Khi được hỏi "Mức lương mong muốn của bạn là bao nhiêu?", câu trả lời an toàn là một khoảng lương có cơ sở, với mức thấp nhất của khoảng vẫn là con số bạn chấp nhận được, kèm nói rõ là lương gộp (gross) hay thực nhận (net). Ví dụ: "Dựa trên yêu cầu công việc và mặt bằng vị trí tương tự, em mong muốn mức gross từ 14 đến 16 triệu, em cũng muốn nghe thêm về phúc lợi đi kèm."
Muốn khoảng lương có cơ sở, bạn cần làm bài tập trước buổi phỏng vấn: tìm mức lương của vị trí tương đương ở cùng thành phố, cùng quy mô công ty, cùng số năm kinh nghiệm. Người đưa ra con số kèm lý do được nhìn là chuyên nghiệp, còn người nói "tuỳ công ty" thường bị ép xuống mức thấp nhất của khung.
Các con số trong bài chỉ là ví dụ minh hoạ cách tính, không phải mức lương thị trường cho ngành nào. Bài này nói về lương khi xin việc mới; chuyện đề nghị tăng lương khi đang làm có bài riêng.
Tìm mức lương thị trường trước khi đi phỏng vấn
Không có một bảng lương chính thức cho mọi vị trí, nên bạn cần ghép nhiều nguồn để ra một khoảng tương đối. Các nguồn thường dùng:
- Tin tuyển dụng có công khai lương cho đúng vị trí ở cùng thành phố. Lưu lại mười đến hai mươi tin, bỏ mức cao nhất và thấp nhất, lấy phần giữa.
- Báo cáo lương thường niên mà nhiều công ty tuyển dụng và tư vấn nhân sự công bố miễn phí, chia theo ngành và cấp bậc. Đọc phần phương pháp để biết số liệu là gross hay net.
- Hỏi người trong nghề: anh chị khoá trên, giảng viên có quan hệ doanh nghiệp, bạn bè cùng ngành. Hỏi khoảng chung "vị trí này ở công ty cỡ vừa thường bao nhiêu" sẽ dễ được trả lời hơn hỏi lương riêng của họ.
- Hội nhóm nghề nghiệp thường có các bài khảo sát lương do thành viên tự khai. Dùng để tham khảo xu hướng, đừng coi là số chuẩn vì mẫu nhỏ và lệch.
- Chính công ty đó: một số nơi ghi khoảng lương ngay trong tin tuyển dụng hoặc nhân viên tuyển dụng sẽ nói nếu bạn hỏi ở vòng sơ loại qua điện thoại.
Sau khi gom, viết ra ba con số: mức sàn (thấp hơn mức này bạn sẽ từ chối, tính từ chi phí sống và các lựa chọn khác đang có), mức mục tiêu (con số hợp lý theo thị trường) và mức cao (mức bạn có thể chạm tới nếu chứng minh được giá trị). Khoảng bạn nói ra khi phỏng vấn nên bắt đầu từ mức mục tiêu chứ không phải mức sàn.
Gross, net và những khoản bị trừ
Nhiều người nhận việc xong mới phát hiện số tiền về tài khoản thấp hơn con số đã thoả thuận, chỉ vì hai bên nói một bên gross, một bên net. Lương gross là tổng lương trước khi trừ bảo hiểm và thuế; lương net là số thực nhận.
| Khoản | Người lao động thường bị trừ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bảo hiểm xã hội | 8% mức lương đóng bảo hiểm | phần hưu trí, tử tuất |
| Bảo hiểm y tế | 1,5% | |
| Bảo hiểm thất nghiệp | 1% | |
| Tổng bảo hiểm bắt buộc | khoảng 10,5% | tính trên lương đóng bảo hiểm, có mức trần |
| Thuế thu nhập cá nhân | theo biểu luỹ tiến | chỉ phát sinh khi thu nhập tính thuế vượt mức giảm trừ gia cảnh |
| Phí công đoàn | tuỳ nơi | không phải công ty nào cũng thu của người lao động |
Mức lương dùng để đóng bảo hiểm có thể thấp hơn tổng thu nhập nếu một phần thu nhập được trả dưới dạng phụ cấp không tính đóng bảo hiểm. Hỏi rõ điều này, vì lương đóng bảo hiểm thấp thì phần trừ hằng tháng ít hơn nhưng quyền lợi thai sản, ốm đau, thất nghiệp và lương hưu sau này cũng thấp theo.
