Ở người trưởng thành, creatinin máu thường trong khoảng 62–115 µmol/L ở nam và 53–97 µmol/L ở nữ (khoảng 0,7–1,3 mg/dL và 0,6–1,1 mg/dL), ure khoảng 2,5–7,5 mmol/L. Chỉ số quan trọng nhất lại là eGFR (mức lọc cầu thận ước tính): từ 90 mL/phút/1,73 m² trở lên là bình thường, 60–89 là giảm nhẹ, dưới 60 kéo dài trên 3 tháng là đủ tiêu chuẩn bệnh thận mạn.
Creatinin là chất thải sinh ra từ cơ bắp, được thận lọc ra nước tiểu. Thận lọc kém thì creatinin trong máu tăng. Nhưng cùng một con số creatinin có thể bình thường với một anh tập gym 80 kg và đáng lo với một bà cụ 45 kg. Vì thế phòng xét nghiệm dùng creatinin, tuổi và giới để tính ra eGFR, giúp so sánh công bằng hơn giữa người với người.
Các chỉ số chức năng thận trên phiếu xét nghiệm
Đơn vị trong nước thường là µmol/L cho creatinin và mmol/L cho ure. Phiếu nước ngoài hoặc tài liệu tiếng Anh hay dùng mg/dL và BUN (nitơ ure máu), con số trông khác hẳn nhưng cùng ý nghĩa.
| Chỉ số | Khoảng thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Creatinin máu | nam khoảng 62–115 µmol/L; nữ khoảng 53–97 µmol/L | mg/dL nhân 88,4 ra µmol/L |
| Ure máu | khoảng 2,5–7,5 mmol/L | phụ thuộc nhiều vào lượng đạm ăn vào, nước uống |
| BUN (nếu có) | khoảng 7–20 mg/dL | BUN khác ure; không so trực tiếp hai con số |
| eGFR | từ 90 mL/phút/1,73 m² | tính theo công thức, thường là CKD-EPI |
| Tỉ lệ albumin/creatinin niệu (ACR) | dưới 3 mg/mmol (dưới 30 mg/g) | dấu hiệu tổn thương thận sớm |
| Axit uric | nam khoảng 200–420 µmol/L; nữ khoảng 140–360 µmol/L | liên quan gút, hay làm cùng bộ thận |
| Điện giải (Na, K) | Na khoảng 135–145; K khoảng 3,5–5,0 mmol/L | kali tăng đáng lo ở người suy thận |
Đọc eGFR cần biết hai điều. Một là công thức được thiết kế cho người có creatinin ổn định; khi đang mất nước, ốm cấp, eGFR có thể giảm tạm thời. Hai là nhiều phòng xét nghiệm chỉ in “trên 60” hoặc “trên 90” thay vì con số cụ thể, vì ở vùng cao công thức kém chính xác. Điều đó không có nghĩa thiếu thông tin quan trọng.
Các giai đoạn suy giảm chức năng thận theo eGFR
Theo phân loại quốc tế KDIGO, bệnh thận mạn được xếp giai đoạn bằng eGFR (G1–G5) và mức albumin niệu (A1–A3). Chỉ gọi là bệnh thận mạn khi bất thường kéo dài trên 3 tháng.
| Giai đoạn | eGFR (mL/phút/1,73 m²) | Ý nghĩa thường gặp |
|---|---|---|
| G1 | từ 90 | bình thường; chỉ là bệnh khi có dấu hiệu tổn thương thận khác như albumin niệu, bất thường trên siêu âm |
| G2 | 60–89 | giảm nhẹ; hay gặp ở người lớn tuổi; cũng chỉ là bệnh khi có tổn thương kèm |
| G3a | 45–59 | giảm nhẹ đến vừa; bắt đầu cần điều chỉnh liều một số thuốc |
| G3b | 30–44 | giảm vừa đến nặng; theo dõi biến chứng thiếu máu, xương, kali |
| G4 | 15–29 | giảm nặng; cần bác sĩ chuyên khoa thận theo dõi sát, chuẩn bị phương án điều trị thay thế |
| G5 | dưới 15 | suy thận; có thể cần lọc máu hoặc ghép thận |
Albumin niệu được chia: A1 dưới 3 mg/mmol (bình thường đến tăng nhẹ), A2 từ 3–30 mg/mmol (tăng vừa), A3 trên 30 mg/mmol (tăng nặng). Một người eGFR 70 nhưng ACR 15 mg/mmol có nguy cơ tiến triển cao hơn người eGFR 55 mà không có albumin niệu, vì vậy bác sĩ luôn nhìn cả hai trục.
