Câu trả lời ngắn: nếu có xét nghiệm đường huyết lúc đói, hãy nhịn ăn ít nhất 8 tiếng; nếu có mỡ máu, phần lớn phòng xét nghiệm trong nước yêu cầu nhịn 9–12 tiếng. Cách dễ nhất là ăn tối xong trước 21 giờ, sáng hôm sau đến lấy máu trong khoảng 7–9 giờ. Trong thời gian nhịn được uống nước lọc (nên uống, giúp lấy ven dễ hơn), nhưng không cà phê, trà, sữa, nước ngọt, nước ép, kẹo cao su, không hút thuốc.
Nhiều xét nghiệm khác như công thức máu, HbA1c, chức năng tuyến giáp, chức năng thận thường không cần nhịn. Nhưng vì một lần lấy máu hay gồm nhiều mục, người ta thường dặn nhịn cho chắc. Người đang uống thuốc tiểu đường hoặc thuốc mạn tính khác không được tự bỏ thuốc chỉ vì đi xét nghiệm; hãy hỏi bác sĩ trước cách uống sáng hôm đó.
Xét nghiệm nào cần nhịn ăn, xét nghiệm nào không
Bảng dưới là thực hành phổ biến. Mỗi phòng xét nghiệm có thể có quy định riêng, nhất là với các xét nghiệm chuyên sâu; khi đặt lịch hoặc nhận phiếu chỉ định, hãy hỏi lại.
| Xét nghiệm | Cần nhịn? | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đường huyết lúc đói | có, ít nhất 8 tiếng | ăn uống làm đường huyết tăng ngay, sai mục đích “lúc đói” |
| Mỡ máu (cholesterol, LDL, HDL, triglyceride) | thường có, 9–12 tiếng | triglyceride tăng mạnh sau ăn; một số nơi chấp nhận không nhịn cho lần tầm soát |
| Nghiệm pháp dung nạp glucose | có, 8–14 tiếng | ăn bình thường, đủ tinh bột 3 ngày trước, không kiêng khem |
| Sắt huyết thanh | có, lấy buổi sáng | sắt dao động theo giờ trong ngày và theo bữa ăn |
| Insulin, C-peptide | có | thường làm cùng đường huyết đói |
| Công thức máu | không | lấy bất kỳ giờ nào |
| HbA1c | không | phản ánh 2–3 tháng, ít phụ thuộc bữa ăn |
| Chức năng gan, thận | thường không | tránh bữa nhiều thịt và rượu bia hôm trước |
| Tuyến giáp (TSH, FT4) | không | nếu đang uống hormone tuyến giáp, hỏi bác sĩ uống trước hay sau khi lấy máu |
| Viêm gan B, C, HIV, nhóm máu, CRP | không | không phụ thuộc ăn uống |
Nếu phiếu chỉ định có lẫn mục cần nhịn và mục không cần, cứ nhịn theo mục khắt khe nhất. Đi lấy máu lúc 10–11 giờ trưa sau khi đã nhịn từ tối hôm trước cũng được, nhưng sẽ mệt và dễ quá giờ; buổi sáng sớm vẫn là lựa chọn tốt nhất.
Được uống gì, không được uống gì trong lúc nhịn
Nước lọc: được, và nên uống. Một hai cốc nước lọc buổi sáng giúp mạch máu căng hơn, lấy máu nhanh, ít phải chọc lại. Uống bình thường, không cần ép uống cả lít.
Cà phê đen, trà không đường: không. Dù không có calo đáng kể, caffeine có thể làm thay đổi đường huyết và một số hormone, kích thích tiêu hoá. Nhiều người nghĩ “cà phê đen không đường thì được”, đây là bẫy hay gặp. Ly cà phê nên dời đến sau khi lấy máu.
Sữa, nước ép, nước ngọt, nước tăng lực, trà sữa: tuyệt đối không. Đây là bữa ăn dạng lỏng, làm hỏng cả đường huyết lẫn triglyceride.
Kẹo cao su, kẹo ngậm, kể cả loại không đường: không. Nhai kích thích tiết dịch tiêu hoá, loại có đường thì đưa đường vào máu. Đánh răng bình thường được, nhưng đừng nuốt kem đánh răng.
Thuốc lá, thuốc lá điện tử: không. Nicotine làm tăng đường huyết, nhịp tim và có thể ảnh hưởng một số chỉ số khác. Tốt nhất không hút từ tối hôm trước.