Mức giảm trừ gia cảnh và biểu thuế được điều chỉnh theo từng thời kỳ, nên khi tính net hãy dùng công cụ tính lương cập nhật hoặc hỏi bộ phận nhân sự. Khi thoả thuận, cách gọn nhất là nói luôn "mức gross" và yêu cầu thư mời nhận việc ghi đúng như vậy.
Trả lời câu hỏi lương thế nào cho khéo
Khi bị hỏi quá sớm, ví dụ ngay ở vòng điện thoại đầu, bạn có thể xin hoãn nhẹ: "Em muốn hiểu rõ hơn phạm vi công việc trước khi đưa ra con số chính xác. Anh chị có thể chia sẻ khung lương dự kiến cho vị trí này không?" Nếu họ vẫn yêu cầu, đưa khoảng đã chuẩn bị.
Khi đưa khoảng, đừng để khoảng quá rộng kiểu "từ 10 đến 20 triệu" vì nó cho thấy bạn không biết mình đáng bao nhiêu, và người tuyển sẽ nghe con số 10. Khoảng chênh khoảng 10–20% là hợp lý. Kèm lý do ngắn: kinh nghiệm thực tập liên quan, chứng chỉ, kỹ năng hiếm trong tin tuyển dụng.
Khi bị hỏi lương hiện tại, bạn nên nói thật kèm tổng thu nhập gồm thưởng và phụ cấp, hoặc chuyển hướng về giá trị của vị trí mới: "Mức hiện tại của em là khoảng như vậy, nhưng vị trí này có phạm vi rộng hơn nên em mong muốn mức tương xứng với trách nhiệm mới." Đừng nói dối số liệu, vì một số nơi yêu cầu xem phiếu lương hoặc xác minh với nơi cũ.
Khi họ đưa con số thấp hơn mong muốn, cảm ơn trước, đừng phản ứng ngay bằng từ chối. Hỏi về cơ cấu: lương cứng bao nhiêu, thưởng tính thế nào, bao lâu xét tăng lương một lần. Đôi khi tổng gói thu nhập hợp lý dù lương cứng thấp hơn mong đợi. Nếu vẫn thấp, đưa lại con số bạn chấp nhận và lý do, rồi xin thời gian suy nghĩ một hai ngày.
Không tăng được lương thì thương lượng gì
Lương thử việc. Theo Bộ luật Lao động 2019, lương thử việc do hai bên thoả thuận nhưng ít nhất bằng 85% mức lương của công việc đó. Nhiều nơi trả 85%, bạn có thể đề nghị 100% nếu có kinh nghiệm liên quan, hoặc xin rút ngắn thời gian thử việc.
Thời điểm xét tăng lương. Đề nghị được đánh giá lại lương sau khi hết thử việc hoặc sau sáu tháng, kèm tiêu chí rõ ràng. Hãy xin ghi điều này vào thư mời nhận việc hoặc email xác nhận, lời hứa miệng rất dễ bị quên.
Thưởng và phụ cấp. Phụ cấp ăn trưa, đi lại, điện thoại, thưởng ký hợp đồng hoặc lương tháng thứ 13. Mỗi khoản nhỏ cộng lại có thể bù phần chênh lệch.
Thời gian và nơi làm việc. Một hai ngày làm từ xa mỗi tuần, giờ làm linh hoạt giúp bạn tiết kiệm thời gian và chi phí đi lại, giá trị thực không nhỏ.
Đào tạo. Khoá học, chứng chỉ nghề nghiệp do công ty tài trợ là khoản đầu tư cho mức lương ở công việc kế tiếp. Hỏi rõ có ràng buộc thời gian làm việc kèm theo không.
Bảo hiểm sức khoẻ bổ sung, ngày phép. Nhiều công ty có gói bảo hiểm sức khoẻ riêng hoặc cho thêm ngày phép ngoài mức tối thiểu 12 ngày mỗi năm theo luật. Những thứ này dễ thương lượng hơn lương cứng vì không làm lệch thang lương nội bộ.
