Một lần khám sức khoẻ định kỳ cơ bản cho người lớn gồm: khám lâm sàng (đo huyết áp, cân nặng, vòng bụng, nghe tim phổi, khám bụng), công thức máu, đường huyết, mỡ máu, chức năng gan (ALT, AST), chức năng thận (creatinin), tổng phân tích nước tiểu, siêu âm bụng tổng quát và chụp X-quang ngực ở người có chỉ định. Từ đó, mỗi độ tuổi bổ sung thêm vài hạng mục tầm soát riêng: cổ tử cung từ 21 tuổi, đường huyết từ 35, vú từ 40, đại trực tràng từ 45, xương ở phụ nữ sau mãn kinh.
Người khoẻ mạnh thường khám mỗi năm một lần; người lao động thì theo quy định hiện hành, doanh nghiệp phải tổ chức khám sức khoẻ cho người lao động ít nhất mỗi năm một lần, nghề nặng nhọc độc hại thì 6 tháng một lần (nên kiểm tra văn bản mới nhất vì quy định có thể thay đổi). Không phải cứ gói nhiều hạng mục là tốt hơn: làm đúng xét nghiệm hợp tuổi và giữ hồ sơ để so sánh qua các năm mới là phần có giá trị.
Phần khám nền ai cũng nên có mỗi lần
Đây là phần lõi gần như mọi cơ sở đều có trong gói khám tổng quát. Nếu gói của bạn thiếu một trong các mục này, hãy hỏi thêm.
- Hỏi bệnh sử và khám lâm sàng: tiền sử bản thân, gia đình, thuốc đang dùng, hút thuốc, rượu bia; đo huyết áp (đúng cách là ngồi nghỉ 5 phút), mạch, chiều cao, cân nặng, BMI, vòng bụng. Với người châu Á, vòng bụng từ 90 cm ở nam, 80 cm ở nữ là dấu hiệu béo bụng.
- Công thức máu: phát hiện thiếu máu, rối loạn bạch cầu, tiểu cầu.
- Đường huyết lúc đói, có thể kèm HbA1c ở người có nguy cơ.
- Bộ mỡ máu: cholesterol toàn phần, LDL, HDL, triglyceride.
- Chức năng gan: ALT, AST, có thể thêm GGT.
- Chức năng thận: creatinin kèm eGFR; người tăng huyết áp, tiểu đường thêm albumin niệu.
- Tổng phân tích nước tiểu.
- Siêu âm bụng tổng quát: gan, mật, tuỵ, thận, bàng quang, tử cung buồng trứng hoặc tuyến tiền liệt.
- Khám mắt, răng miệng: nha khoa nên 6–12 tháng một lần; đo thị lực, và từ khoảng 40 tuổi đo nhãn áp.
Điện tâm đồ và X-quang ngực có mặt trong nhiều gói khám. Với người trẻ không triệu chứng, chúng có giá trị tầm soát hạn chế; nhưng một điện tâm đồ nền ở tuổi trung niên vẫn hữu ích để so sánh khi sau này có vấn đề. X-quang ngực cũng thường là yêu cầu của khám sức khoẻ đi làm, đi học.
Bao lâu khám một lần và ai cần khám dày hơn
Với người trưởng thành khoẻ mạnh, mỗi năm một lần là nhịp phổ biến và dễ nhớ, thường gắn với đợt khám của cơ quan hoặc tháng sinh nhật. Không cần lặp lại mọi xét nghiệm mỗi năm nếu kết quả trước đều đẹp và bạn không có yếu tố nguy cơ: mỡ máu bình thường ở người trẻ có thể vài năm thử lại, đường huyết bình thường từ 35 tuổi có thể 3 năm một lần theo khuyến cáo. Nhưng đo huyết áp, cân nặng, vòng bụng thì nên làm ít nhất hằng năm, và tự đo huyết áp ở nhà nếu có máy.
Những người nên khám dày hơn hoặc theo lịch riêng: người đã mắc tăng huyết áp, tiểu đường, mỡ máu cao, bệnh thận, bệnh tim (thường tái khám 1–3 tháng một lần theo hẹn, chứ không chờ khám định kỳ); người mang virus viêm gan B (khoảng 6 tháng một lần); phụ nữ mang thai (theo lịch khám thai); người làm nghề tiếp xúc bụi, hoá chất, tiếng ồn (6 tháng một lần theo quy định lao động); người hút thuốc lâu năm, uống rượu nhiều.
Ngoài lịch, hãy đi khám ngay khi có thay đổi bất thường kéo dài trên hai tuần như sụt cân không rõ lý do, ho kéo dài, đi ngoài ra máu, thay đổi thói quen đại tiện, nuốt nghẹn, sờ thấy khối u, chảy máu âm đạo bất thường. Khám định kỳ không thay thế được việc đi khám khi có triệu chứng.
