Động đất là sự rung chuyển của mặt đất khi đá trong vỏ Trái Đất bị nứt vỡ hoặc trượt đột ngột dọc theo một đứt gãy, giải phóng năng lượng tích tụ hàng chục đến hàng trăm năm dưới dạng sóng địa chấn. Nguyên nhân sâu xa là vỏ Trái Đất bị chia thành nhiều mảng kiến tạo lớn nhỏ, luôn dịch chuyển vài cm mỗi năm. Chỗ các mảng chèn ép, cọ xát vào nhau là nơi động đất xảy ra nhiều nhất.
Nếu đang ở trong nhà khi đất rung, việc cần làm là thụp xuống – che chắn – bám chặt: hạ thấp người, chui xuống gầm bàn chắc, che đầu cổ và giữ chân bàn tới khi hết rung. Đừng chạy ra ngoài lúc đang rung. Bài này giải thích cơ chế động đất, cách đọc con số "độ Richter" trên tin tức, vì sao Việt Nam ít động đất mạnh nhưng không phải không có, và danh sách việc nên làm trước, trong, sau động đất.
Vì sao Trái Đất có động đất
Hãy hình dung vỏ Trái Đất như vỏ một quả trứng luộc bị nứt thành nhiều mảnh, nổi trên lớp đá nóng dẻo bên dưới gọi là quyển mềm. Dòng nhiệt từ lòng đất làm lớp đá dẻo chuyển động rất chậm, kéo theo các mảng trôi đi khoảng 2–10 cm mỗi năm, cỡ tốc độ móng tay mọc. Ở ranh giới mảng, đá không trượt êm mà bị kẹt lại vì ma sát. Lực tiếp tục dồn nén, đá biến dạng dần như một cây thước nhựa bị uốn cong.
Đến lúc lực vượt quá sức chịu của đá, đứt gãy bung ra trong vài giây tới vài phút, hai bên trượt đi có khi tới vài mét, thậm chí hàng chục mét trong các trận rất lớn. Điểm bắt đầu nứt dưới lòng đất gọi là chấn tiêu, còn điểm trên mặt đất nằm ngay phía trên nó là tâm chấn. Từ chấn tiêu, sóng địa chấn lan ra mọi hướng: sóng P đến trước, làm mặt đất giật lên xuống; sóng S chậm hơn, rung lắc ngang mạnh hơn; sóng mặt đến sau cùng và thường gây hư hại nặng nhất.
Khoảng 80–90% động đất mạnh trên thế giới tập trung quanh Vành đai lửa Thái Bình Dương, dải hình móng ngựa chạy qua Nhật Bản, Philippines, Indonesia, New Zealand, bờ tây châu Mỹ. Vành đai lớn thứ hai chạy từ Địa Trung Hải qua Iran tới dãy Himalaya, nơi mảng Ấn Độ vẫn đang húc vào mảng Á – Âu. Ngoài ranh giới mảng, động đất còn có thể xảy ra trên các đứt gãy cũ bên trong mảng, do núi lửa, hoặc do con người, ví dụ khi hồ thủy điện lớn tích nước làm thay đổi áp lực trong đá.
Đọc đúng con số "độ Richter" trên tin tức
Thang Richter ra đời năm 1935, nay giới địa chấn chủ yếu dùng thang độ lớn mô men (Mw) chính xác hơn với các trận lớn, nhưng báo chí vẫn quen gọi chung là "độ Richter". Điều quan trọng nhất: đây là thang logarit. Tăng 1 độ, biên độ dao động ghi được tăng khoảng 10 lần và năng lượng giải phóng tăng khoảng 32 lần.
