Theo Bộ luật Lao động 2019, thời gian thử việc do hai bên thoả thuận nhưng chỉ được thử việc một lần cho một công việc và không quá: 180 ngày với người quản lý doanh nghiệp, 60 ngày với công việc cần trình độ cao đẳng trở lên, 30 ngày với công việc cần trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ, và 6 ngày làm việc với các công việc khác. Lương thử việc ít nhất bằng 85% mức lương của công việc đó.
Hợp đồng lao động dưới một tháng thì không áp dụng thử việc. Trong thời gian thử việc, mỗi bên đều có quyền huỷ bỏ thoả thuận mà không cần báo trước và không phải bồi thường. Khi kết thúc, công ty phải thông báo kết quả; nếu đạt, hai bên tiếp tục hợp đồng đã ký hoặc ký hợp đồng lao động.
Biết quyền của mình là phần thứ nhất. Phần thứ hai, quan trọng hơn với người mới, là làm sao để hai tháng đầu biến thành một lời mời ký hợp đồng chính thức. Bài này đi qua cả hai.
Thời gian thử việc tối đa theo loại công việc
Mốc thời gian dưới đây là giới hạn trên. Công ty có thể thoả thuận ngắn hơn, nhưng không được dài hơn, và không được bắt thử việc lại lần hai cho cùng một công việc.
| Loại công việc | Thử việc tối đa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Người quản lý doanh nghiệp theo luật doanh nghiệp | 180 ngày | giám đốc, tổng giám đốc doanh nghiệp |
| Chức danh cần trình độ cao đẳng trở lên | 60 ngày | kế toán, kỹ sư, chuyên viên marketing, lập trình viên |
| Trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ | 30 ngày | thợ điện, kỹ thuật viên bảo trì, nhân viên văn thư khi vị trí chỉ yêu cầu trung cấp |
| Công việc khác | 6 ngày làm việc | lao động phổ thông, phụ việc |
Mức "cao đẳng trở lên" tính theo yêu cầu của chức danh công việc, không theo bằng cấp của bạn. Người có bằng đại học làm công việc chỉ yêu cầu lao động phổ thông thì mốc áp dụng vẫn là của công việc đó.
Gặp nơi yêu cầu thử việc ba tháng cho vị trí nhân viên văn phòng, hoặc thử việc xong lại ký thêm một đợt "thử việc gia hạn", bạn nên hỏi lại và đối chiếu với Bộ luật Lao động 2019, vì đây là các điểm hay bị làm sai. Quy định có thể được hướng dẫn thêm bằng văn bản mới, nên kiểm tra bản hiện hành.
Hợp đồng thử việc và lương: những điểm cần đọc kỹ
Hai hình thức ghi nhận. Nội dung thử việc có thể được ghi ngay trong hợp đồng lao động, hoặc hai bên ký riêng một thoả thuận thử việc. Hình thức nào cũng nên có văn bản, ghi công việc, thời gian, mức lương, địa điểm và giờ làm.
Lương thử việc ít nhất 85%. Ví dụ mức lương chính thức của vị trí là 12 triệu đồng thì lương thử việc ít nhất 10,2 triệu. Nhiều nơi trả 100% cho ứng viên có kinh nghiệm; đây là điểm có thể thương lượng trước khi nhận việc.
Phụ cấp và thưởng. Hỏi rõ trong thời gian thử việc có được hưởng phụ cấp ăn trưa, đi lại hay không, và thưởng tháng tính thế nào. Một số nơi chỉ áp dụng phúc lợi sau khi ký chính thức.
Bảo hiểm. Việc tham gia bảo hiểm bắt buộc trong thời gian thử việc phụ thuộc vào hình thức ký kết và quy định hiện hành. Hỏi phòng nhân sự để biết khi nào bắt đầu đóng, vì thời gian đóng bảo hiểm ảnh hưởng tới quyền lợi sau này.
Quyền chấm dứt. Trong thời gian thử việc, bạn và công ty đều có thể dừng mà không cần báo trước. Điều này có lợi cho bạn nếu nhận ra công việc không như mô tả, nhưng cũng có nghĩa không có gì bảo đảm bạn sẽ được giữ lại.