Danh mục bổ sung theo độ tuổi và giới
Bảng dưới tổng hợp theo các khuyến cáo tầm soát được dùng rộng rãi (như Lực lượng Dịch vụ Dự phòng Hoa Kỳ, Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ) và thực hành phổ biến trong nước. Người có tiền sử gia đình hay yếu tố nguy cơ có thể cần bắt đầu sớm hơn; hãy hỏi bác sĩ.
| Độ tuổi | Nên bổ sung | Ghi chú |
|---|---|---|
| 20–29 | xét nghiệm viêm gan B (HBsAg, anti-HBs) để biết cần tiêm phòng hay theo dõi; viêm gan C, HIV ít nhất một lần; nữ: phết tế bào cổ tử cung từ 21 tuổi, 3 năm một lần nếu bình thường | mỡ máu lần đầu nếu chưa từng làm; tư vấn tiền hôn nhân, thalassemia nếu chuẩn bị có con |
| 30–39 | nữ: từ 30 tuổi có thể chuyển sang xét nghiệm HPV (kết hợp hoặc riêng), 5 năm một lần nếu âm tính; từ 35 tuổi: tầm soát đường huyết mọi người | người thừa cân, gia đình có tiểu đường thì làm đường huyết sớm hơn |
| 40–49 | nữ: chụp nhũ ảnh (X-quang vú) từ 40 tuổi, khoảng 2 năm một lần; đo nhãn áp; điện tâm đồ nền; từ 45 tuổi: tầm soát ung thư đại trực tràng | người mang virus viêm gan B: siêu âm gan kèm xét nghiệm AFP 6 tháng một lần, bắt đầu theo chỉ định bác sĩ |
| 50–64 | tiếp tục tầm soát đại trực tràng (xét nghiệm máu ẩn trong phân hằng năm hoặc nội soi đại tràng khoảng 10 năm một lần nếu bình thường); nam 55–69 tuổi: bàn với bác sĩ về xét nghiệm PSA; người hút thuốc nhiều năm: chụp CT ngực liều thấp | nhiều bác sĩ trong nước gợi ý nội soi dạ dày nếu có triệu chứng, nhiễm vi khuẩn H. pylori hoặc người thân bị ung thư dạ dày |
| từ 65 | nữ: đo mật độ xương (sớm hơn nếu mãn kinh sớm, gầy, dùng corticoid lâu); đánh giá thính lực, thị lực, nguy cơ té ngã, trí nhớ; nam từng hút thuốc 65–75 tuổi: siêu âm động mạch chủ bụng | tiêm chủng người lớn: cúm hằng năm, phế cầu, zona theo tư vấn |
Ở tuổi nào cũng nên rà lại lịch tiêm chủng (uốn ván, viêm gan B, cúm, HPV ở độ tuổi được khuyến cáo) trong lần khám định kỳ. Các mốc tầm soát ung thư áp dụng cho người không triệu chứng; nếu đã có triệu chứng như đi ngoài ra máu, nuốt nghẹn, sờ thấy khối ở vú thì đó là đi khám bệnh, không chờ đến lịch tầm soát.
Chọn gói khám: những hạng mục hay bị bán thừa
Gói khám càng đắt càng dài danh mục, nhưng nhiều mục không giúp người khoẻ mạnh phát hiện bệnh sớm hơn. Điển hình nhất là bộ chất chỉ điểm khối u (CEA, CA 19-9, CA 125, CA 15-3, AFP ở người không mang viêm gan B, PSA ở người trẻ): các hiệp hội chuyên môn không khuyến cáo dùng chúng để tầm soát người không triệu chứng, vì dễ tăng do viêm, hút thuốc, chu kỳ kinh và lại hay bình thường ở ung thư sớm. Kế đến là điện tâm đồ gắng sức, siêu âm tim, siêu âm Doppler mạch cảnh cho người trẻ không triệu chứng, không yếu tố nguy cơ: tốn thời gian, hiếm khi đổi được quyết định điều trị.
Tương tự, chụp CT hoặc cộng hưởng từ toàn thân cho người khoẻ thường không được khuyến cáo: chi phí cao, CT có tia xạ, và hay phát hiện những “bất thường tình cờ” vô hại nhưng phải theo dõi mãi. Xét nghiệm vitamin, khoáng chất hàng loạt, xét nghiệm gen “dự đoán bệnh” cũng chỉ hữu ích khi có lý do cụ thể.
Cách chọn hợp lý: lấy phần khám nền làm lõi, cộng các mục tầm soát đúng tuổi, giới ở bảng trên, rồi thêm theo yếu tố nguy cơ riêng (hút thuốc, rượu bia, tiền sử gia đình, nghề nghiệp). Khi tư vấn viên giới thiệu một mục, hãy hỏi lại hai câu: “Nếu kết quả bất thường thì bước tiếp theo là gì?” và “Nếu bình thường thì nó giúp mình yên tâm điều gì?”. Người tư vấn không trả lời rõ được cả hai thì mục đó thường có thể bỏ.