| Độ lớn | Cảm nhận và tác động thường gặp | Tần suất toàn cầu, ước chừng |
|---|---|---|
| Dưới 2,5 | Thường không cảm nhận được, chỉ máy ghi | Hàng trăm nghìn lần mỗi năm |
| 2,5 – 3,9 | Người ở gần cảm thấy rung nhẹ, đồ treo đung đưa | Rất thường xuyên |
| 4,0 – 4,9 | Rung rõ, cửa kính lạch cạch, đồ vật có thể rơi; hư hại nhẹ | Hàng nghìn lần mỗi năm |
| 5,0 – 5,9 | Nhà yếu có thể nứt, hư hại vừa | Hơn một nghìn lần mỗi năm |
| 6,0 – 6,9 | Hư hại đáng kể trong bán kính hàng chục km | Vài chục đến hơn trăm lần mỗi năm |
| 7,0 – 7,9 | Động đất lớn, hư hại nặng trên vùng rộng | Khoảng 10 – 20 lần mỗi năm |
| Từ 8,0 | Thảm họa trên diện rộng, có thể gây sóng thần | Khoảng một lần mỗi năm |
Như vậy một trận 7 độ không "mạnh hơn trận 6 độ một chút" mà giải phóng năng lượng lớn hơn khoảng 32 lần, và lớn hơn trận 5 độ khoảng một nghìn lần. Trận lớn nhất từng được ghi bằng máy là trận ở Chile ngày 22/5/1960, độ lớn 9,5.
Cần phân biệt độ lớn với cường độ. Độ lớn là một con số cho cả trận động đất. Cường độ là mức rung lắc tại từng nơi, thường đo theo thang 12 cấp, và giảm dần khi càng xa tâm chấn. Cùng một trận 6 độ, nhà ở gần tâm chấn trên nền đất yếu có thể rung dữ dội, còn nơi cách 200 km trên nền đá cứng có khi không ai biết. Độ sâu chấn tiêu cũng quan trọng: trận nông dưới 20 km thường gây hại nhiều hơn trận sâu cùng độ lớn.
Việt Nam có nằm trong vùng động đất không
Việt Nam không nằm trên ranh giới mảng lớn nên ít động đất mạnh so với Nhật Bản, Philippines hay Indonesia. Tuy vậy, lãnh thổ có nhiều đứt gãy đang hoạt động, nhất là ở Tây Bắc dọc các hệ đứt gãy sông Hồng, sông Đà, Lai Châu – Điện Biên, Sơn La. Đây là vùng từng ghi nhận những trận mạnh nhất trong lịch sử đo đạc ở nước ta, trong đó có trận Tuần Giáo (Điện Biên) năm 1983 với độ lớn khoảng 6,7, làm sập và hư hại nhiều nhà cửa.
Những năm gần đây, khu vực Kon Plông (nay thuộc Quảng Ngãi, trước thuộc Kon Tum) liên tục có động đất nhỏ, có tháng ghi nhận vài chục trận, phần lớn ở mức 2,5 – 4 độ; trận mạnh nhất từ khi chuỗi này bắt đầu là khoảng 4,7 độ vào năm 2022. Nhiều nhà khoa học cho rằng có liên quan tới hoạt động tích nước của các hồ thủy điện trong vùng, kiểu động đất kích thích, bên cạnh yếu tố đứt gãy tự nhiên; việc theo dõi và đánh giá vẫn đang được tiến hành.
Người ở Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh đôi khi thấy nhà cao tầng rung nhẹ khi có trận động đất mạnh ở Myanmar, Lào hoặc ngoài khơi. Đó là sóng địa chấn chu kỳ dài truyền đi rất xa và làm các tòa nhà cao lắc lư dễ hơn nhà thấp. Thông tin chính thức về các trận động đất ở Việt Nam do Viện Các khoa học Trái Đất (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), qua Trung tâm Báo tin động đất và cảnh báo sóng thần, công bố; khi thấy tin đồn trên mạng, hãy đối chiếu với nguồn này.
Cần làm gì trước, trong và sau động đất
Hướng dẫn dưới đây dựa trên nguyên tắc mà các cơ quan phòng chống thiên tai nhiều nước cùng khuyến nghị. Điều quan trọng là tập trước, để lúc thật cơ thể tự phản xạ.
- Trước: bắt vít tủ cao, kệ sách, bình nóng lạnh vào tường; để đồ nặng ở tầng thấp; không kê giường dưới gương hoặc khung kính lớn. Biết vị trí cầu dao điện, van khí gas. Chuẩn bị túi khẩn cấp gồm nước, đèn pin, pin dự phòng, bộ sơ cứu, còi, giấy tờ quan trọng.
- Trong, nếu ở trong nhà: thụp xuống, chui vào gầm bàn chắc, một tay che đầu cổ, tay kia giữ chân bàn. Không có bàn thì ngồi sát một bức tường trong, tránh xa cửa kính, tủ cao, đèn treo. Ở yên tới khi hết rung.
