"Dành" nghĩa là giữ lại để dùng sau hoặc đem cho, hướng tới ai đó: để dành, dành dụm, dành cho con, dành thời gian. "Giành" nghĩa là tranh lấy về phía mình, thường có đối thủ hoặc có sự giằng co: tranh giành, giành giật, giành chiến thắng, giành quyền nuôi con. Vậy nên viết "để dành tiền", "món quà dành cho mẹ", nhưng "hai đội giành nhau quả bóng", "giành huy chương vàng".
Mẹo nhanh nhất là tự hỏi: có ai đang tranh với mình không? Có tranh, có hơn thua, có lấy từ tay người khác thì viết "gi". Không tranh với ai, chỉ giữ lại, sắp đặt hoặc trao đi thì viết "d". Câu hỏi này giải quyết được gần như mọi trường hợp. Phần dưới đi vào nghĩa gốc của từng chữ, bảng cụm từ hay gặp, những câu dễ nhầm nhất và cách tự kiểm tra trước khi gửi văn bản.
Nghĩa của "dành": giữ lại, sắp đặt, trao cho
Theo các từ điển tiếng Việt phổ thông, "dành" có hai nét nghĩa chính. Nét thứ nhất là giữ lại để dùng về sau: để dành, dành dụm, dành tiền mua nhà, dành một ít cơm cho bố về muộn. Trong nhóm này luôn có ý "cất đi", "không dùng ngay". Người miền Nam hay nói "để dành" cho cả đồ ăn, tiền bạc, thời gian, và cách viết đúng vẫn là "d".
Nét thứ hai là đem cho, hướng tới riêng một đối tượng: phòng dành cho khách, ghế dành cho người cao tuổi, lời cảm ơn dành cho thầy cô, dành thời gian cho gia đình, dành sự quan tâm cho học sinh yếu. Ở đây không ai tranh với ai, chủ thể tự nguyện sắp đặt hoặc trao đi.
Từ láy "dành dụm" cũng viết bằng "d" ở cả hai tiếng, nghĩa là góp nhặt dần dần mà để lại. Tên loài cây hoa trắng thơm hay trồng ở sân nhà là "dành dành". Ngoài ra còn "dỗ dành" (vỗ về cho nín), cũng là "d". Không có từ nào là "giành dụm" hay "giỗ giành".
Nghĩa của "giành": tranh lấy về phía mình
"Giành" luôn mang ý dùng sức lực, khả năng để lấy cho bằng được, trong khi có người khác cũng muốn thứ đó. Các cụm phổ biến: tranh giành, giành giật, giành lấy, giành phần, giành chỗ, giành quyền, giành chiến thắng, giành giải nhất, giành vé vào chung kết, giành lại thế chủ động. Trong kiện tụng, đấu thầu cũng vậy: "giành quyền nuôi con", "giành gói thầu", "giành quyền đăng cai giải đấu", vì luôn có bên kia cùng muốn.
Trong thể thao và thi cử, "giành" gần như luôn là chữ đúng: đội tuyển giành ngôi vô địch, học sinh giành học bổng, vận động viên giành huy chương. Dù không ai giằng co bằng tay, vẫn có cuộc cạnh tranh với người khác, nên dùng "gi".
Ở phương ngữ Nam Bộ có "giành giựt", là biến thể khẩu ngữ của "giành giật", vẫn viết "gi". Trẻ con "giành đồ chơi", anh em "giành nhau cái điều khiển ti vi", người đi chợ "giành mua hàng giảm giá" đều là "gi", vì đều có ít nhất hai bên muốn cùng một thứ.
Bảng 30 cụm từ hay gặp: viết d hay gi
Bảng dưới gom những cụm người Việt gõ nhiều nhất trên mạng xã hội, báo chí và văn bản công việc. Lưu lại để tra nhanh khi phân vân.
