Với người lớn chưa có bệnh tim mạch, mốc tham khảo phổ biến là: cholesterol toàn phần dưới 5,2 mmol/L (200 mg/dL), LDL dưới 2,6 mmol/L (100 mg/dL) là tối ưu, HDL từ 1,0 mmol/L trở lên ở nam và 1,3 mmol/L trở lên ở nữ, triglyceride dưới 1,7 mmol/L (150 mg/dL). Vượt các mốc này chưa có nghĩa phải uống thuốc ngay; mức nào cần điều trị phụ thuộc vào nguy cơ tim mạch tổng thể của bạn.
Mỡ máu cao gần như không gây triệu chứng. Người ta không thấy đau, không thấy mệt, và thường chỉ phát hiện qua xét nghiệm định kỳ hoặc khi đã có biến cố như nhồi máu cơ tim, đột quỵ. Vì thế đọc đúng bộ bốn chỉ số này, biết con số nào đáng lo và làm gì tiếp theo là việc đáng bỏ mười phút.
Bảng ngưỡng bộ mỡ máu (lipid máu) cho người lớn
Bảng dưới theo cách phân loại được dùng rộng rãi trong y văn (dựa trên khuyến cáo của chương trình giáo dục cholesterol quốc gia Hoa Kỳ, nhiều nơi trong nước cũng áp dụng). Phiếu của bạn có thể in đơn vị mmol/L hoặc mg/dL, hãy đối chiếu đúng cột.
| Chỉ số | Mức mong muốn | Ranh giới | Cao |
|---|---|---|---|
| Cholesterol toàn phần | dưới 5,2 mmol/L (dưới 200 mg/dL) | 5,2–6,1 mmol/L (200–239) | từ 6,2 mmol/L (từ 240) |
| LDL-C | dưới 2,6 mmol/L (dưới 100) tối ưu; 2,6–3,3 (100–129) gần tối ưu | 3,4–4,0 mmol/L (130–159) | 4,1–4,8 (160–189) cao; từ 4,9 (từ 190) rất cao |
| HDL-C | từ 1,5 mmol/L (từ 60) là tốt | 1,0–1,4 mmol/L ở nam; 1,3–1,4 ở nữ | thấp: dưới 1,0 (dưới 40) ở nam, dưới 1,3 (dưới 50) ở nữ |
| Triglyceride | dưới 1,7 mmol/L (dưới 150) | 1,7–2,2 mmol/L (150–199) | 2,3–5,6 (200–499) cao; từ 5,7 (từ 500) rất cao |
Đổi đơn vị: với cholesterol (toàn phần, LDL, HDL) nhân mmol/L với khoảng 38,7 để ra mg/dL; với triglyceride nhân với khoảng 88,6. Ví dụ LDL 3,5 mmol/L xấp xỉ 135 mg/dL, triglyceride 2,0 mmol/L xấp xỉ 177 mg/dL.
Một số phiếu có thêm dòng non-HDL (cholesterol toàn phần trừ HDL). Chỉ số này gom mọi loại hạt mỡ gây xơ vữa, mục tiêu thường cao hơn mục tiêu LDL khoảng 0,8 mmol/L (30 mg/dL). Nếu phiếu không có, bạn tự trừ được.
Vì sao LDL càng thấp càng tốt còn HDL cao lại tốt
Cholesterol không tan trong máu nên phải đi nhờ các hạt vận chuyển gọi là lipoprotein. LDL chở cholesterol từ gan đi khắp cơ thể; khi quá nhiều, các hạt này lọt vào thành động mạch, bị oxy hoá và tạo mảng xơ vữa làm hẹp lòng mạch. Vì vậy LDL hay được gọi nôm na là “mỡ xấu”, và với người đã có bệnh mạch vành, đột quỵ do xơ vữa hay tiểu đường kèm nhiều yếu tố nguy cơ, mục tiêu LDL do bác sĩ đặt có thể thấp hơn hẳn mốc 2,6 mmol/L ở bảng trên, có khi dưới 1,8 hoặc dưới 1,4 mmol/L.
HDL làm việc ngược lại: gom cholesterol thừa từ mô và thành mạch đưa về gan xử lý, nên HDL thấp là một yếu tố nguy cơ tim mạch. Tuy vậy HDL cao không phải tấm khiên vô hạn; các nghiên cứu cố nâng HDL bằng thuốc không cho thấy giảm biến cố tim mạch rõ ràng. Thực tế lâm sàng, bác sĩ vẫn ưu tiên hạ LDL.
