Đo đường huyết tại nhà gồm năm việc chính: rửa tay bằng xà phòng và lau khô, lắp que thử còn hạn, chích vào cạnh bên đầu ngón tay, để giọt máu tự hình thành rồi chạm vào que, ghi kết quả kèm thời điểm. Thời điểm đo thường dùng là lúc đói buổi sáng, trước bữa ăn, 2 giờ sau khi bắt đầu ăn và trước khi ngủ, tuỳ theo bác sĩ dặn.
Mục tiêu tham khảo cho nhiều người lớn bị tiểu đường là 80–130 mg/dL (4,4–7,2 mmol/L) trước ăn và dưới 180 mg/dL (10 mmol/L) sau ăn 1–2 giờ, nhưng bác sĩ có thể đặt mục tiêu khác cho bạn. Máy cá nhân dùng để theo dõi, không dùng để tự chẩn đoán tiểu đường; chẩn đoán cần xét nghiệm máu tĩnh mạch ở cơ sở y tế.
Các bước đo đúng
Chuẩn bị trước: máy đo, que thử, bút chích và kim chích, bông khô, sổ ghi. Lần đầu tiên dùng máy mới, đọc kỹ hướng dẫn của hãng vì mỗi loại có thao tác khác nhau đôi chút.
- Rửa tay bằng xà phòng và nước ấm, lau thật khô. Nước ấm giúp máu lưu thông, chích dễ ra máu. Nếu dùng cồn sát khuẩn, phải đợi cồn bay hơi khô hẳn mới chích, vì cồn lẫn vào máu làm sai kết quả.
- Lắp kim mới vào bút chích, chỉnh độ sâu: da mỏng chọn mức thấp, da dày chai chọn mức cao hơn. Bắt đầu từ mức thấp rồi tăng dần nếu không đủ máu.
- Lấy một que thử, đậy nắp lọ ngay lập tức. Kiểm hạn dùng trên lọ. Cắm que vào máy, chờ máy báo sẵn sàng (biểu tượng giọt máu nhấp nháy).
- Chọn vị trí: cạnh bên đầu ngón tay, thường là ngón áp út hoặc ngón giữa, tránh chính giữa đầu ngón (nhiều đầu dây thần kinh, đau hơn). Luân phiên ngón và hai bên để da không chai.
- Đặt bút áp sát cạnh ngón, bấm chích. Hướng tay xuống, xoa nhẹ từ gốc ngón lên đầu ngón để máu tự ra. Không nặn, bóp mạnh sát chỗ chích vì dịch mô lẫn vào sẽ làm kết quả thấp giả.
- Chạm đầu que vào giọt máu (que hiện đại tự hút máu), giữ yên đến khi máy báo đã đủ. Không nhỏ thêm máu lần hai vào cùng một que.
- Đọc kết quả, ghi ngay vào sổ cùng giờ đo và tình huống (đói, sau ăn, trước ngủ).
- Ấn bông khô lên chỗ chích. Tháo kim cho vào hộp cứng có nắp (vỏ chai nhựa dày) rồi mới bỏ rác, không vứt kim trần.
Bỏ giọt máu đầu khi nào? Khi đã rửa tay sạch và khô, có thể dùng ngay giọt đầu. Khi không rửa tay được (đang ở ngoài, vừa cầm trái cây, bánh ngọt), lau giọt đầu bằng bông khô rồi dùng giọt thứ hai, vì đường dính trên da có thể làm kết quả cao giả rất nhiều. Cách chắc nhất vẫn là rửa tay trước khi đo.
Đo lúc nào và mục tiêu tham khảo
Tần suất đo khác nhau theo cách điều trị. Người chỉ điều chỉnh ăn uống hoặc dùng thuốc uống ít gây hạ đường huyết có thể chỉ cần đo vài lần mỗi tuần; người tiêm insulin nhiều mũi mỗi ngày thường cần đo nhiều lần mỗi ngày. Mục tiêu dưới đây theo khuyến cáo phổ biến cho người lớn không mang thai; bác sĩ có thể nới hoặc siết tuỳ tuổi, bệnh kèm.