| Viết "dành" (giữ lại, trao cho) | Viết "giành" (tranh lấy) |
|---|---|
| để dành, để dành tiền | tranh giành, giành giật |
| dành dụm, dành dụm được | giành lấy, giành lại |
| dành cho, dành riêng cho | giành chiến thắng, giành ngôi vô địch |
| dành thời gian, dành tâm huyết | giành giải nhất, giành huy chương |
| dành chỗ cho bạn (giữ chỗ hộ) | giành chỗ ngồi (tranh với người khác) |
| dành sự quan tâm, dành tình cảm | giành quyền nuôi con, giành quyền kiểm soát |
| ghế dành cho người khuyết tật | giành quyền đăng cai, giành gói thầu |
| phần quà dành tặng khách | giành phần hơn, giành phần thắng |
| dỗ dành, cây dành dành | giành học bổng, giành suất đi thi |
| dành dụm cả đời mới mua được nhà | giành giật từng điểm số |
Chú ý hai cặp ở giữa bảng: "dành chỗ" và "giành chỗ" đều đúng nhưng nghĩa khác hẳn. Bạn đến sớm, đặt túi xuống ghế bên cạnh để giữ cho bạn mình là "dành chỗ". Lên xe buýt, chen để ngồi trước người khác là "giành chỗ". Tương tự, "dành phần cơm cho em" là để lại, còn "giành phần cơm của em" là lấy mất của em.
Những câu dễ viết nhầm nhất và cách sửa
Sai: "Mẹ giành cho con những điều tốt đẹp nhất." Đúng là "dành cho", vì mẹ trao đi chứ không tranh với ai. Lỗi này xuất hiện rất nhiều trong lời chúc, thiệp mừng, bài đăng ngày của mẹ.
Sai: "Đội U23 đã dành chiến thắng thuyết phục." Đúng là "giành chiến thắng". Chiến thắng có được nhờ hơn đối thủ, nên phải là "gi". Báo chí thể thao hay gõ vội thành "dành".
Sai: "Tiền để giành mua xe." Đúng là "để dành". Cụm "để giành" gần như không bao giờ đúng trong văn viết; nếu muốn nói tranh lấy thì cấu trúc sẽ là "để giành được…", ví dụ "luyện tập để giành được suất dự giải".
Sai: "Bài hát này giành tặng các bạn." Đúng là "dành tặng". Mọi cụm có "tặng", "cho", "riêng" đi sau thường đi với "dành".
Câu hai nghĩa: "Nó giành lấy phần bánh dành cho em." Câu này dùng đúng cả hai: "giành lấy" (tranh), "dành cho em" (phần để lại cho em). Đây là câu luyện tập hay để kiểm tra mình đã nắm chắc chưa.
Cách tự kiểm tra trước khi gửi văn bản
Khi gặp từ phát âm là "zành" hay "yành" mà chưa chắc, làm lần lượt các bước sau. Mỗi lần mất chừng mười giây, sau vài tuần sẽ thành phản xạ.
- Thay thử bằng "tranh". Nếu câu vẫn giữ nghĩa khi đổi thành "tranh lấy", "tranh được" thì viết "giành". Ví dụ "giành học bổng" đổi thành "tranh được học bổng" vẫn hợp lý.
- Thay thử bằng "để lại" hoặc "cho". Nếu câu hợp nghĩa khi đổi thành "để lại", "giữ lại", "trao cho" thì viết "dành". Ví dụ "dành thời gian cho con" đổi thành "để thời gian cho con" vẫn trọn ý.
- Tìm đối thủ. Trong câu có người khác muốn cùng thứ đó không? Có thì "gi", không thì "d".
- Dùng chức năng tìm kiếm của trình soạn thảo (Ctrl+F trên Windows, Command+F trên macOS) gõ "dành" rồi "giành", đọc lại từng chỗ xuất hiện. Văn bản dài như báo cáo, luận văn nên làm bước này trước khi nộp.
- Khi vẫn phân vân, viết lại câu bằng từ khác rõ nghĩa hơn: "giữ lại", "tranh được", "đạt được". Viết rõ nghĩa luôn an toàn hơn đoán chính tả.
Các công cụ kiểm tra chính tả tự động trên điện thoại và máy tính thường không bắt được lỗi này, vì cả "dành" và "giành" đều là từ có thật. Máy chỉ báo lỗi khi chữ không tồn tại, còn chọn sai từ đúng chính tả thì người viết phải tự soát.
Vì sao người Việt hay nhầm dành và giành
Ở phần lớn các tỉnh phía Bắc, "d" và "gi" đều đọc thành âm "z"; ở phía Nam, cả hai thường đọc như "y". Hai chữ khác nhau trên mặt giấy nhưng phát âm gần như trùng nhau trong lời nói hằng ngày, nên người viết không thể dựa vào tai. Muốn viết đúng phải dựa vào nghĩa.
