Câu trả lời ngắn: "kĩ" và "kỹ", "lí do" và "lý do", "hoà" và "hòa" đều đang được dùng hợp lệ, chỉ khác quy ước. Theo Quyết định 1989/QĐ-BGDĐT năm 2018 về chính tả trong sách giáo khoa phổ thông, âm i đứng ngay sau phụ âm đầu viết bằng i ngắn (hi vọng, kỉ niệm, lí luận, mĩ thuật), và dấu thanh đặt trên chữ cái ghi âm chính (hoà nhạc, quý hoá, mạnh khoẻ). Nhiều cơ quan, báo chí và người viết vẫn dùng cách cũ: y dài và dấu đặt kiểu "hòa", "khỏe".
Điều quan trọng nhất là thống nhất trong cùng một văn bản: đã viết "kĩ thuật" thì đừng viết "kỹ năng" ở đoạn sau; đã viết "hoà" thì đừng có "hòa" ở trang kế. Riêng tên riêng như tên người, tên địa danh, tên cơ quan thì viết đúng theo tên đã đăng ký, không tự đổi. Phần dưới giải thích từng quy tắc và cách chọn phù hợp cho học sinh, người làm văn phòng, người viết nội dung.
Vì sao tiếng Việt có hai cách viết i và y
Trong chữ Quốc ngữ, i và y ghi cùng một âm khi đứng sau phụ âm đầu, đọc "ly" hay "li", "mỹ" hay "mĩ" đều giống nhau. Sự khác nhau đến từ thói quen in ấn và từ điển trong hơn một thế kỷ qua: có từ điển ưu tiên y cho từ Hán Việt, có nơi ưu tiên i. Kết quả là hai cách viết cùng tồn tại lâu dài.
Ngành giáo dục đã nhiều lần ban hành quy định để thống nhất trong sách giáo khoa. Quy định gần nhất là Quyết định 1989/QĐ-BGDĐT ngày 25/5/2018 về chính tả trong chương trình và sách giáo khoa giáo dục phổ thông, chọn viết i ngắn sau phụ âm đầu. Văn bản này áp dụng cho sách giáo khoa; nó không bắt buộc mọi văn bản ngoài trường học phải đổi. Vì vậy báo chí, văn bản hành chính và nhiều nhà xuất bản vẫn có cách viết riêng, phổ biến nhất là "kỹ thuật", "lý do", "quý vị".
Hiểu như vậy để thấy: con học lớp 3 viết "kĩ năng" là đúng theo sách, bố mẹ viết "kỹ năng" trong email công ty cũng không sai. Việc sửa qua sửa lại cho nhau thường không cần thiết. Lỗi thật sự là viết lẫn lộn hai kiểu trong cùng một trang.
Khi nào bắt buộc y, khi nào có thể chọn
Không phải mọi chữ y đều đổi được thành i. Bảng dưới tách rõ phần bắt buộc và phần có hai cách viết.
| Vị trí | Cách viết | Ví dụ |
|---|---|---|
| Âm i đứng một mình hoặc đứng đầu, từ Hán Việt | y | y tá, y tế, ý kiến, ỷ lại |
| Sau âm đệm u (uy, uyên, uyết) | bắt buộc y | quy định, thuỷ sản, khuya, tuyên truyền, huy chương |
| Âm iê đứng đầu không có phụ âm | yê | yên tâm, yếu, yêu thương, yểm trợ |
| Âm iê có phụ âm đầu | iê | tiên, kiến, liên, miền, nghiêng |
| Âm i đứng ngay sau phụ âm đầu | sách giáo khoa viết i; nhiều nơi vẫn viết y | kĩ/kỹ, lí/lý, mĩ/mỹ, hi sinh/hy sinh, kì thi/kỳ thi |
| Âm i đứng một mình, từ thuần Việt | i | ì ạch, ỉ ôi, im lặng |
| Tên riêng | giữ đúng tên | Nguyễn Vỹ, Vi Văn Định, Mỹ Tho, Quy Nhơn |
Hai dòng đầu là nơi hay bị sửa nhầm nhất khi ai đó chuyển sang i ngắn quá đà: "quy định" không thể viết "qui định" theo quy định 2018, vì sau âm đệm u phải là y. Tương tự "thuỷ", "khuy", "huy" đều giữ y. Cần phân biệt "qui" trong cách viết cũ với "quy" trong cách viết hiện hành; sách giáo khoa dùng "quy".
