Tháng đầu tiên ở nước ngoài quyết định khá nhiều cho cả năm học. Việc cần ưu tiên theo thứ tự là: giữ an toàn giấy tờ, hoàn tất thủ tục cư trú và bảo hiểm y tế, có tài khoản ngân hàng và số điện thoại địa phương, rồi mới tới chuyện đi lại, học tập và kết bạn. Làm sai thứ tự, ví dụ chưa đăng ký địa chỉ đã đi mở ngân hàng, bạn sẽ bị yêu cầu quay lại nhiều lần.
Danh sách 12 việc dưới đây áp dụng cho phần lớn các nước du học phổ biến. Tên gọi và thời hạn cụ thể khác nhau theo từng nước, nên hãy đối chiếu với tài liệu định hướng của trường và trang chính phủ nước sở tại, vì đó mới là nguồn có giá trị.
Tuần đầu: sáu việc thủ tục không được để chậm
Những việc này thường có hạn chót hoặc là điều kiện để làm việc khác, nên làm ngay trong 7–10 ngày đầu.
- Cất giữ giấy tờ gốc. Hộ chiếu, thư mời nhập học, giấy tờ cư trú để ở một chỗ cố định trong phòng; mang theo bản chụp khi ra ngoài, trừ khi luật nước đó buộc mang bản gốc. Lưu một bản điện tử trên đám mây.
- Đăng ký cư trú hoặc khai báo địa chỉ nếu nước đó yêu cầu. Ví dụ ở Đức phải đăng ký địa chỉ tại văn phòng công dân trong vòng hai tuần sau khi chuyển vào; ở Nhật, người lưu trú trung và dài hạn đăng ký địa chỉ ở văn phòng quận, thành phố trong vòng 14 ngày. Một số nước khác yêu cầu nhận thẻ cư trú hoặc xác nhận thị thực điện tử sau khi đến.
- Hoàn tất bảo hiểm y tế. Có nước buộc mua trước khi xin thị thực, có nước đăng ký sau khi đến. Biết rõ thẻ bảo hiểm của bạn là gì, dùng thế nào, khám ở đâu được chi trả.
- Mở tài khoản ngân hàng. Thường cần hộ chiếu, giấy tờ cư trú, xác nhận địa chỉ và thư xác nhận sinh viên của trường. Nhiều ngân hàng có gói tài khoản sinh viên miễn phí. Tài khoản địa phương giúp nhận lương làm thêm, trả tiền nhà và tránh phí chuyển đổi ngoại tệ khi quẹt thẻ Việt Nam.
- Có số điện thoại địa phương. Gói trả trước là lựa chọn dễ nhất lúc đầu vì không cần lịch sử tín dụng. Số địa phương cần cho ngân hàng, trường, chủ nhà và nhiều ứng dụng xác thực.
- Đăng ký mã số cần thiết cho làm việc và thuế nếu định đi làm thêm. Ví dụ số bảo hiểm xã hội ở Canada, mã số thuế ở Úc. Đọc kỹ quy định giờ làm thêm của thị thực trước khi nhận việc.
Mỗi thủ tục nên ghi ngày làm, nơi làm, giấy tờ đã nộp vào một ghi chú trên điện thoại. Khi cần gia hạn thị thực hay làm hồ sơ khác, bạn sẽ cần lại những thông tin này.
Tuần hai, tuần ba: ổn định học tập và sức khoẻ
Khi giấy tờ đã xong phần chính, chuyển sang những việc giúp bạn học được và sống khoẻ ở môi trường mới.
- 7. Dự đủ các buổi định hướng của trường. Buổi định hướng cho sinh viên quốc tế thường giải thích quy định thị thực, cách đăng ký môn, hệ thống học trực tuyến, thư viện, quy định chuyên cần. Nhiều thông tin chỉ được nói ở đây, và đây cũng là nơi dễ kết bạn nhất.
- 8. Đăng ký bác sĩ gia đình hoặc phòng khám sinh viên. Ở Anh, bạn nên đăng ký với một phòng khám đa khoa gần nhà ngay khi đến; nhiều nước khác cũng vận hành theo kiểu khám bác sĩ đa khoa trước rồi mới được giới thiệu lên chuyên khoa. Đợi đến lúc ốm mới tìm thì thường rất mệt.
- 9. Tìm hiểu quy định liêm chính học thuật. Đạo văn, chép bài bạn, nhờ người viết hộ, dùng công cụ trí tuệ nhân tạo sai quy định của môn học có thể bị đánh trượt môn hoặc nặng hơn. Mỗi môn có thể có quy định riêng về việc dùng công cụ AI; đọc đề cương môn học và hỏi giảng viên khi không chắc. Học cách trích dẫn đúng chuẩn mà khoa yêu cầu ngay từ bài đầu tiên.
- 10. Làm quen giao thông và thẻ đi lại. Nhiều thành phố có vé tháng hoặc thẻ giảm giá cho sinh viên; có trường gộp vé đi lại vào học phí kỳ học. Tải ứng dụng giao thông công cộng, tập đi thử tuyến từ nhà đến trường trước ngày học đầu.