Kết thúc phải có thông báo. Hết thời gian thử việc, công ty phải báo kết quả. Nếu đạt, hợp đồng được tiếp tục hoặc ký mới; nếu không đạt, thoả thuận chấm dứt. Hãy chủ động hỏi lịch đánh giá ngay từ tuần đầu.
Kế hoạch 60 ngày để qua thử việc
Người quản lý ít khi đánh giá nhân viên mới chỉ bằng kết quả cuối cùng. Họ để ý tốc độ học, thái độ khi được góp ý và độ tin cậy trong những việc nhỏ. Kế hoạch dưới đây chia hai tháng thành bốn chặng:
- Tuần 1: hỏi để hiểu kỳ vọng. Xin quản lý mười lăm phút để hỏi rõ: sau hai tháng, nhân viên ở vị trí này cần làm được gì để được đánh giá đạt? Tiêu chí nào sẽ được dùng? Ghi lại và gửi email tóm tắt để hai bên cùng nhìn một danh sách.
- Tuần 1–2: học hệ thống và con người. Đọc tài liệu nội bộ, quy trình, các báo cáo cũ. Ghi tên và vai trò của những người bạn sẽ làm việc cùng. Hỏi đồng nghiệp lâu năm về những lỗi người mới hay mắc.
- Tuần 3–5: nhận việc thật và làm trọn. Chủ động xin một việc cụ thể có kết quả rõ. Làm xong sớm hơn hạn một chút, gửi kèm ghi chú những gì đã làm và chỗ còn băn khoăn. Hoàn thành một việc nhỏ đúng hạn ghi điểm hơn nhận nhiều việc lớn rồi bỏ dở.
- Giữa kỳ: xin góp ý. Khoảng tuần thứ tư, hỏi quản lý: "Đến lúc này em đang làm tốt điểm nào và cần cải thiện điểm nào?" Nhận góp ý không giải thích, cảm ơn, rồi sửa ngay trong tuần sau.
- Tuần 6–8: cho thấy đóng góp. Đề xuất một cải tiến nhỏ mà bạn nhận ra khi làm: một mẫu báo cáo gọn hơn, một danh sách kiểm tra cho việc lặp lại. Không cần lớn, cần thiết thực.
- Trước buổi đánh giá: chuẩn bị một trang tóm tắt việc đã làm đối chiếu với danh sách kỳ vọng ở tuần đầu, kèm kế hoạch ba tháng tiếp theo.
Ghi nhật ký công việc ngắn mỗi ngày vài dòng giúp bạn có số liệu khi tóm tắt, và cũng là bằng chứng nếu kết quả đánh giá có điểm chưa công bằng.
Những lỗi khiến nhân viên mới không qua thử việc
Phần lớn trường hợp không đạt không phải vì thiếu chuyên môn mà vì các thói quen làm việc. Những lỗi gặp nhiều nhất:
- Im lặng khi không hiểu. Sợ bị đánh giá kém nên không hỏi, rồi làm sai và phải làm lại. Hỏi sớm luôn rẻ hơn sửa muộn. Gom câu hỏi lại hỏi một lần thay vì ngắt người khác mười lần một ngày.
- Trễ hạn mà không báo trước. Biết sẽ trễ thì báo ngay khi biết, kèm thời điểm mới và lý do. Người quản lý chấp nhận trễ có báo hơn nhiều so với bất ngờ vào phút cuối.
- Phản ứng khi bị góp ý. Giải thích dài dòng hay tỏ ra khó chịu khiến người khác ngại góp ý cho bạn, và bạn mất nguồn học nhanh nhất.
- Mang cách làm cũ áp lên nơi mới quá sớm. "Ở công ty cũ em làm khác" là câu nên dùng thận trọng trong tháng đầu. Hiểu vì sao họ làm như hiện tại trước khi đề xuất đổi.
- Đi muộn, dùng điện thoại riêng nhiều trong giờ làm. Chuyện nhỏ nhưng ai cũng thấy, và trong thời gian thử việc mọi người đều đang để ý.
- Không hoà nhập. Luôn ăn trưa một mình, không tham gia hoạt động chung. Không cần thân với tất cả mọi người, nhưng cần có vài đồng nghiệp sẵn lòng giúp bạn.