Nhận thư mời: kiểm tra gì trước khi đồng ý
Khi đã thống nhất, đề nghị công ty gửi thư mời nhận việc bằng văn bản hoặc email. Đọc kỹ các điểm: chức danh, mức lương ghi rõ gross hay net, các khoản phụ cấp, thời gian và mức lương thử việc, ngày bắt đầu, địa điểm làm việc, loại hợp đồng sẽ ký sau thử việc. Bất kỳ điều gì đã nói miệng mà không có trong thư, hãy hỏi lại và xin bổ sung.
Bạn có thể xin thời gian suy nghĩ từ một đến ba ngày làm việc, đặc biệt khi đang chờ kết quả nơi khác. Nói rõ thời hạn bạn sẽ phản hồi và giữ đúng hạn. Dùng một lời mời khác để thương lượng là được, nhưng chỉ khi lời mời đó có thật; bịa ra rất dễ phản tác dụng.
Khi đã đồng ý rồi, đừng quay lại đòi tăng thêm chỉ vì vừa nhận được lời mời cao hơn. Việc này làm mất uy tín ngay trước ngày đầu đi làm. Nếu quyết định từ chối sau khi đã nhận lời, hãy báo sớm và lịch sự bằng email, vì thế giới tuyển dụng trong một ngành thường nhỏ hơn bạn nghĩ.
Quy định về thử việc, hợp đồng và lương có thể được hướng dẫn thêm bằng văn bản mới. Khi có điểm chưa rõ, hãy đối chiếu Bộ luật Lao động 2019 và hỏi bộ phận nhân sự để có câu trả lời chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Người mới ra trường có nên deal lương không?
Nên, miễn là có cơ sở và thái độ mềm mỏng. Khoảng thương lượng của người mới thường hẹp hơn người có kinh nghiệm, nhưng hỏi rõ cơ cấu thu nhập, lương thử việc, thời điểm xét tăng lương là hoàn toàn bình thường. Nhà tuyển dụng hiếm khi rút lời mời chỉ vì ứng viên lịch sự đề nghị một mức hợp lý.
Nên nói lương mong muốn là gross hay net?
Nói theo cách công ty đang dùng, nhưng luôn nói rõ chữ gross hay net đi kèm con số. Nhiều doanh nghiệp trong nước quen trao đổi theo gross, một số nơi quen net. Ghi rõ trong thư mời nhận việc là cách tránh hiểu lầm khi nhận tháng lương đầu tiên.
Đòi lương cao quá có bị loại không?
Có thể, nếu con số vượt xa khung ngân sách mà không có lý do thuyết phục. Vì vậy cần tìm hiểu mặt bằng trước. Nếu bạn đưa khoảng cao hơn khung một chút kèm lý do, phần lớn nhà tuyển dụng sẽ đề nghị lại mức họ có thể trả thay vì loại thẳng.
Có nên chấp nhận mức lương thấp để có kinh nghiệm?
Tuỳ hoàn cảnh. Nếu công việc cho bạn kỹ năng hiếm, người hướng dẫn tốt hoặc tên tuổi giúp ích cho bước sau, mức lương thấp hơn mặt bằng một chút có thể đáng. Nhưng hãy chắc mức đó đủ sống và có thời điểm xét lại rõ ràng, nếu không bạn sẽ sớm mất động lực.
Lương thử việc có được đóng bảo hiểm không?
Còn tuỳ hình thức ký kết. Nếu thử việc nằm trong hợp đồng lao động đã ký thì thường phải tham gia bảo hiểm theo hợp đồng, còn nếu chỉ ký thoả thuận thử việc riêng thì nhiều nơi chưa đóng. Quy định có thể thay đổi, hãy hỏi bộ phận nhân sự và kiểm tra văn bản pháp luật hiện hành.
Nếu công ty hỏi lương ở công ty cũ có bắt buộc trả lời không?
Không có nghĩa vụ phải trả lời, nhưng từ chối thẳng có thể làm không khí căng. Bạn có thể đưa ra tổng thu nhập đang có hoặc nói mức mong muốn cho vị trí mới kèm lý do. Nếu chọn nói, hãy nói đúng, vì một số nơi kiểm tra qua phiếu lương hoặc người tham chiếu.