Đặt dấu thanh: "hoà" hay "hòa", "thuỷ" hay "thủy"
Vấn đề thứ hai cũng gây tranh luận không kém là vị trí dấu thanh khi âm tiết có hai, ba nguyên âm. Có hai trường phái. Kiểu cũ, quen thuộc trên báo chí và bàn phím lâu năm: hòa, khỏe, thủy (dấu đặt trên chữ o hoặc u đứng trước). Kiểu mới, dựa trên ngữ âm học: dấu luôn đặt trên chữ cái ghi âm chính, nên viết hoà, khoẻ, thuỷ.
Lý do của kiểu mới: trong "oa", "oe", "uy", chữ o hoặc u chỉ là âm đệm (làm tròn môi), còn a, e, y mới là âm chính mang thanh điệu. Quyết định 1989 về chính tả sách giáo khoa nêu dấu thanh đặt trên hoặc dưới chữ cái ghi âm chính, với ví dụ "hoà nhạc", "quý hoá", "mạnh khoẻ".
Với các nguyên âm đôi, quy tắc rõ ràng và hai trường phái giống nhau: ia, ua, ưa đặt dấu ở chữ thứ nhất (mía, của, lửa); iê, yê, uô, ươ đặt dấu ở chữ thứ hai (tiếng, khuyến, muốn, được). Khi có phụ âm cuối, dấu cũng đặt trên âm chính: "hoàng", "toán", "quyết". Như vậy tranh luận chỉ xoay quanh một nhóm nhỏ vần không có phụ âm cuối: oa, oe, uy (hoà/hòa, khoẻ/khỏe, thuỷ/thủy).
Trên máy tính, các bộ gõ tiếng Việt phổ biến đều có tuỳ chọn kiểu đặt dấu, thường gọi là "đặt dấu kiểu mới" và "kiểu cũ". Tên và vị trí tuỳ chọn khác nhau theo bộ gõ và phiên bản. Chọn một kiểu và giữ nguyên, để mọi văn bản đánh ra đều thống nhất.
Nên chọn cách viết nào cho mình
Không có câu trả lời duy nhất, nhưng có thể chọn theo bối cảnh dưới đây để tránh rắc rối.
- Học sinh, giáo viên phổ thông: theo sách giáo khoa hiện hành, tức i ngắn sau phụ âm đầu (kĩ, lí, mĩ) và dấu đặt trên âm chính (hoà, khoẻ, thuỷ). Bài kiểm tra chấm theo quy định của sách.
- Văn bản hành chính, hợp đồng: theo mẫu và thói quen của cơ quan, đơn vị. Nhiều cơ quan dùng y dài (lý do, kỹ thuật) và dấu kiểu cũ (Ủy ban, hòa giải). Quan trọng là đồng bộ với các văn bản cũ của chính đơn vị đó.
- Báo, blog, website: chọn một kiểu, ghi vào quy chuẩn biên tập, áp cho mọi bài. Thống nhất giúp công cụ tìm kiếm nội bộ hoạt động tốt hơn, vì "hoà" và "hòa" là hai chuỗi ký tự khác nhau với máy.
- Tên riêng: luôn giữ nguyên như giấy tờ gốc. Người tên "Thủy" trên căn cước thì viết "Thủy", không đổi thành "Thuỷ" dù văn bản dùng kiểu mới.
- Tin nhắn, mạng xã hội: viết theo thói quen, miễn đúng chữ và đúng dấu. Không ai bị hiểu sai vì "kỹ" hay "kĩ".
Một lưu ý kỹ thuật cho người làm nội dung số: do hai kiểu đặt dấu tạo ra chuỗi ký tự khác nhau, ô tìm kiếm trên website có thể không tìm thấy bài viết "hòa nhạc" khi người dùng gõ "hoà nhạc". Nếu website dùng nhiều nguồn bài, nên chuẩn hoá về một kiểu trước khi đăng.
Những lỗi hay gặp khi đổi giữa hai cách viết
Đổi y thành i ở cả chỗ bắt buộc y. Người mới chuyển sang i ngắn hay sửa luôn "quy định" thành "qui định", "thuỷ" thành "thuỉ", "y tế" thành "i tế". Ba trường hợp này đều sai: y sau âm đệm u giữ nguyên, và âm i đứng một mình trong từ Hán Việt vẫn viết y.
