Cách dùng dấu câu trong tiếng Việt: dấu phẩy, chấm phẩy, hai chấm, ngoặc kép

Dấu câu trong tiếng Việt có mấy quy tắc cốt lõi: dấu phẩy ngăn các thành phần cùng loại và tách trạng ngữ đầu câu khỏi phần chính; dấu chấm phẩy ngăn các vế câu dài hoặc các mục liệt kê đã có dấu phẩy bên trong; dấu hai chấm báo trước lời giải thích, liệt kê hoặc lời dẫn; ngoặc kép bao lời dẫn trực tiếp, tên tác phẩm và từ dùng với nghĩa đặc biệt. Về trình bày: dấu câu viết liền chữ phía trước và cách một khoảng trắng với chữ phía sau.

Đọc thì có vẻ đơn giản, nhưng lỗi dấu câu xuất hiện ở hầu hết văn bản: dấu phẩy chen giữa chủ ngữ và vị ngữ, ba dấu chấm thành năm, khoảng trắng đặt trước dấu phẩy, ngoặc kép lệch kiểu. Những lỗi này không làm sai chính tả nhưng làm câu khó đọc, có khi đổi nghĩa. Bài này đi qua từng dấu với ví dụ đúng sai, rồi tổng kết các lỗi trình bày hay gặp khi gõ máy.

Dấu phẩy: dùng đúng 5 trường hợp chính

Ngăn các từ, cụm từ cùng chức năng. Ví dụ: "Chợ bán rau, cá, thịt, trái cây." Trước từ "và" ở cuối danh sách, tiếng Việt thường không đặt dấu phẩy: "rau, cá và thịt".

Tách trạng ngữ đầu câu. Ví dụ: "Sáng nay, trời mưa to." "Vì kẹt xe, cả nhóm đến muộn." Trạng ngữ ngắn có thể bỏ dấu phẩy nếu câu vẫn rõ, nhưng trạng ngữ dài nên có dấu phẩy để người đọc biết phần chính bắt đầu từ đâu.

Ngăn các vế câu ghép. Ví dụ: "Trời đã tối, đèn đường bật sáng." Đặt dấu phẩy trước các từ nối như "nhưng", "còn", "mà": "Bài khó, nhưng ai cũng làm xong."

Tách thành phần chú thích, thành phần gọi đáp. Ví dụ: "Lan, bạn cùng lớp của em, vừa đoạt giải." "Mẹ ơi, con về rồi."

Ngăn phần thập phân trong số. Theo cách viết số ở Việt Nam, dấu phẩy ngăn phần thập phân, dấu chấm ngăn hàng nghìn: 3,5 kg; 1.500.000 đồng. Viết theo kiểu tiếng Anh "3.5 kg" trong văn bản tiếng Việt dễ gây nhầm lẫn.

Những lỗi dấu phẩy hay gặp nhất

Phần lớn lỗi dấu phẩy đến từ việc đặt dấu theo nhịp thở khi đọc, thay vì theo cấu trúc câu.

Mẹo kiểm tra lỗi dấu phẩy giữa chủ ngữ và vị ngữ: đọc to câu, nếu phần trước dấu phẩy là "ai, cái gì" và phần sau là "làm gì, thế nào" thì dấu phẩy đó thừa. Ngoại lệ là khi giữa chủ ngữ và vị ngữ có chèn một thành phần chú thích, lúc đó cần cặp dấu phẩy bao hai đầu phần chú thích. Một dấu phẩy đặt sai không làm câu sai chính tả, nhưng đủ làm người đọc khựng lại, đọc lần hai mới hiểu.

Dấu chấm phẩy và dấu hai chấm

Dấu chấm phẩy (;) đánh dấu ranh giới mạnh hơn dấu phẩy nhưng yếu hơn dấu chấm. Dùng trong hai trường hợp. Thứ nhất, ngăn các vế của câu ghép khi mỗi vế đã khá dài hoặc đã có dấu phẩy bên trong: "Sáng thứ Bảy, cả nhà đi chợ, dọn nhà; chiều Chủ nhật, mọi người về quê thăm ông bà." Thứ hai, ngăn các mục trong danh sách liệt kê xuống dòng, nhất là khi mỗi mục là một cụm dài. Sau dấu chấm phẩy viết thường.

Dấu hai chấm (:) báo hiệu phần đứng sau giải thích, làm rõ hoặc liệt kê cho phần đứng trước: "Hồ sơ gồm ba loại giấy: đơn đăng ký, bản sao căn cước, ảnh 3x4." Hai chấm cũng mở đầu lời dẫn trực tiếp, kèm ngoặc kép: Bà dặn: "Đi đường cẩn thận nhé."