Vì sao creatinin, ure dao động mà chưa chắc thận có bệnh
Khối cơ. Người nhiều cơ, tập tạ, vận động viên có creatinin cao hơn mức trung bình; người gầy yếu, người già ít cơ, người cụt chi có creatinin thấp, nên eGFR có thể bị ước tính quá đẹp. Khi nghi ngờ, bác sĩ có thể cho xét nghiệm cystatin C, một chất ít phụ thuộc khối cơ.
Ăn nhiều thịt ngay trước khi lấy máu. Một bữa thịt bò, thịt nướng lớn trong vòng 12 giờ có thể làm creatinin tăng thêm đáng kể, vì thịt nấu chín chứa creatinin. Ure cũng tăng theo lượng đạm ăn vào. Nên ăn bình thường, tránh bữa “đại tiệc đạm” tối hôm trước.
Mất nước. Tiêu chảy, nôn, ra nhiều mồ hôi, uống quá ít nước làm ure tăng nhiều hơn creatinin; tỉ lệ ure/creatinin cao là một gợi ý của mất nước. Bù đủ nước rồi thử lại, chỉ số thường giảm về.
Thực phẩm bổ sung creatine. Người tập gym dùng creatine thường có creatinin máu cao hơn. Hãy nói với bác sĩ để tránh bị chẩn đoán nhầm.
Thuốc. Một số thuốc làm creatinin tăng nhẹ mà không làm hại thận, ngược lại thuốc giảm đau chống viêm không steroid dùng kéo dài, một số kháng sinh, thuốc cản quang có thể gây tổn thương thận thật. Mang danh sách thuốc khi khám.
Sai số giữa các lần. Creatinin thay đổi 5–10% giữa hai lần thử là chuyện có thể gặp. Điều đáng lo là xu hướng tăng dần qua nhiều lần hoặc tăng nhanh trong vài ngày, gợi ý tổn thương thận cấp.
Ví dụ đọc một phiếu chức năng thận
Giả định một người đàn ông 58 tuổi, tăng huyết áp 8 năm, phiếu ghi: creatinin 118 µmol/L (hơi trên ngưỡng 115), ure 6,8 mmol/L, eGFR 61 mL/phút/1,73 m², tỉ lệ albumin/creatinin niệu 9 mg/mmol. Nhìn riêng creatinin, nhiều người nghĩ “chỉ vượt có 3 đơn vị”. Nhưng eGFR đang ở ranh giới 60 và albumin niệu ở mức A2, nghĩa là thận đã có dấu hiệu tổn thương. Nếu tình trạng này kéo dài trên 3 tháng, người này được xếp bệnh thận mạn G2A2.
Hướng xử lý thường gặp: kiểm tra lại sau khoảng 3 tháng để xác nhận; bác sĩ rà lại phác đồ huyết áp, vì một số nhóm thuốc hạ áp còn giúp giảm albumin niệu; kiểm tra đường huyết, mỡ máu; dặn ăn nhạt, tránh thuốc giảm đau chống viêm. Những câu nên hỏi: “Mục tiêu huyết áp của cháu là bao nhiêu? Bao lâu thử lại albumin niệu? Thuốc nào cháu cần tránh?”. Ví dụ chỉ để minh hoạ cách đọc, mỗi trường hợp thật cần bác sĩ đánh giá.
Ngược lại, một chàng trai 25 tuổi tập gym, creatinin 125 µmol/L, eGFR 72, nước tiểu hoàn toàn bình thường, huyết áp bình thường: khả năng cao là do khối cơ và bữa ăn nhiều đạm. Bác sĩ có thể cho thử lại sau khi ngưng creatine, tránh thịt tối hôm trước, hoặc làm cystatin C để chắc chắn.
Người tăng huyết áp, tiểu đường nên kiểm tra thận thế nào
Tăng huyết áp và tiểu đường là hai nguyên nhân hàng đầu gây bệnh thận mạn. Điều đáng sợ là thận có thể mất một nửa chức năng mà người bệnh vẫn thấy bình thường: không đau, không phù, tiểu vẫn đều. Đến khi mệt mỏi, buồn nôn, phù, ngứa thì eGFR thường đã thấp.
Vì vậy khuyến cáo phổ biến là người tiểu đường type 2 và người tăng huyết áp nên làm cả creatinin máu (để tính eGFR) và tỉ lệ albumin/creatinin niệu ít nhất mỗi năm một lần, kể từ lúc được chẩn đoán. Người tiểu đường type 1 thường bắt đầu sau khoảng 5 năm mắc bệnh. Khi đã có albumin niệu hoặc eGFR dưới 60, bác sĩ sẽ hẹn dày hơn, 3–6 tháng một lần.
Chỉ làm creatinin mà bỏ qua albumin niệu là thiếu sót hay gặp. Albumin niệu là dấu hiệu tổn thương sớm nhất, xuất hiện trước khi eGFR giảm nhiều năm, và đây là giai đoạn kiểm soát huyết áp, đường huyết tốt có thể làm chậm đáng kể tiến triển. Nếu đi khám định kỳ mà chưa từng được làm xét nghiệm này, bạn có thể chủ động hỏi bác sĩ.
