Phiếu tổng phân tích nước tiểu thường có 10–11 dòng, đọc bằng que thử nhúng vào mẫu. Với người khoẻ, gần như tất cả chỉ số đều âm tính (NEG), chỉ có ba dòng mang con số: pH khoảng 5–8, tỉ trọng (SG) khoảng 1,005–1,030 và urobilinogen (URO) ở mức bình thường (khoảng 3,2–16 µmol/L). Các dòng cần chú ý nhất là LEU và NIT (gợi ý nhiễm khuẩn tiết niệu), PRO (đạm niệu, liên quan thận), GLU (đường niệu), KET (thể ceton) và BLD (máu trong nước tiểu).
Que thử nhạy nhưng dễ bị “đánh lừa”: nước tiểu lấy sai cách, đang có kinh, uống ít nước hay uống viên vitamin C liều cao đều có thể làm kết quả dương tính giả hoặc âm tính giả. Vì vậy hiểu cách lấy mẫu cũng quan trọng không kém hiểu từng ký hiệu. Dưới đây là cách đọc từng dòng và những bẫy hay gặp.
Bảng 11 chỉ số tổng phân tích nước tiểu
Kết quả có thể ghi bằng chữ (NEG, TRACE, 1+, 2+, 3+) hoặc bằng con số kèm đơn vị. Ngưỡng in trên phiếu của từng phòng xét nghiệm là căn cứ chính; bảng dưới là mức hay gặp.
| Ký hiệu | Tên | Bình thường | Bất thường gợi ý |
|---|---|---|---|
| LEU | Bạch cầu | âm tính (dưới khoảng 10–25 Leu/µL) | viêm, nhiễm khuẩn đường tiết niệu, khí hư lẫn vào mẫu |
| NIT | Nitrit | âm tính | có vi khuẩn chuyển nitrat thành nitrit, thường gặp nhất là E. coli |
| URO | Urobilinogen | khoảng 3,2–16 µmol/L (0,2–1 mg/dL) | tăng khi bệnh gan, tan máu |
| PRO | Protein | âm tính hoặc vết (dưới khoảng 0,1–0,15 g/L) | bệnh thận, tăng huyết áp, tiểu đường; cũng tăng thoáng qua khi sốt, gắng sức |
| pH | Độ axit | khoảng 5–8 (thường quanh 6) | quá kiềm kéo dài gợi ý một số loại nhiễm khuẩn, sỏi |
| BLD | Hồng cầu/huyết sắc tố | âm tính (dưới khoảng 5–10 Ery/µL) | sỏi, viêm, chấn thương, bệnh cầu thận; hoặc lẫn máu kinh |
| SG | Tỉ trọng | khoảng 1,005–1,030 | cao: uống ít nước, mất nước; thấp kéo dài: uống quá nhiều, rối loạn cô đặc |
| KET | Thể ceton | âm tính | nhịn đói, ăn rất ít tinh bột, nôn nhiều, tiểu đường mất bù |
| BIL | Bilirubin | âm tính | bệnh gan, tắc mật |
| GLU | Glucose | âm tính (dưới khoảng 1,7 mmol/L) | đường huyết cao vượt ngưỡng thận, hoặc do thuốc |
| ASC | Vitamin C (axit ascorbic) | âm tính | không phải bệnh; báo hiệu các ô khác có thể bị âm tính giả |
Không phải máy nào cũng có dòng ASC; nếu phiếu có và dòng này dương tính, hãy nhìn lại các ô GLU, BLD, NIT, BIL với con mắt nghi ngờ, vì vitamin C làm các phản ứng này yếu đi. Nếu nghi, hãy ngưng viên vitamin C hoặc nước cam đặc, đồ uống bổ sung khoảng 24 giờ rồi thử lại.
Đọc từng nhóm: nhiễm khuẩn, thận, chuyển hoá, gan
LEU và NIT cùng dương tính. Kèm tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu nhiều lần thì khả năng nhiễm khuẩn đường tiết niệu khá cao. Chỉ LEU dương tính mà NIT âm tính vẫn có thể là nhiễm khuẩn, vì không phải vi khuẩn nào cũng tạo nitrit và nước tiểu cần nằm trong bàng quang khoảng 4 giờ mới đủ thời gian chuyển đổi. Ngược lại, LEU dương ở phụ nữ không triệu chứng thường do khí hư lẫn vào khi lấy mẫu không sạch.
PRO dương tính. Một lần “vết” hoặc 1+ ở người khoẻ có thể do nước tiểu đặc, sốt, vừa vận động mạnh hoặc đứng lâu. Đạm niệu lặp lại ở nhiều lần thử, nhất là ở người tăng huyết áp, tiểu đường, là dấu hiệu sớm tổn thương thận. Khi đó bác sĩ thường cho định lượng tỉ lệ albumin/creatinin niệu, chính xác hơn que thử.