Dùng lệnh thay thế hàng loạt. Lệnh "thay tất cả y bằng i" trong trình soạn thảo sẽ phá hỏng tên riêng, từ "yêu", "yên", "khuya". Nếu cần chuẩn hoá, chỉ thay từng từ cụ thể như "lý" thành "lí", "kỹ" thành "kĩ", và đọc lại từng chỗ.
Trộn hai kiểu đặt dấu khi sao chép. Dán đoạn văn từ nguồn khác vào văn bản của mình thường kéo theo kiểu dấu của nguồn đó. Kết quả là một trang có cả "hoà" lẫn "hòa". Sau khi dán, dùng chức năng tìm kiếm gõ "hòa" và "hoà" để phát hiện.
Sửa tên riêng cho "đúng chuẩn". Tên người, tên công ty, tên trường, tên địa danh là tên riêng đã đăng ký, không áp quy tắc chung. "Mỹ Tho", "Quy Nhơn", "Thủy" phải giữ nguyên dù văn bản dùng kiểu khác.
Cách kiểm tra văn bản đã thống nhất i/y và dấu thanh
Trước khi nộp luận văn, gửi hợp đồng hay đăng bài, làm nhanh năm bước sau. Một văn bản vài chục trang mất khoảng mười phút.
- Mở chức năng tìm kiếm (Ctrl+F trên Windows, Command+F trên macOS).
- Tìm lần lượt "kỹ", "lý", "mỹ", "kỳ", "hy" để xem văn bản có lẫn y dài không, nếu bạn đã chọn i ngắn; làm ngược lại nếu đã chọn y dài.
- Tìm "hòa", "khỏe", "thủy", "hoà", "khoẻ", "thuỷ". Chỉ được còn một trong hai nhóm.
- Với mỗi kết quả lệch, kiểm tra có phải tên riêng không. Tên riêng thì giữ nguyên.
- Ghi lựa chọn của mình vào đầu tài liệu hoặc quy chuẩn chung của nhóm, để người cùng soạn theo một kiểu.
Nếu làm việc nhóm trên tài liệu dùng chung, thống nhất từ đầu tiết kiệm nhiều thời gian hơn sửa ở cuối. Một dòng ghi chú "văn bản dùng i ngắn và dấu đặt trên âm chính" ở trang đầu đủ để mọi người theo.
Câu hỏi thường gặp
Viết "kĩ" hay "kỹ" mới đúng chính tả?
Cả hai đều được chấp nhận. Sách giáo khoa phổ thông theo Quyết định 1989/QĐ-BGDĐT năm 2018 viết "kĩ" với i ngắn. Nhiều báo, cơ quan và từ điển vẫn dùng "kỹ". Hãy chọn một cách và dùng thống nhất trong cả văn bản.
"Quy định" hay "qui định"?
Theo quy định chính tả sách giáo khoa hiện hành, viết "quy định", vì sau âm đệm u phải là y. Cách viết "qui" gặp trong một số sách báo cũ. Văn bản hành chính hiện nay cũng phổ biến dùng "quy".
Đặt dấu "hoà" hay "hòa" thì đúng?
Cả hai đều phổ biến. Sách giáo khoa đặt dấu trên âm chính nên viết "hoà", "khoẻ", "thuỷ". Nhiều báo và văn bản hành chính viết "hòa", "khỏe", "thủy". Chọn một kiểu và giữ đồng bộ, tên riêng thì theo giấy tờ gốc.
Tên con là "Vy" có phải đổi thành "Vi" không?
Không. Tên riêng viết đúng như trong giấy khai sinh, căn cước. Quy định chính tả sách giáo khoa nêu rõ tên riêng có âm i thì viết theo đúng tên riêng đó. "Vy" và "Vi" là hai tên khác nhau trên giấy tờ.
Học sinh viết "lý do" trong bài kiểm tra có bị trừ điểm không?
Tuỳ cách chấm của giáo viên và trường. Vì sách giáo khoa dùng "lí do", học sinh nên viết theo sách để an toàn. Nếu bị trừ điểm vì cách viết y, phụ huynh có thể trao đổi nhẹ nhàng với giáo viên dựa trên quy định chính thức.
Bộ gõ trên điện thoại đặt dấu kiểu nào?
Mỗi bàn phím có mặc định khác nhau, và nhiều bàn phím cho chọn kiểu đặt dấu trong phần cài đặt gõ tiếng Việt. Tên mục khác nhau tuỳ hãng và phiên bản. Nếu thấy dấu bị đặt lệch so với thói quen, vào cài đặt bàn phím để đổi.