Rượu bia: kiêng ít nhất 24 tiếng, tốt hơn 48–72 tiếng. Rượu làm triglyceride, GGT, axit uric tăng, đường huyết dao động. Một bữa nhậu tối hôm trước có thể khiến bạn phải xét nghiệm lại.
Thực phẩm chức năng, vitamin: hỏi trước. Đặc biệt biotin (vitamin B7, hay có trong sản phẩm cho tóc, móng) với liều cao có thể làm sai lệch nhiều xét nghiệm miễn dịch như hormone tuyến giáp. Nhiều nơi khuyên ngưng vài ngày trước khi xét nghiệm; hãy hỏi cụ thể.
Người đang uống thuốc mạn tính và người tiểu đường: hỏi trước, đừng tự bỏ
Đây là phần quan trọng nhất, vì làm sai có thể nguy hiểm. Người tiểu đường đang dùng insulin hoặc thuốc hạ đường huyết mà nhịn ăn rồi vẫn uống, tiêm thuốc như mọi ngày có nguy cơ hạ đường huyết: run tay, vã mồ hôi, hoa mắt, lú lẫn, có thể ngất. Ngược lại, tự bỏ thuốc nhiều ngày trước xét nghiệm để “xem đường thật” thì kết quả lại không phản ánh quá trình điều trị. Cách làm phổ biến là sáng hôm xét nghiệm hoãn liều thuốc tiểu đường buổi sáng, mang theo thuốc và đồ ăn, lấy máu xong thì dùng thuốc và ăn ngay; nhưng cách cụ thể phụ thuộc loại thuốc, nên phải hỏi bác sĩ điều trị trước.
Thuốc huyết áp, tim mạch, chống động kinh nhìn chung không nên bỏ; thường vẫn uống đúng giờ với một ngụm nước lọc, trừ khi bác sĩ dặn khác. Thuốc tuyến giáp: nếu xét nghiệm nhằm đánh giá liều, bác sĩ có thể dặn lấy máu trước rồi mới uống. Thuốc chống đông: nếu đang làm xét nghiệm đông máu để chỉnh liều, phải theo đúng giờ bác sĩ hẹn.
Một mẹo đơn giản: khi bác sĩ ghi phiếu hẹn xét nghiệm lần sau, hãy hỏi luôn “sáng hôm đó con có uống thuốc như thường không?” và ghi lại câu trả lời. Đến hôm đi lấy máu, mang theo toàn bộ thuốc buổi sáng và một bữa nhỏ (bánh mì, sữa, hộp cơm) để dùng ngay sau khi lấy máu.
Phụ nữ mang thai, người cao tuổi gầy yếu, trẻ em không nên nhịn quá dài; hãy báo với nơi xét nghiệm để được ưu tiên lấy máu sớm. Nếu trong lúc chờ thấy run, vã mồ hôi, chóng mặt, hãy báo ngay nhân viên y tế; ăn một chút đồ ngọt để xử trí rồi hẹn thử lại quan trọng hơn là cố nhịn.
Những sai lầm làm kết quả lệch dù đã nhịn đủ giờ
Nhịn đủ tiếng chưa đảm bảo kết quả chuẩn. Đây là những lỗi hay gặp khiến bác sĩ phải cho thử lại:
- Nhịn quá lâu, trên 14–16 tiếng. Cơ thể bắt đầu huy động năng lượng dự trữ, đường huyết và một số chỉ số khác có thể thay đổi; người nhịn từ trưa hôm trước đến trưa hôm sau dễ cho kết quả khó đọc và rất mệt.
- Bữa tối hôm trước quá khác thường. Tiệc nhiều dầu mỡ, nhiều đạm, nhiều rượu bia sẽ để lại dấu trên triglyceride, creatinin, men gan. Ăn bữa tối bình thường, vừa phải.
- Ăn kiêng đột ngột trước ngày khám để “có kết quả đẹp”. Kết quả khi đó không phản ánh lối sống thật, bác sĩ đánh giá sai nguy cơ. Riêng nghiệm pháp dung nạp glucose, ăn quá ít tinh bột mấy ngày trước còn có thể làm kết quả cao giả.
- Tập thể dục nặng sáng hôm đó hoặc hôm trước. Men cơ, men gan (AST), creatinin, kali có thể tăng; hãy nghỉ tập nặng 24–48 giờ.
- Mất ngủ, căng thẳng, đang ốm sốt. Đường huyết dễ tăng; nếu đang sốt cao, bạn có thể hỏi hoãn xét nghiệm định kỳ vài ngày.