Triglyceride là dạng mỡ dự trữ năng lượng, tăng mạnh theo bữa ăn nhiều tinh bột, đường, rượu bia. Mức cao vừa phải góp phần vào nguy cơ tim mạch; mức rất cao, từ khoảng 10 mmol/L trở lên, có thể gây viêm tụy cấp, một bệnh cấp cứu. Đây là lý do một người triglyceride rất cao được nhắc kiêng rượu bia tuyệt đối chứ không chỉ “uống ít lại”.
Những điều làm sai lệch kết quả mỡ máu
Bữa ăn trước khi lấy máu. Cholesterol toàn phần và HDL ít thay đổi sau ăn, nhưng triglyceride có thể tăng đáng kể vài giờ sau bữa nhiều dầu mỡ. Nhiều phòng xét nghiệm trong nước vẫn yêu cầu nhịn ăn 9–12 tiếng; nếu triglyceride lần không nhịn cao, bác sĩ sẽ cho thử lại lúc đói.
Rượu bia hôm trước. Một bữa nhậu tối hôm trước đủ đẩy triglyceride lên cao bất thường. Nên kiêng rượu bia ít nhất 24 tiếng, tốt hơn là 48–72 tiếng trước lần thử.
Đang ốm cấp hoặc mới phẫu thuật. Nhiễm trùng, sốt, chấn thương làm cholesterol giảm tạm thời. Kết quả trong giai đoạn này không phản ánh mức nền; nên thử lại sau khi khỏi vài tuần.
Mang thai, thuốc đang dùng, bệnh khác. Mỡ máu tăng sinh lý khi mang thai. Suy giáp, hội chứng thận hư, tiểu đường kiểm soát kém, một số thuốc nội tiết hay lợi tiểu cũng làm thay đổi bộ lipid; bác sĩ sẽ hỏi để tách nguyên nhân thứ phát trước khi kết luận.
LDL tính hay LDL đo. Nhiều nơi tính LDL bằng công thức từ ba chỉ số kia. Khi triglyceride trên khoảng 4,5 mmol/L, cách tính này kém chính xác; phòng xét nghiệm thường ghi chú hoặc đo LDL trực tiếp.
Mỡ máu cao: làm gì trong 3 tháng đầu
Với người chưa có bệnh tim mạch và chỉ cao mức vừa, bác sĩ thường cho thời gian thay đổi lối sống trước rồi mới quyết định thuốc. Những bước dưới đây có tác dụng thật nếu làm đều.
- Thay chất béo bão hoà bằng chất béo không bão hoà. Giảm mỡ động vật, da gà, nội tạng, thịt mỡ, đồ chiên ngập dầu, bánh quy kem, nước cốt dừa dùng thường xuyên; dùng dầu thực vật lỏng, cá, các loại hạt. Đây là thay đổi tác động rõ nhất tới LDL.
- Tăng chất xơ hoà tan. Yến mạch, đậu các loại, rau xanh, trái cây nguyên quả giúp giảm hấp thu cholesterol. Mục tiêu dễ nhớ: nửa đĩa mỗi bữa là rau.
- Cắt đường và tinh bột tinh chế nếu triglyceride cao. Nước ngọt, trà sữa, bánh kẹo, cơm trắng ăn quá nhiều là thủ phạm chính của triglyceride; rượu bia cũng vậy.
- Vận động ít nhất 150 phút mỗi tuần ở mức đi bộ nhanh, đạp xe, bơi; kết hợp tập sức mạnh 2 buổi. Vận động giúp hạ triglyceride và nâng HDL.
- Giảm 5–10% cân nặng nếu thừa cân, bỏ thuốc lá. Giảm vòng bụng thường kéo triglyceride xuống rõ rệt.
- Thử lại sau khoảng 3 tháng ở cùng phòng xét nghiệm, cùng điều kiện nhịn ăn, để so sánh công bằng.
Bác sĩ sẽ cân nhắc dùng thuốc hạ mỡ máu (phổ biến nhất là nhóm statin) ngay từ đầu nếu LDL từ 4,9 mmol/L trở lên, bạn đã có bệnh mạch vành, đột quỵ, bệnh động mạch ngoại biên, hoặc mắc tiểu đường, bệnh thận mạn kèm yếu tố nguy cơ. Thuốc, liều và mục tiêu là việc của bác sĩ điều trị; đừng tự mua, tự ngưng khi thấy chỉ số đã đẹp, vì phần lớn trường hợp mỡ máu sẽ tăng trở lại.