Lỗi hay gặp với dấu hai chấm là đặt nó giữa động từ và tân ngữ khi không có ý liệt kê rõ ràng, như "Chúng em cần: sự hỗ trợ". Câu đúng là "Chúng em cần sự hỗ trợ". Một lỗi khác là đặt hai dấu hai chấm trong cùng một câu, khiến người đọc không biết phần nào giải thích cho phần nào. Nếu câu cần hai lần giải thích, nên tách thành hai câu.

Ngoặc kép, ngoặc đơn, ba chấm và chấm than

Ngoặc kép dùng cho ba việc. Bao lời dẫn trực tiếp (Thầy nói: "Ngày mai kiểm tra."), bao tên tác phẩm, tờ báo khi không in nghiêng (tác phẩm "Tắt đèn"), và đánh dấu từ dùng với nghĩa đặc biệt hoặc mỉa mai (một "món quà" chẳng ai muốn nhận). Văn bản tiếng Việt nên dùng ngoặc kép cong “ ” hoặc thẳng " ", nhưng giữ một kiểu trong cả văn bản.

Dấu chấm đặt trong hay ngoài ngoặc kép? Nếu lời dẫn trong ngoặc là một câu trọn vẹn, dấu kết thúc câu đặt bên trong ngoặc. Nếu chỉ trích một từ hay một phần câu, dấu chấm đặt bên ngoài: Anh ấy gọi đó là "giải pháp tạm".

Ngoặc đơn bao phần chú thích thêm. Ví dụ: "Đà Lạt (Lâm Đồng) mát quanh năm." Bỏ phần trong ngoặc đi, câu vẫn phải đúng ngữ pháp. Nếu bỏ đi mà câu hỏng, phần đó không nên đặt trong ngoặc đơn.

Dấu ba chấm có đúng ba dấu. Dùng khi liệt kê chưa hết (rau, củ, quả…), khi lời nói ngập ngừng, bỏ lửng, hoặc khi trích dẫn có lược bớt. Viết hai chấm hay năm, sáu chấm đều không đúng. Không viết "v.v…" vì "v.v." đã mang nghĩa liệt kê chưa hết.

Dấu chấm than dùng tiết chế. Dùng cho câu cảm thán và câu cầu khiến: "Đẹp quá!", "Đứng lại!". Trong văn bản trang trọng, mỗi câu tối đa một dấu chấm than; "!!!" hay "?!" chỉ hợp với tin nhắn thân mật.

Khoảng trắng và gạch nối: quy tắc trình bày khi gõ máy

Phần lớn lỗi dấu câu trên máy tính là lỗi khoảng trắng. Bảng dưới gom các quy tắc trình bày đang được dùng phổ biến trong sách báo và văn bản hành chính.

Lỗi hay gặp nhất là đặt khoảng trắng trước dấu phẩy hoặc dấu chấm ("Hôm nay , trời đẹp ."), và thiếu khoảng trắng sau dấu ("Hôm nay,trời đẹp."). Trên máy tính, lỗi đầu khiến dấu phẩy có thể bị đẩy xuống đầu dòng sau khi văn bản tự xuống dòng, trông rất xấu. Dùng chức năng tìm và thay thế: tìm " ," thay bằng ",", tìm " ." thay bằng "." để sửa nhanh cả văn bản.

Soát dấu câu trong 5 phút trước khi gửi

Một văn bản vài trang có thể soát dấu câu nhanh bằng các bước dưới đây, kết hợp mắt đọc và chức năng tìm kiếm của trình soạn thảo.

1. Tìm khoảng trắng thừa trước dấu: tìm lần lượt " ,", " .", " :", " ;", " ?" và thay bằng dấu không có khoảng trắng phía trước.
2. Tìm dấu thiếu khoảng trắng phía sau: đọc lướt những chỗ chữ dính liền dấu phẩy, như "rau,cá". Một số trình soạn thảo cho tìm theo mẫu, nhưng đọc bằng mắt vẫn chắc hơn.
3. Tìm "...." và "..": sửa về đúng ba chấm. Nếu văn bản dùng ký tự ba chấm liền (…), giữ một kiểu trong cả bài.
4. Đọc to từng câu dài trên hai dòng: câu nào đọc hết hơi mới tới dấu chấm thì nên tách đôi, hoặc thêm dấu phẩy, chấm phẩy ở ranh giới vế câu.
5. Kiểm tra ngoặc đóng mở có đủ cặp: mỗi ngoặc kép, ngoặc đơn mở ra phải có dấu đóng. Lỗi thiếu ngoặc đóng hay gặp khi trích dẫn dài kéo qua nhiều câu.

Với văn bản rất quan trọng như đơn xin việc, hợp đồng, luận văn, nên in ra giấy hoặc đổi sang cỡ chữ lớn hơn rồi đọc lại. Mắt thường bỏ sót lỗi dấu câu trên màn hình nhỏ, nhất là trên điện thoại, nơi dấu phẩy và dấu chấm chỉ cách nhau vài điểm ảnh.

Câu hỏi thường gặp