Chuẩn bị và sau buổi khám: làm thế nào để kết quả có ích
Một buổi khám tổng quát thường mất nửa buổi sáng. Chuẩn bị tốt giúp kết quả chính xác và bạn không phải quay lại.
- Hẹn lịch buổi sáng, nhịn ăn 8–10 tiếng nếu có đường huyết, mỡ máu; uống nước lọc được. Nếu siêu âm bụng, nhịn ăn còn giúp quan sát túi mật rõ hơn; siêu âm vùng chậu có khi cần nhịn tiểu cho bàng quang căng, hỏi trước.
- Thuốc đang dùng hằng ngày: hỏi bác sĩ trước có uống sáng hôm đó không; thuốc huyết áp thường vẫn uống với ít nước, thuốc tiểu đường thì phải hỏi riêng.
- Mang kết quả cũ: phiếu xét nghiệm, đĩa hoặc ảnh chụp, giấy ra viện, danh sách thuốc. Ảnh chụp trên điện thoại cũng được, miễn rõ ngày.
- Nữ tránh kỳ kinh: khám phụ khoa, phết tế bào cổ tử cung và xét nghiệm nước tiểu nên làm khi sạch kinh vài ngày, không thụt rửa âm đạo hay quan hệ 1–2 ngày trước.
- Mặc đồ dễ cởi, không đeo trang sức kim loại nếu chụp X-quang; nữ có thai hoặc nghi có thai phải báo trước khi chụp.
- Đọc kết quả cùng bác sĩ, không chỉ cầm phiếu về. Hỏi rõ mục nào bất thường, cần làm gì, bao giờ thử lại.
- Lưu hồ sơ theo năm: một thư mục giấy hoặc album ảnh trên điện thoại, ghi chú các chỉ số chính (huyết áp, cân nặng, đường huyết, LDL, ALT, creatinin). Sau ba năm, bạn tự nhìn thấy xu hướng mà không cần ai giải thích.
Nếu kết quả có điểm bất thường cần theo dõi, hãy hẹn lịch khám chuyên khoa ngay khi còn nhớ, đừng để phiếu nằm trong ngăn kéo đến kỳ khám năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Người trẻ 20 tuổi khoẻ mạnh có cần khám định kỳ không?
Vẫn nên khám, nhưng gói đơn giản là đủ: đo huyết áp, cân nặng, công thức máu, đường huyết, mỡ máu lần đầu, xét nghiệm viêm gan B để biết cần tiêm phòng không, khám răng. Lần khám này tạo mốc nền rất có giá trị để so sánh về sau.
Khám sức khoẻ định kỳ có được bảo hiểm y tế chi trả không?
Theo quy định hiện hành, bảo hiểm y tế chủ yếu chi trả cho khám chữa bệnh, còn khám sức khoẻ định kỳ không vì mục đích điều trị thường không thuộc phạm vi chi trả. Người lao động được doanh nghiệp tổ chức khám theo luật. Quy định có thể thay đổi, nên kiểm tra với cơ quan bảo hiểm xã hội.
Nội soi dạ dày, đại tràng có nên đưa vào khám định kỳ không?
Nội soi đại tràng là một cách tầm soát ung thư đại trực tràng từ khoảng 45 tuổi. Nội soi dạ dày nên làm khi có triệu chứng, nhiễm H. pylori hoặc tiền sử gia đình. Đây là thủ thuật có chuẩn bị riêng, nên bàn với bác sĩ tiêu hoá về thời điểm phù hợp.
Nên khám ở cùng một nơi hay đổi nơi mỗi năm?
Khám ở cùng một nơi giúp kết quả dễ so sánh vì cùng máy, cùng khoảng tham chiếu, và hồ sơ được lưu liên tục. Nếu đổi nơi, hãy mang theo toàn bộ kết quả cũ để bác sĩ mới có dữ liệu so sánh.
Kết quả khám bình thường thì bao lâu khám lại?
Người khoẻ mạnh thường khám mỗi năm một lần. Một số hạng mục không cần làm hằng năm nếu bình thường, như phết tế bào cổ tử cung 3 năm, xét nghiệm HPV 5 năm, nội soi đại tràng khoảng 10 năm. Bác sĩ sẽ cho lịch cụ thể theo kết quả của bạn.
Khám sức khoẻ để xin việc có giống khám định kỳ không?
Không hẳn. Khám sức khoẻ đi làm, đi học làm theo mẫu giấy quy định, thường gồm khám lâm sàng các chuyên khoa, công thức máu, nước tiểu, X-quang ngực, nhằm kết luận đủ sức khoẻ hay không. Nó ít hạng mục tầm soát hơn gói định kỳ, nên đừng coi tờ giấy khám đi làm là đã khám tổng quát.