- 11. Lưu các số khẩn cấp và địa chỉ quan trọng. Số khẩn cấp của nước đó, văn phòng an ninh khuôn viên, văn phòng sinh viên quốc tế, cơ quan đại diện Việt Nam gần nhất. Cơ quan đại diện là nơi hỗ trợ khi mất hộ chiếu hoặc gặp sự cố nghiêm trọng.
- 12. Lập ngân sách tháng đầu tiên và theo dõi chi tiêu. Phần dưới nói kỹ hơn.
Quản lý tiền: tháng đầu luôn tốn hơn bạn nghĩ
Tháng đầu thường tốn gấp rưỡi đến gấp đôi một tháng bình thường, vì bạn phải mua chăn gối, nồi niêu, đồ dùng học tập, áo ấm, đặt cọc nhà, mua vé đi lại, và hay ăn ngoài khi chưa quen chợ. Đừng lấy tháng đầu để đánh giá chi phí sinh hoạt cả năm, nhưng cũng đừng mang sang vừa khít số tiền dự tính.
Cách đơn giản nhất là chia tiền thành ba phần: cố định (tiền nhà, điện thoại, đi lại, bảo hiểm), thiết yếu biến động (đi chợ, đồ dùng) và tự do (ăn ngoài, giải trí, du lịch). Trả phần cố định ngay khi nhận tiền, đặt hạn mức cho phần thiết yếu theo tuần, phần tự do chỉ tiêu khi còn. Ứng dụng ngân hàng ở nhiều nước có tính năng phân loại chi tiêu tự động, rất tiện để nhìn lại cuối tháng.
Mẹo tiết kiệm thực tế: nấu ăn theo mẻ cho vài ngày, mua đồ dùng cũ từ sinh viên khoá trên sắp về nước, dùng thẻ sinh viên để được giảm giá ở bảo tàng, rạp, phương tiện công cộng, mua sắm theo danh sách. Cẩn thận với mua trả sau và thẻ tín dụng; nợ ở nước ngoài có lãi suất và phí trễ hạn không nhỏ, và lịch sử tín dụng xấu ảnh hưởng tới việc thuê nhà sau này.
Nếu gia đình gửi tiền từ Việt Nam, nên thống nhất lịch chuyển định kỳ và dùng kênh chính thức qua ngân hàng để có chứng từ, vì một số nước khi gia hạn thị thực có thể yêu cầu chứng minh bạn vẫn đủ tài chính.
Sốc văn hoá và nhớ nhà: chuyện bình thường, không phải yếu đuối
Sốc văn hoá thường đi theo đợt. Mấy tuần đầu nhiều người thấy hào hứng với mọi thứ mới. Sau đó, khoảng tháng thứ hai, thứ ba, khi bài vở dồn lên, trời lạnh dần và những thứ khác biệt bắt đầu gây mệt, cảm giác chán nản, cô đơn xuất hiện. Phần lớn sẽ dần thích nghi sau vài tháng. Biết trước quy luật này giúp bạn không hoảng khi nó tới.
Khác biệt nhỏ hay gây mệt nhất. Cách xếp hàng, cách góp ý thẳng trên lớp, việc gọi thầy cô bằng tên, chuyện phân loại rác, giờ đóng cửa hàng sớm, đồ ăn không hợp. Thay vì so sánh "bên mình thì khác", hãy hỏi người bản xứ vì sao họ làm vậy; thường có lý do rất thực tế.
Giữ nếp sinh hoạt cố định. Ngủ dậy cùng giờ, ăn đủ bữa, ra ngoài trời mỗi ngày dù trời âm u, vận động vài buổi mỗi tuần. Ở các nước mùa đông ngày ngắn, thiếu ánh sáng ảnh hưởng tâm trạng nhiều hơn bạn nghĩ.
Gọi về nhà vừa phải. Gọi về hằng ngày nhiều giờ có thể làm nỗi nhớ nhà nặng hơn và khiến bạn ít hoà nhập. Một lịch gọi cố định, ví dụ cuối tuần, thường dễ chịu cho cả hai bên.
Kết bạn có chủ đích. Tham gia một câu lạc bộ theo sở thích, một nhóm thể thao, tình nguyện viên hoặc nhóm học. Hội sinh viên Việt Nam ở thành phố đó giúp bạn có chỗ dựa, nhưng đừng chỉ chơi trong một nhóm.
Biết nơi tìm hỗ trợ khi gặp khó khăn
Gần như mọi trường đại học ở các nước du học phổ biến đều có dịch vụ tư vấn tâm lý cho sinh viên, thường miễn phí hoặc chi phí thấp, bảo mật thông tin. Nhiều người Việt ngại dùng vì nghĩ chỉ dành cho người "có vấn đề nặng". Thực tế, sinh viên đến gặp tư vấn viên vì mất ngủ, áp lực thi cử, chia tay, mâu thuẫn bạn cùng phòng, cảm giác lạc lõng. Gặp sớm khi chuyện còn nhỏ dễ hơn nhiều so với để dồn lại.
