 2/3 số lá, tỉa bỏ cành nhỏ, cành tăm, để giảm thoát hơi nước. Tháo nilon nhẹ tay, không làm vỡ bầu. Với cây có giá trị, nên giâm cây chiết vào túi bầu hoặc chậu nhỏ có đất tơi, đặt dưới lưới che 2–4 tuần cho ra thêm rễ rồi mới trồng ra chỗ cố định.
Khi trồng, đặt bầu sao cho mặt bầu ngang hoặc hơi cao hơn mặt đất, nén đất xung quanh vừa chặt, không giẫm lên bầu. Cắm cọc chéo buộc giữ cây để gió không lay gốc. Tưới đẫm ngay sau khi trồng, những tuần sau giữ đất ẩm đều, chưa bón phân hoá học cho đến khi cây ra đợt lộc mới đầu tiên. Những tháng đầu nên che bớt nắng gắt buổi chiều.
Ưu nhược điểm của cây chiết so với cây ghép, cây gieo hạt
Ưu điểm: cây chiết giữ nguyên giống cây mẹ, sớm ra quả (thường 1–2 năm so với 4–7 năm hoặc lâu hơn của cây gieo hạt), dáng thấp, tán gọn, hợp trồng chậu, trồng sân thượng và vườn nhà. Kỹ thuật đơn giản, người mới làm được, không cần gốc ghép.
Nhược điểm: cây chiết chỉ có rễ chùm mọc từ chỗ khoanh, không có rễ cọc ăn sâu, nên kém chịu hạn, dễ đổ khi gió bão và tuổi thọ, sản lượng về lâu dài thường thấp hơn cây ghép trên gốc khoẻ. Mỗi cây mẹ chỉ chiết được số cành hạn chế, và nếu cây mẹ mang bệnh thì cây con cũng mang theo.
Với vườn nhà vài cây, cây chiết là lựa chọn hợp lý vì nhanh có quả và dễ chăm. Với vườn quy mô lớn trồng lâu năm, nhà vườn thường ưu tiên cây ghép. Khi mua cây giống, hãy hỏi rõ cây chiết hay cây ghép, xem bộ rễ trong bầu và chọn nơi bán có nguồn gốc cây mẹ rõ ràng, nhất là với cây có múi dễ nhiễm bệnh vàng lá.
Câu hỏi thường gặp
Chiết cành có cần thuốc kích rễ không?
Với chanh, quất, hoa giấy dễ ra rễ, không dùng thuốc vẫn thành công nếu kỹ thuật đúng. Với bưởi, nhãn, vải, hồng xiêm, thuốc kích rễ giúp rễ ra nhanh, nhiều và đều hơn, giảm tỷ lệ cành không ra rễ. Chỉ bôi đúng liều lên mép vỏ phía trên chỗ khoanh.
Bầu chiết bị khô thì phải làm sao?
Nếu thấy đất trong bầu bạc màu, co lại, dùng kim hoặc xi lanh không kim bơm nước vào bầu qua một lỗ nhỏ trên nilon rồi dán kín lại. Bầu hay khô thường do buộc không kín đầu trên, nước mưa không vào nhưng hơi nước thoát ra. Bọc thêm lớp giấy hoặc lá chống nắng.
Có nên dùng nilon đen để bó bầu không?
Nilon đen giữ tối cho rễ nhưng không quan sát được rễ, và hấp nóng mạnh dưới nắng. Nhiều người dùng nilon trắng trong để theo dõi rễ, rồi bọc thêm một lớp giấy hoặc lá ở ngoài để che sáng và giảm nóng. Cách này vừa nhìn được vừa an toàn cho rễ.
Cây chiết trồng bao lâu thì có quả?
Tuỳ loại và cách chăm, chanh, ổi chiết có thể ra quả ngay năm đầu đến năm thứ hai; cam, bưởi thường từ năm thứ hai đến năm thứ ba; nhãn, vải khoảng 2–3 năm. Năm đầu nên ngắt bớt hoa, quả để cây dồn sức phát triển bộ rễ và tán.
Một cây mẹ chiết được bao nhiêu cành?
Không có con số cố định, nhưng nên giữ lại phần lớn tán lá cho cây mẹ. Nhà vườn thường chỉ chiết dưới 1/3 số cành đạt chuẩn trong một đợt, và chăm bón thêm cho cây mẹ sau khi hạ bầu. Chiết quá nhiều làm cây mẹ suy, giảm năng suất vụ sau.
Chiết cành bị chảy nhựa nhiều có sao không?
Một số cây như mít, hồng xiêm, đa, si chảy nhựa trắng khi khoanh vỏ. Lau sạch nhựa bằng giẻ ẩm, để vết khoanh khô một thời gian ngắn rồi mới bó bầu. Nhựa đọng lại có thể cản rễ ra. Đeo găng tay vì nhựa một số cây gây kích ứng da.