Nếu sau một tháng bạn nhận ra công việc khác xa mô tả hoặc môi trường không hợp, hãy nói sớm với quản lý. Thử việc tồn tại để cả hai bên cùng kiểm tra; dừng lại đúng lúc là quyền chính đáng của bạn.
Khi kết quả thử việc không như mong muốn
Nếu bị thông báo không đạt, hãy xin một buổi trao đổi để nghe cụ thể lý do. Hỏi lịch sự: những điểm nào chưa đạt so với kỳ vọng, và nếu ở vị trí đó lần sau thì nên làm khác thế nào. Đây là bài học có giá trị cho công việc kế tiếp, dù lúc đó khó nghe.
Kiểm tra các quyền lợi: lương những ngày đã làm thử việc phải được trả đủ theo mức đã thoả thuận; giấy tờ bạn đã nộp bản chính phải được trả lại. Công ty không được giữ lương với lý do bạn không đạt.
Có trường hợp công ty đề nghị "gia hạn thử việc thêm một tháng". Theo luật, mỗi công việc chỉ thử việc một lần và thời gian không vượt mốc tối đa. Nếu tổng thời gian vẫn trong giới hạn và bạn thấy cơ hội, có thể cân nhắc đồng ý bằng văn bản; nếu đã vượt mốc, hãy hỏi lại căn cứ và đối chiếu với Bộ luật Lao động 2019.
Đừng ghi khoảng thời gian thử việc ngắn này như vết đen trên CV. Khi được hỏi ở lần phỏng vấn sau, nói ngắn gọn và trung thực: công việc thực tế không khớp với thế mạnh của bạn, và bạn đã rút ra được gì. Nhà tuyển dụng hiểu rằng thử việc là quá trình chọn lọc của cả hai phía.
Câu hỏi thường gặp
Thử việc có bắt buộc phải ký hợp đồng không?
Luật cho phép thoả thuận nội dung thử việc trong hợp đồng lao động hoặc bằng một thoả thuận thử việc riêng. Bạn nên yêu cầu có văn bản ghi rõ công việc, thời gian, mức lương và giờ làm. Chỉ hứa miệng thì khi có tranh chấp về lương hay thời gian, bạn rất khó chứng minh.
Công ty bắt thử việc 3 tháng có đúng luật không?
Với phần lớn vị trí nhân viên, mốc tối đa là 60 ngày nếu công việc cần trình độ cao đẳng trở lên và 30 ngày với trình độ trung cấp. Chỉ người quản lý doanh nghiệp mới được thử việc tới 180 ngày. Ba tháng cho nhân viên thường là vượt mốc, bạn nên hỏi lại và đối chiếu văn bản luật.
Nghỉ ngang khi đang thử việc có bị trừ lương không?
Trong thời gian thử việc, mỗi bên có quyền huỷ thoả thuận mà không cần báo trước và không phải bồi thường. Công ty vẫn phải trả lương cho những ngày bạn đã làm. Dù vậy, báo trước vài ngày và bàn giao đầy đủ là cách cư xử tốt, có lợi cho uy tín của bạn.
Thời gian thử việc có được tính phép năm không?
Có, nếu hết thử việc bạn tiếp tục làm cho công ty đó. Điều 65 Nghị định 145/2020 liệt kê thời gian thử việc trong trường hợp này là thời gian được tính để hưởng phép năm. Thử việc xong rồi nghỉ luôn thì luật chưa nói rõ. Hỏi phòng nhân sự để biết quy chế cho nghỉ phép từ tháng nào.
Thử việc có được làm thêm giờ không?
Có thể, nếu hai bên đồng ý và tuân thủ giới hạn giờ làm thêm theo luật. Giờ làm thêm phải được trả lương cao hơn giờ làm bình thường theo tỷ lệ luật định. Nếu bị yêu cầu làm thêm thường xuyên mà không được trả, hãy hỏi lại và ghi chép giờ làm để có căn cứ.
Hết thử việc mà công ty không thông báo gì thì sao?
Luật yêu cầu công ty thông báo kết quả khi kết thúc thử việc. Nếu bạn vẫn được tiếp tục làm việc sau mốc đó, nhiều trường hợp được hiểu là đã đạt, nhưng đừng để tình trạng mập mờ. Chủ động gửi email hỏi lịch ký hợp đồng chính thức và mức lương áp dụng.