GLU dương tính. Thận bắt đầu thải đường ra nước tiểu khi đường huyết vượt khoảng 10 mmol/L (180 mg/dL). Vì vậy đường niệu dương tính là lý do để thử đường huyết và HbA1c. Lưu ý một số thuốc điều trị tiểu đường thế hệ mới hoạt động bằng cách cho thận thải đường, nên người đang dùng sẽ có GLU dương tính là chuyện có chủ đích.
KET dương tính. Gặp ở người nhịn ăn lâu, ăn kiêng kiểu ít tinh bột, nôn nhiều, phụ nữ nghén nặng. Ở người tiểu đường, nhất là kèm đường huyết rất cao, buồn nôn, thở nhanh, ceton niệu là dấu hiệu cần đi cấp cứu.
BIL và URO. Bilirubin niệu dương tính kèm nước tiểu sẫm, vàng da là dấu hiệu cần khám gan mật sớm. Urobilinogen tăng gặp trong bệnh gan và tan máu; urobilinogen rất thấp kèm phân bạc màu gợi ý tắc mật.
Cách lấy nước tiểu giữa dòng đúng để không phải thử lại
Phần lớn kết quả “bất thường nhẹ” mà thử lại thành bình thường là do khâu lấy mẫu. Cách lấy chuẩn chỉ mất hai phút:
- Ưu tiên nước tiểu buổi sáng đầu tiên hoặc nước tiểu đã nhịn ít nhất 4 giờ, nhất là khi cần đánh giá nhiễm khuẩn (để NIT kịp xuất hiện) và đạm niệu.
- Rửa tay bằng xà phòng. Vệ sinh bộ phận sinh dục ngoài bằng nước sạch hoặc khăn ướt không mùi do cơ sở cung cấp; nữ lau từ trước ra sau, nam kéo bao quy đầu nếu có.
- Mở nắp lọ, không chạm tay vào mặt trong lọ và nắp. Đặt nắp ngửa lên.
- Đi tiểu bỏ phần đầu khoảng 1–2 giây vào bồn cầu, để dòng nước tiểu rửa trôi vi khuẩn và tế bào ở niệu đạo.
- Không ngắt dòng, đưa lọ hứng phần giữa đến khoảng nửa lọ hoặc theo vạch hướng dẫn (thường 10–30 mL là đủ).
- Phần cuối tiểu tiếp vào bồn cầu. Đậy chặt nắp, lau ngoài lọ, ghi hoặc dán đúng tên.
- Gửi mẫu trong vòng 1 giờ. Nếu lấy ở nhà và không gửi kịp, để ngăn mát tủ lạnh và mang đến trong vài giờ, theo hướng dẫn của nơi xét nghiệm.
Phụ nữ đang có kinh nguyệt nên hoãn xét nghiệm đến khi sạch kinh khoảng 3 ngày nếu không gấp; trường hợp cần thử ngay, hãy báo với nhân viên y tế để họ ghi chú, vì máu kinh làm BLD dương tính và có thể kéo theo PRO, LEU. Trẻ nhỏ chưa tự tiểu được thì nhờ điều dưỡng hướng dẫn dùng túi hứng chuyên dụng.
Những yếu tố làm kết quả sai lệch
Uống quá ít hoặc quá nhiều nước. Nước tiểu đặc (tỉ trọng trên 1,025–1,030) làm các chỉ số như protein, bạch cầu dễ hiện “vết”. Uống ừng ực vài chai nước ngay trước khi lấy mẫu làm nước tiểu loãng, các chất bị pha quá mức nên có thể âm tính giả. Cứ uống như bình thường là tốt nhất.
Thức ăn, thuốc, vitamin. Vitamin C liều cao gây âm tính giả cho glucose, máu, nitrit, bilirubin. Một số thuốc và thực phẩm nhuộm màu nước tiểu (củ dền làm nước tiểu đỏ, vitamin nhóm B làm vàng chói, một số thuốc kháng khuẩn tiết niệu làm cam đậm) có thể làm sai lệch cách máy đọc màu. Nên kể cho bác sĩ mọi thứ đang uống.
Vận động mạnh, sốt, căng thẳng. Chạy bộ đường dài, tập nặng trong 24–48 giờ trước có thể làm xuất hiện đạm niệu và cả hồng cầu niệu thoáng qua. Đây không phải bệnh thận, nhưng cần được thử lại khi đã nghỉ ngơi.