- Chạy vội vào phòng lấy máu. Ngồi nghỉ 5–10 phút trước khi lấy máu giúp một số chỉ số ổn định hơn và bớt choáng.
Sau khi lấy máu, ấn chặt miếng bông lên chỗ chọc 3–5 phút với tay duỗi thẳng (gập khuỷu tay giữ bông dễ làm bầm tím hơn), rồi ăn sáng ngay. Người hay choáng khi thấy máu nên báo trước để được nằm khi lấy.
Lịch nhịn ăn mẫu cho buổi lấy máu sáng
Giả định bạn hẹn lấy máu lúc 7 giờ 30 sáng, phiếu có đường huyết, mỡ máu, chức năng gan thận và công thức máu:
- Hai ngày trước: ngừng rượu bia, ăn uống như bình thường, không tiệc tùng.
- Tối hôm trước, khoảng 19–20 giờ: ăn bữa tối bình thường, ít dầu mỡ, không quá nhiều thịt. Sau đó chỉ uống nước lọc.
- Tối hôm trước: chuẩn bị sẵn thuốc buổi sáng (đã hỏi bác sĩ), một bữa nhỏ mang theo, kết quả cũ; ngủ đủ giấc.
- Sáng hôm đó: uống một hai cốc nước lọc, đánh răng không nuốt kem; không cà phê, không thuốc lá, không tập thể dục.
- Đến nơi trước giờ hẹn 10–15 phút: ngồi nghỉ, báo với nhân viên nếu bạn bị tiểu đường, đang có thai, hay ngất khi lấy máu, hoặc đang uống thuốc chống đông.
- Lấy máu xong: ấn bông đủ thời gian, uống thuốc buổi sáng nếu đã được dặn hoãn, ăn sáng. Nếu còn phải làm siêu âm bụng cùng buổi thì hỏi trước có cần tiếp tục nhịn không.
Cách tính giờ: nhịn từ 20 giờ tối đến 7 giờ 30 sáng là khoảng 11,5 tiếng, vừa đẹp cho cả đường huyết lẫn mỡ máu mà không quá dài.
Câu hỏi thường gặp
Lỡ uống cà phê sữa trước khi lấy máu thì sao?
Hãy nói thật với nhân viên lấy máu. Nếu phiếu có đường huyết đói hoặc mỡ máu, tốt nhất hẹn lại hôm khác để kết quả chính xác. Các xét nghiệm không cần nhịn như công thức máu, HbA1c vẫn có thể lấy luôn trong lần đó.
Nhịn ăn có được uống thuốc không?
Phần lớn thuốc mạn tính như thuốc huyết áp vẫn uống với một ngụm nước lọc. Thuốc tiểu đường, thuốc tuyến giáp, thuốc chống đông cần hỏi bác sĩ cách dùng sáng hôm đó. Không tự bỏ thuốc nhiều ngày trước khi xét nghiệm.
Xét nghiệm máu buổi chiều có được không?
Được với các xét nghiệm không cần nhịn. Với đường huyết đói và mỡ máu, lấy buổi chiều buộc bạn nhịn từ sáng, vừa mệt vừa khó đảm bảo, nên buổi sáng vẫn tốt hơn. Một số xét nghiệm hormone và sắt cũng nên lấy buổi sáng vì thay đổi theo giờ.
Nhịn ăn 6 tiếng có đủ không?
Với đường huyết lúc đói thì chưa đủ, tối thiểu là 8 tiếng. Với mỡ máu, nhiều nơi yêu cầu 9–12 tiếng. Nếu chỉ làm công thức máu, chức năng thận, HbA1c thì không cần nhịn. Hãy hỏi lại nơi xét nghiệm dựa trên phiếu chỉ định cụ thể.
Trẻ em đi xét nghiệm máu có phải nhịn ăn không?
Tuỳ xét nghiệm. Nhiều xét nghiệm cho trẻ không cần nhịn. Khi bắt buộc, thời gian nhịn thường ngắn hơn người lớn và nên được lấy máu sớm nhất buổi sáng. Hãy hỏi bác sĩ nhi để có hướng dẫn phù hợp với tuổi của bé.
Có nên uống nhiều nước trước khi lấy máu không?
Nên uống một hai cốc nước lọc như bình thường để mạch dễ lấy. Không cần uống quá nhiều vì có thể làm loãng nhẹ một số chỉ số và khiến bạn buồn tiểu liên tục. Nếu cùng lúc lấy nước tiểu, có thể lấy mẫu trước rồi mới uống thêm.