| Thời điểm đo | Cho biết điều gì | Mục tiêu tham khảo |
|---|---|---|
| Lúc đói buổi sáng (nhịn ăn ít nhất 8 giờ) | Đường huyết nền, hiệu quả thuốc buổi tối | 80–130 mg/dL (4,4–7,2 mmol/L) |
| Trước bữa ăn | Làm căn cứ chỉnh liều insulin trước bữa | 80–130 mg/dL (4,4–7,2 mmol/L) |
| 2 giờ sau khi bắt đầu ăn | Bữa đó có quá nhiều tinh bột không | dưới 180 mg/dL (10 mmol/L) |
| Trước khi ngủ | Nguy cơ hạ đường huyết ban đêm | thường 100–150 mg/dL, theo bác sĩ dặn |
| Khi thấy run, vã mồ hôi, đói cồn cào | Có hạ đường huyết không | dưới 70 mg/dL (3,9 mmol/L) là hạ |
| Trước và sau tập luyện | Ảnh hưởng của vận động | tránh tập khi dưới 90 hoặc rất cao kèm mệt |
Đổi đơn vị: mmol/L nhân 18 ra mg/dL; mg/dL chia 18 ra mmol/L. Ví dụ 7 mmol/L xấp xỉ 126 mg/dL. Máy ở Việt Nam có thể hiển thị một trong hai đơn vị; xem kỹ máy của bạn để ghi đúng, vì 7 và 126 là cùng một mức.
Vì sao kết quả có thể sai
Tay bẩn hoặc còn ướt. Vết đường, nước trái cây trên da làm số cao vọt; nước, cồn chưa khô pha loãng máu làm số thấp.
Que thử hết hạn hoặc bảo quản sai. Que hút ẩm rất nhanh. Luôn đậy nắp lọ ngay, không để trong phòng tắm hay ngăn xe máy nóng, không cắt nhỏ que. Lọ que sau khi mở có hạn dùng riêng (thường vài tháng, xem hướng dẫn hãng); ghi ngày mở lên lọ.
Giọt máu không đủ hoặc nặn mạnh. Thiếu máu khiến máy báo lỗi hoặc cho số thấp; nặn mạnh lẫn dịch mô.
Nhiệt độ môi trường. Máy và que có dải nhiệt độ hoạt động. Mang máy từ ngoài nắng gắt vào phòng lạnh rồi đo ngay có thể sai; để máy ở nhiệt độ phòng khoảng 15–20 phút.
Thiếu máu, mất nước, một số tình trạng bệnh. Hematocrit bất thường, mất nước nặng, một số thuốc liều cao có thể ảnh hưởng một số loại máy. Nếu bạn có các tình trạng này, hỏi bác sĩ về độ tin cậy của máy.
Sai số cho phép của máy. Theo tiêu chuẩn quốc tế ISO 15197:2013, phần lớn kết quả của máy đạt chuẩn chỉ cần nằm trong khoảng ±15% so với phòng xét nghiệm (hoặc ±15 mg/dL khi dưới 100 mg/dL). Vì vậy đo hai lần liền ra 142 và 151 là bình thường, không phải máy hỏng.
Kiểm tra độ chính xác và ghi sổ
Nhiều hãng bán kèm dung dịch chuẩn (dung dịch kiểm tra). Nhỏ dung dịch này vào que thay cho máu, kết quả phải nằm trong khoảng in trên lọ que. Nên kiểm khi mở lọ que mới, khi máy bị rơi, hoặc khi kết quả không khớp với cảm giác của bạn. Ngoài ra, mỗi lần đi xét nghiệm máu tĩnh mạch lúc đói ở cơ sở y tế, tự đo bằng máy ở cùng thời điểm để so; chênh trong khoảng 15% là chấp nhận được.
Ghi sổ theo dạng bảng: mỗi hàng là một ngày, các cột là lúc đói, trước và sau các bữa, trước ngủ, cộng một cột ghi chú (ăn món gì đặc biệt, có tập không, ốm, quên thuốc, liều insulin). Nhìn theo cột dọc sẽ thấy quy luật, ví dụ sau bữa trưa luôn cao, hay buổi sáng cao dần dù tối ăn ít. Đây chính là thông tin bác sĩ cần để chỉnh điều trị.
Nhiều máy có bộ nhớ và kết nối điện thoại, tiện tổng hợp trung bình 7, 14, 30 ngày. Dù dùng cách nào, hãy mang máy và sổ đến mỗi lần tái khám. Thiết bị đo đường huyết liên tục gắn dưới da cũng đã có, phù hợp với một số người dùng insulin; hỏi bác sĩ xem có cần không.
Chọn mua máy đo đường huyết
Giá máy thường không phải khoản lớn; chi phí thật nằm ở que thử và kim chích dùng hằng ngày trong nhiều năm. Khi chọn, cân nhắc:
- Que thử dễ mua và giá hợp lý: hỏi nhà thuốc gần nhà có bán que của dòng máy đó thường xuyên không. Máy rẻ mà que khan hiếm là máy đắt.