Thêm một lý do: hai nghĩa đôi khi đứng rất gần nhau. "Giành được một khoản tiền" (thắng cuộc thi) và "dành được một khoản tiền" (tích cóp dần) đều có thể đúng tuỳ hoàn cảnh. Người đọc chỉ hiểu đúng khi người viết chọn đúng chữ. Một số từ điển xuất bản trước đây có ghi nhận cách dùng lẫn giữa hai chữ, nhưng sách giáo khoa và báo chí hiện nay phân biệt rõ như bảng trên, nên văn bản học tập và công việc nên theo cách phân biệt này.
Dành hay giành trong tình huống đời thường
Phần lớn lỗi không nằm ở sách vở mà ở tin nhắn, bài đăng, lời chúc, chú thích ảnh. Dưới đây là những câu thật hay gặp, đã viết đúng, kèm lý do ngắn để bạn đối chiếu.
- "Cuối tuần này mình dành trọn cho gia đình." Sắp đặt thời gian của chính mình, không tranh với ai.
- "Hai bé lại giành nhau cái máy tính bảng." Có hai bên cùng muốn một món đồ.
- "Bài viết này dành cho người mới bắt đầu chạy bộ." Hướng tới một nhóm người đọc.
- "Cô ấy giành lại vị trí số một sau ba năm." Lấy lại từ tay đối thủ.
- "Mỗi tháng cố dành ra hai triệu bỏ ống heo." Giữ lại để dùng sau.
- "Đừng giành nói khi người khác chưa nói xong." Tranh lượt lời với người khác.
- "Tình yêu thương ông bà dành cho các cháu." Trao đi, không cạnh tranh.
- "Khách đổ xô giành mua vé ngay khi mở bán." Nhiều người cùng tranh một lượng vé có hạn.
Để ý câu "giành nói": đây là cách nói khẩu ngữ khá phổ biến, nghĩa là chen ngang, tranh lượt. Một số nơi nói "giành lời". Cả hai đều viết "gi" vì bản chất là tranh với người đang nói. Ngược lại, "dành lời khen cho đồng nghiệp" là trao lời khen, viết "d".
Câu hỏi thường gặp
"Để dành" hay "để giành" mới đúng?
Viết "để dành" khi nói giữ lại để dùng sau, ví dụ để dành tiền, để dành bánh. "Để giành" chỉ xuất hiện khi "để" mang nghĩa mục đích và "giành" là tranh lấy, như "cố gắng để giành chiến thắng". Trong lời nói thường ngày, gần như luôn là "để dành".
"Giành chiến thắng" hay "dành chiến thắng"?
Viết "giành chiến thắng". Chiến thắng có được nhờ cạnh tranh và vượt qua đối thủ, đúng với nghĩa tranh lấy của "giành". Tương tự là giành giải, giành huy chương, giành ngôi đầu bảng, giành vé đi tiếp.
"Dành thời gian" hay "giành thời gian"?
Thông thường viết "dành thời gian", vì bạn sắp đặt quỹ thời gian của mình cho một việc. Chỉ khi có ý tranh với người khác, như "hai đứa giành nhau thời gian dùng máy tính", mới dùng "giành".
"Dành dụm" có viết "giành dụm" được không?
Không. "Dành dụm" là từ láy, cả hai tiếng đều viết bằng d, nghĩa là góp nhặt từng chút rồi giữ lại. Cách viết "giành dụm" là sai chính tả, dù đọc lên nghe giống nhau.
Có mẹo vần nào để nhớ dành và giành không?
Một câu dễ thuộc: "Có tranh thì gi, cất đi thì d". Tranh với ai đó thì chữ có thêm chữ i, giống như phải gồng thêm sức. Cất lại, trao đi thì viết gọn bằng d.
Phần mềm sửa lỗi chính tả có phát hiện được lỗi dành giành không?
Phần lớn công cụ sửa lỗi phổ biến không phát hiện được, vì cả hai đều là từ đúng chính tả. Một số công cụ kiểm tra theo ngữ cảnh có thể gợi ý, nhưng không ổn định. Cách chắc nhất vẫn là tự đọc lại và áp dụng câu hỏi có ai đang tranh hay không.