Những nhóm khác cũng nên kiểm tra định kỳ: người trên 60 tuổi, người béo phì, có người thân bị bệnh thận, từng bị sỏi thận, bệnh tim mạch, hay dùng thuốc giảm đau kéo dài, bệnh gút.
Bảo vệ thận và khi nào cần khám chuyên khoa thận
Một số việc làm hằng ngày giúp giảm tốc độ suy giảm chức năng thận, có ý nghĩa nhất với người đã có chỉ số bất thường:
- Giữ huyết áp và đường huyết trong mục tiêu bác sĩ đặt; đây là hai việc quan trọng nhất.
- Ăn nhạt: giảm muối, nước mắm, mì gói, đồ chế biến sẵn. Khuyến cáo chung cho người lớn là dưới 5 g muối mỗi ngày, khoảng một thìa cà phê.
- Không tự dùng thuốc giảm đau chống viêm kéo dài, thuốc nam, thuốc “bổ thận” không rõ thành phần.
- Uống đủ nước theo nhu cầu, không cần ép uống quá nhiều; người đã suy thận nặng có thể bị bác sĩ giới hạn lượng nước.
- Đạm vừa phải. Người đã suy giảm chức năng thận nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về lượng đạm, kali, phốt pho phù hợp, không tự kiêng khem quá mức.
- Bỏ thuốc lá, duy trì cân nặng hợp lý, vận động đều.
Nên được khám chuyên khoa thận khi eGFR dưới 30, giảm nhanh (mất trên khoảng 5 đơn vị mỗi năm), albumin niệu mức A3, hồng cầu niệu kéo dài không rõ nguyên nhân, kali máu cao, hoặc tăng huyết áp khó kiểm soát dù đã dùng nhiều thuốc. Đi cấp cứu nếu tiểu rất ít hoặc không tiểu được, phù nhanh, khó thở, lơ mơ.
Câu hỏi thường gặp
Creatinin cao một chút có phải suy thận không?
Chưa chắc. Creatinin có thể tăng nhẹ do nhiều cơ, ăn nhiều thịt, mất nước hoặc dùng creatine. Bác sĩ sẽ xem eGFR, albumin niệu, các lần thử trước và thường cho thử lại sau vài tuần. Chỉ chẩn đoán bệnh thận mạn khi bất thường kéo dài trên 3 tháng.
Uống nhiều nước có làm giảm creatinin không?
Nếu bạn đang thiếu nước, uống đủ sẽ giúp chỉ số về đúng mức thật. Nhưng uống thật nhiều trước khi lấy máu không cải thiện chức năng thận và không làm eGFR tốt hơn. Người suy thận nặng còn có thể bị hại vì uống quá nhiều. Uống theo nhu cầu và lời dặn của bác sĩ là đủ.
eGFR giảm theo tuổi có bình thường không?
Mức lọc cầu thận giảm dần theo tuổi, nhiều người trên 70 tuổi có eGFR trong khoảng 60–89 mà không có bệnh thận. Tuy nhiên eGFR dưới 60 kéo dài, hoặc có albumin niệu, thì dù cao tuổi vẫn cần được theo dõi và điều chỉnh thuốc phù hợp.
Ure cao mà creatinin bình thường thì sao?
Tình huống này hay gặp khi mất nước, ăn nhiều đạm, xuất huyết tiêu hoá hoặc dùng corticoid. Thường bác sĩ sẽ hỏi về ăn uống, nôn, tiêu chảy, phân đen và cho thử lại sau khi bù nước. Ure tăng đơn độc ít khi là dấu hiệu bệnh thận nếu creatinin và eGFR ổn.
Có cần nhịn ăn khi xét nghiệm chức năng thận không?
Creatinin, ure không bắt buộc nhịn ăn, nhưng nên tránh bữa nhiều thịt trong khoảng 12 giờ trước. Nếu cùng lần làm đường huyết hay mỡ máu thì nhịn theo yêu cầu của các xét nghiệm đó. Với tỉ lệ albumin/creatinin niệu, nên lấy nước tiểu buổi sáng và tránh tập nặng hôm trước.
Đau lưng có phải do thận yếu không?
Phần lớn đau lưng do cơ, cột sống, tư thế, không phải do thận. Bệnh thận mạn thường không đau. Đau hông lưng một bên dữ dội kèm tiểu máu có thể là sỏi thận; đau kèm sốt, tiểu buốt có thể là viêm thận. Muốn biết thận thế nào cần xét nghiệm máu, nước tiểu chứ không dựa vào cảm giác đau lưng.