- Đạt tiêu chuẩn độ chính xác: ưu tiên máy công bố đạt ISO 15197:2013, có giấy phép lưu hành, bảo hành rõ ràng.
- Không cần mã hoá que hoặc tự mã hoá: tránh sai số do quên nhập mã khi mở lọ que mới.
- Lượng máu cần ít, thời gian đo nhanh: phù hợp người cao tuổi, người phải đo nhiều lần mỗi ngày.
- Màn hình số to, nút bấm ít: quan trọng với người lớn tuổi mắt kém, tay run.
- Bộ nhớ và tính trung bình: tiện cho tái khám; kết nối điện thoại là điểm cộng, không bắt buộc.
- Đúng đơn vị đo: kiểm máy hiển thị mmol/L hay mg/dL và chọn đơn vị bác sĩ của bạn quen dùng.
Mua ở nhà thuốc, cửa hàng thiết bị y tế có hoá đơn. Cẩn trọng với máy trôi nổi trên mạng không rõ nguồn gốc, que thử giá rẻ bất thường có thể là hàng cận hạn hoặc bảo quản kém.
Khi nào số đo cần báo bác sĩ
Số đo lẻ một lần cao hay thấp chưa đáng lo nếu có lý do rõ (ăn tiệc, quên thuốc). Hãy liên hệ bác sĩ khi:
- Đường huyết dưới 70 mg/dL (3,9 mmol/L) xảy ra từ hai lần trở lên trong tuần, hoặc có một lần dưới 54 mg/dL (3,0 mmol/L).
- Đường huyết lúc đói liên tục trên mục tiêu, ví dụ trên 130 mg/dL nhiều ngày liền dù đã ăn uống đúng.
- Đường huyết trên 250–300 mg/dL (khoảng 14–17 mmol/L) kéo dài, nhất là kèm khát nhiều, tiểu nhiều, mệt lả, buồn nôn, đau bụng, thở nhanh: cần đi khám ngay, có thể là biến chứng cấp.
- Máy hiện ký hiệu báo vượt ngưỡng đo trên (thường là HI) hoặc dưới (LO): đo lại ngay; nếu vẫn vậy, đến cơ sở y tế.
- Đang ốm sốt, nôn, tiêu chảy, không ăn được mà vẫn dùng thuốc như thường.
Người bị hạ đường huyết nặng đến mức lơ mơ, co giật, không tự ăn uống được cần gọi cấp cứu 115 ngay. Hãy dặn người thân cách nhận biết và xử lý hạ đường huyết, và để máy đo ở chỗ cả nhà đều biết.
Câu hỏi thường gặp
Có thể chích máu ở cẳng tay, lòng bàn tay thay ngón không?
Một số máy cho phép lấy máu vị trí khác như cẳng tay, nhưng kết quả có thể chậm hơn so với ngón tay khi đường huyết đang thay đổi nhanh, như sau ăn hay khi nghi hạ đường huyết. Lúc đó nên đo ở ngón tay.
Dùng lại kim chích được không?
Không nên. Kim dùng lại bị cùn, chích đau hơn, dễ nhiễm trùng và làm da chai. Mỗi lần đo một kim mới. Không dùng chung bút chích với người khác.
Máy đo đường huyết có dùng để chẩn đoán tiểu đường được không?
Không. Máy cá nhân dùng để theo dõi. Chẩn đoán tiểu đường dựa trên xét nghiệm máu tĩnh mạch như đường huyết lúc đói, HbA1c hoặc nghiệm pháp dung nạp glucose tại cơ sở y tế.
Que thử của máy này dùng cho máy khác được không?
Không. Que thử được thiết kế riêng cho từng dòng máy. Dùng sai que cho kết quả không đáng tin. Khi mua máy, nên hỏi trước giá que và nơi mua que lâu dài, vì đây là chi phí thường xuyên.
Sau ăn 2 giờ là tính từ lúc nào?
Tính từ lúc bắt đầu ăn miếng đầu tiên, không phải lúc ăn xong. Ví dụ bắt đầu ăn trưa lúc 12 giờ thì đo lúc 14 giờ, dù bữa ăn kéo dài đến 12 giờ 40. Đặt hẹn giờ trên điện thoại ngay khi cầm đũa để không quên.
Kết quả máy khác xét nghiệm ở bệnh viện nhiều thì sao?
Chênh trong khoảng 15% là chấp nhận được. Nếu chênh nhiều hơn, kiểm lại que, dung dịch chuẩn, cách đo; vẫn lệch thì mang máy đến hỏi hãng hoặc bác sĩ để kiểm tra.