Ngoài tư vấn tâm lý, trường còn có văn phòng sinh viên quốc tế (thị thực, thủ tục), trung tâm hỗ trợ học tập (viết bài, kỹ năng thi, tiếng Anh học thuật), văn phòng hỗ trợ tài chính, văn phòng hỗ trợ người khuyết tật hoặc có nhu cầu đặc biệt, và người cố vấn học tập của khoa. Hãy lưu tên và cách liên lạc các văn phòng này ngay từ buổi định hướng.
Những dấu hiệu nên tìm hỗ trợ ngay: mất ngủ hoặc ngủ li bì nhiều tuần, bỏ học liên tục, không muốn gặp ai, ăn uống thất thường rõ rệt, có ý nghĩ làm hại bản thân. Khi có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy gọi số khẩn cấp của nước sở tại hoặc đến phòng cấp cứu gần nhất, đồng thời báo cho người bạn tin tưởng. Bạn không phải tự xoay xở một mình ở nơi xa nhà.
Sai lầm thường gặp của du học sinh năm đầu
Những lỗi này không lớn, nhưng tích lại thì ảnh hưởng tới điểm số, thị thực và túi tiền.
- Bỏ buổi định hướng vì nghĩ không quan trọng, rồi không biết hạn chót đăng ký môn hay quy định chuyên cần.
- Làm thêm quá số giờ thị thực cho phép vì thấy bạn bè làm; vi phạm có thể ảnh hưởng tới việc gia hạn hoặc bị huỷ thị thực.
- Ngại hỏi giảng viên, không dùng giờ tiếp sinh viên, đến cuối kỳ mới phát hiện mình hiểu sai yêu cầu bài tập.
- Chép đoạn văn từ nguồn khác mà không trích dẫn vì quen cách làm bài cũ; ở nhiều trường đây là vi phạm nghiêm trọng dù không cố ý.
- Không theo dõi ngày hết hạn của thị thực, giấy phép cư trú, hộ chiếu; để sát hạn mới nộp gia hạn.
- Chi tiêu theo cảm hứng ở tháng đầu, đến tháng thứ ba hết tiền phải xin thêm gia đình.
- Chỉ chơi với người Việt, sau một năm tiếng vẫn không tiến bộ và ít hiểu xã hội nước sở tại.
Năm đầu không cần hoàn hảo. Mục tiêu là đến cuối năm bạn tự lo được thủ tục, học đúng cách của trường, có vài người bạn tin được và biết mình cần gì cho năm tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Du học sinh có được làm thêm ngay từ tháng đầu không?
Tuỳ nước và loại thị thực. Có nước cho phép làm thêm ngay khi kỳ học bắt đầu với giới hạn số giờ, có nước cần xin giấy phép riêng. Hãy đọc điều kiện ghi trên thị thực và trang di trú chính thức, và nên ổn định việc học vài tuần trước khi nhận việc.
Mất hộ chiếu ở nước ngoài phải làm gì?
Báo cảnh sát địa phương để lấy giấy xác nhận mất, báo văn phòng sinh viên quốc tế của trường, rồi liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam để làm lại hộ chiếu hoặc giấy thông hành. Sau đó cần làm lại cả giấy tờ cư trú gắn với hộ chiếu cũ.
Có nên mang nhiều đồ ăn từ Việt Nam sang không?
Nhiều nước kiểm soát chặt thịt, trứng, sữa, hạt giống, trái cây tươi và một số đồ khô. Mang hàng cấm mà không khai báo có thể bị phạt nặng. Đồ khô đóng gói kín có nhãn rõ ràng thường dễ hơn; hãy tra quy định hải quan nước đến trước khi đóng vali.
Bị điểm kém bài đầu tiên có sao không?
Rất thường gặp vì cách chấm và yêu cầu khác với ở Việt Nam. Hãy đọc kỹ nhận xét, hẹn gặp giảng viên hỏi cụ thể chỗ cần sửa và dùng trung tâm hỗ trợ học tập. Bài đầu thường có trọng số thấp, mục đích chính là để bạn làm quen.
Làm sao để bớt cô đơn khi chưa có bạn?
Chọn một hoạt động lặp lại hằng tuần như câu lạc bộ, nhóm thể thao, tình nguyện, vì gặp cùng người nhiều lần mới thành bạn. Mở lời mời bạn cùng lớp đi ăn trưa hay học nhóm. Nếu cảm giác cô đơn kéo dài và nặng, hãy gặp tư vấn viên của trường.
Bảo hiểm du học có chi trả khám răng và mắt không?
Nhiều gói bảo hiểm sinh viên quốc tế không chi trả hoặc chỉ chi trả rất hạn chế cho răng, mắt, vật lý trị liệu. Hãy khám răng, kiểm tra mắt và chuẩn bị kính dự phòng trước khi đi, rồi đọc kỹ phần quyền lợi để biết mình được chi trả những gì.