Ví dụ đọc một phiếu mỡ máu
Giả định một người đàn ông 45 tuổi, hút thuốc, huyết áp 145/90 mmHg, phiếu ghi: cholesterol toàn phần 6,0 mmol/L; LDL 4,0 mmol/L; HDL 0,9 mmol/L; triglyceride 2,6 mmol/L. Đối chiếu bảng: cholesterol ở mức ranh giới, LDL ranh giới cao, HDL thấp, triglyceride cao. Non-HDL bằng 6,0 trừ 0,9 là 5,1 mmol/L.
Nhìn riêng từng con số thì “chưa quá cao”, nhưng cộng với hút thuốc, tăng huyết áp, tuổi 45 và giới nam, nguy cơ tim mạch mười năm của người này có thể không nhỏ. Bác sĩ sẽ ước tính nguy cơ bằng các thang điểm, rồi mới quyết định chỉ thay đổi lối sống hay dùng thêm thuốc. Đây cũng là lý do hai người có cùng LDL 4,0 mmol/L có thể nhận hai lời khuyên khác nhau. Câu nên hỏi khi khám: “Nguy cơ tim mạch của cháu đang ở mức nào, mục tiêu LDL nên là bao nhiêu và bao lâu thì thử lại?”.
Bao lâu nên kiểm tra mỡ máu một lần
Người trưởng thành khoẻ mạnh, kết quả bình thường và không có yếu tố nguy cơ có thể kiểm tra khoảng 4–6 năm một lần theo khuyến cáo của nhiều hội tim mạch; thực tế ở Việt Nam, nhiều người làm hằng năm trong đợt khám sức khoẻ của cơ quan. Nên thử lần đầu từ khoảng 20 tuổi, sớm hơn nếu gia đình có người bị nhồi máu cơ tim, đột quỵ trước 55 tuổi (nam) hoặc 65 tuổi (nữ), hoặc có người cholesterol rất cao.
Người thừa cân, tăng huyết áp, tiểu đường, hút thuốc, đã có kết quả ở ngưỡng ranh giới nên thử mỗi năm. Người mới bắt đầu điều trị thường được hẹn thử lại sau 4–12 tuần để xem đáp ứng, sau đó 3–12 tháng một lần tuỳ mức ổn định.
Một dấu hiệu cần để ý: LDL từ 4,9 mmol/L trở lên ở người trẻ, hoặc thấy u vàng ở gân gót, mí mắt, hoặc cha mẹ, anh chị em có người cholesterol rất cao. Đây có thể là tăng cholesterol gia đình, một rối loạn di truyền cần điều trị sớm và nên kiểm tra cho cả người thân, kể cả trẻ em.
Câu hỏi thường gặp
Người gầy có bị mỡ máu cao không?
Có. Cân nặng chỉ là một yếu tố. Di truyền, chế độ ăn nhiều mỡ động vật, ít vận động, rượu bia, suy giáp đều có thể làm mỡ máu cao ở người gầy. Vì vậy ai cũng nên thử ít nhất một lần khi trưởng thành, không chờ thấy mình béo mới đi kiểm tra.
Ăn trứng có làm tăng cholesterol không?
Với phần lớn người khoẻ, cholesterol trong thức ăn ảnh hưởng tới cholesterol máu ít hơn mỡ bão hoà. Ăn khoảng một quả trứng mỗi ngày trong chế độ ăn cân đối thường chấp nhận được. Người đã có mỡ máu cao, tiểu đường hay bệnh tim nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về lượng phù hợp.
Mỡ máu cao có tự khỏi không?
Mỡ máu cao do lối sống có thể giảm về mức mong muốn nếu thay đổi ăn uống, vận động và giảm cân bền bỉ. Mỡ máu cao do di truyền thường không về được bằng lối sống đơn thuần. Dù trường hợp nào cũng cần thử lại để biết, không nên đoán theo cảm giác.
Đã uống thuốc mỡ máu thì ăn uống thoải mái được không?
Không nên. Thuốc và lối sống cộng hưởng với nhau; ăn uống thả lỏng khiến cần liều cao hơn hoặc vẫn không đạt mục tiêu. Bác sĩ thường dặn duy trì chế độ ăn và vận động song song với thuốc, và tái khám đúng hẹn để theo dõi men gan, men cơ khi cần.
Có cần nhịn ăn trước khi xét nghiệm mỡ máu không?
Nhiều hướng dẫn hiện nay chấp nhận lấy máu không nhịn ăn cho lần tầm soát, nhưng phần lớn phòng xét nghiệm trong nước vẫn khuyên nhịn 9–12 tiếng để triglyceride chính xác. Cách an toàn là hỏi trước nơi mình làm và giữ cùng một điều kiện giữa các lần thử để dễ so sánh.