Mẫu để quá lâu ở nhiệt độ phòng. Vi khuẩn sinh sôi làm NIT, pH thay đổi; tế bào bị phá huỷ. Mẫu để vài giờ dưới trời nóng gần như mất giá trị.
Nếu chỉ một chỉ số lệch nhẹ mà bạn không có triệu chứng gì, bác sĩ thường hẹn lấy lại mẫu đúng cách, có thể kèm soi cặn lắng hoặc cấy nước tiểu, trước khi kết luận.
Khi nào cần đi khám lại sớm
Que thử nước tiểu là công cụ sàng lọc nhanh. Những tình huống dưới đây không nên tự theo dõi ở nhà:
- Tiểu buốt, tiểu rắt kèm sốt, rét run, đau hông lưng một bên: có thể nhiễm khuẩn đã lên thận, cần khám trong ngày.
- Nhìn thấy nước tiểu đỏ hoặc màu xá xị, nhất là không kèm đau, ở người trên 40 tuổi hoặc hút thuốc lâu năm: cần khám tiết niệu để loại trừ nguyên nhân từ bàng quang, thận.
- Đạm niệu dương tính ở ít nhất hai lần thử cách nhau vài tuần, hoặc kèm phù mi mắt, phù chân, nước tiểu nhiều bọt lâu tan.
- Ceton niệu kèm đường huyết cao, nôn, đau bụng, thở nhanh ở người tiểu đường: đi cấp cứu.
- Phụ nữ mang thai có bất kỳ chỉ số bất thường nào, kể cả không triệu chứng, vì nhiễm khuẩn tiết niệu thầm lặng khi mang thai cần được điều trị.
- Hồng cầu niệu vi thể (chỉ thấy qua xét nghiệm) lặp lại nhiều lần dù đã loại trừ kinh nguyệt và vận động mạnh.
Không tự mua kháng sinh khi chỉ thấy LEU dương tính. Nếu cần, bác sĩ sẽ cho cấy nước tiểu để biết đúng vi khuẩn và loại thuốc còn tác dụng, nhất là với người hay bị tái phát.
Câu hỏi thường gặp
Xét nghiệm nước tiểu có cần nhịn ăn không?
Thường không cần nhịn ăn. Điều quan trọng là lấy mẫu đúng cách, ưu tiên nước tiểu buổi sáng và không uống quá nhiều nước ngay trước khi lấy. Nếu cùng lần còn thử máu cần nhịn đói thì cứ nhịn theo yêu cầu của xét nghiệm máu, lấy nước tiểu không bị ảnh hưởng.
Nước tiểu có bọt có phải đạm niệu không?
Không hẳn. Bọt có thể do tiểu mạnh, nước tiểu đặc, có lẫn chất tẩy rửa trong bồn cầu. Bọt nhiều, mịn, lâu tan và xuất hiện thường xuyên mới đáng nghi đạm niệu. Cách chắc chắn là làm xét nghiệm nước tiểu, tốt hơn là định lượng tỉ lệ albumin/creatinin.
Kết quả LEU 1+ mà không có triệu chứng thì sao?
Ở phụ nữ, nguyên nhân hay gặp nhất là mẫu lẫn khí hư do lấy không đúng cách. Bác sĩ thường cho lấy lại mẫu giữa dòng sạch hoặc soi cặn. Nếu thử lại vẫn dương tính hoặc xuất hiện tiểu buốt, sốt thì cần khám để quyết định có cấy nước tiểu, điều trị hay không.
Bao lâu sau sạch kinh thì xét nghiệm nước tiểu chính xác?
Nên chờ khoảng 3 ngày sau khi sạch kinh hẳn để không còn hồng cầu lẫn vào. Nếu cần làm gấp trong kỳ kinh, có thể dùng tăm bông chặn âm đạo và báo nhân viên y tế để họ đọc kết quả có cân nhắc.
Que thử nước tiểu tại nhà có tin được không?
Que thử mua ở hiệu thuốc dùng cùng nguyên lý với que trong phòng xét nghiệm nên có giá trị sàng lọc, nhưng đọc bằng mắt dễ sai màu, thời gian chờ không chuẩn. Nếu que tại nhà có dấu hiệu bất thường, hãy làm lại tại cơ sở y tế trước khi lo lắng hay tự điều trị.
Tỉ trọng nước tiểu cao có sao không?
Tỉ trọng cao thường chỉ cho thấy nước tiểu đang đặc, hay gặp khi uống ít nước, ra nhiều mồ hôi, sốt, tiêu chảy. Uống đủ nước rồi thử lại thường về bình thường. Nếu tỉ trọng luôn thấp hoặc luôn cố định dù uống nhiều hay ít, bác sĩ sẽ kiểm tra thêm chức năng thận.