- Không chạy ra ngoài trong lúc rung và không dùng thang máy. Phần lớn thương tích xảy ra khi người ta cố di chuyển và bị vật rơi trúng, nhất là kính và gạch rơi ở lối ra. Lời khuyên cũ "đứng ở khung cửa" không còn được khuyến nghị với nhà hiện đại.
- Đang nằm trên giường: ở yên, úp người, lấy gối che đầu, trừ khi ngay phía trên có đèn treo nặng.
- Ở ngoài trời: tránh xa nhà cao, cột điện, cây lớn, biển quảng cáo; ngồi thấp ở chỗ trống. Đang lái xe: giảm tốc, dừng ở chỗ trống, tránh cầu vượt, hầm, cột điện, ở lại trong xe.
- Sau khi hết rung: kiểm tra người bị thương, mang giày dép vì có mảnh vỡ; ngửi thấy mùi gas thì khóa van, mở cửa, không bật tắt công tắc điện. Rời tòa nhà nếu thấy vết nứt lớn và đi bằng cầu thang bộ.
- Chuẩn bị cho dư chấn: những trận nhỏ hơn có thể tiếp diễn hàng giờ tới hàng tuần, đôi khi đủ mạnh làm sập phần nhà đã yếu. Không quay lại nhà hư hại cho tới khi được kiểm tra.
- Ở vùng ven biển: nếu rung mạnh hoặc kéo dài trên 20 giây, lập tức di chuyển lên chỗ cao mà không chờ thông báo, vì có thể có sóng thần.
Có dự báo được động đất không
Câu trả lời thẳng thắn là chưa. Đến nay chưa có phương pháp khoa học nào dự báo được chính xác ba yếu tố cùng lúc: thời điểm, địa điểm và độ lớn của một trận động đất cụ thể. Các "dự báo" lan truyền trên mạng kiểu ngày giờ cụ thể, hay dựa vào hình dạng mây, hành vi động vật, đều chưa được kiểm chứng.
Thứ khoa học làm được là đánh giá nguy cơ dài hạn: dựa vào lịch sử động đất và tốc độ dịch chuyển của đứt gãy để ước xác suất một vùng có trận vượt ngưỡng nào đó trong vài chục năm tới. Những bản đồ phân vùng này là cơ sở để quy định tiêu chuẩn thiết kế kháng chấn cho nhà cửa, cầu đường, đập thủy điện. Ở nhiều nơi trên thế giới, chính tiêu chuẩn xây dựng chứ không phải dự báo mới là thứ cứu nhiều mạng người nhất.
Một công cụ khác là cảnh báo sớm: các trạm đo phát hiện sóng P đến trước và phát tín hiệu trong vài giây, kịp trước khi sóng S mạnh tới những nơi ở xa hơn. Nhật Bản, Mexico, bờ tây Mỹ đã có hệ thống này, đủ để tàu điện phanh lại, thang máy dừng ở tầng gần nhất và người dân kịp chui xuống gầm bàn. Vài giây nghe ít, nhưng đủ để thực hiện động tác thụp xuống – che chắn – bám chặt.
Câu hỏi thường gặp
Động đất thường kéo dài bao lâu?
Phần rung chính của đa số trận động đất chỉ kéo dài từ vài giây tới khoảng một phút. Các trận rất lớn, độ lớn 9, có thể rung tới vài phút vì đứt gãy vỡ dài hàng trăm km. Sau đó còn dư chấn kéo dài nhiều ngày, nhiều tuần, cường độ giảm dần theo thời gian.
Động vật có biết trước động đất không?
Có nhiều câu chuyện về chó sủa, cá nhảy, gà hoảng loạn trước động đất, nhưng các nghiên cứu chưa chứng minh được động vật có thể báo trước một cách tin cậy. Có thể chúng cảm nhận sóng P yếu sớm hơn người vài giây, nhưng chưa thể dùng làm phương pháp dự báo.
Nhà cao tầng hay nhà thấp tầng an toàn hơn khi động đất?
An toàn phụ thuộc chủ yếu vào thiết kế kháng chấn và chất lượng thi công, không đơn giản là cao hay thấp. Nhà cao tầng thiết kế đúng chuẩn có thể lắc mạnh mà vẫn đứng vững. Nhà gạch không có cột dầm bê tông cốt thép, xây ẩu, là loại dễ sập nhất.
Động đất có xảy ra vào một mùa hay giờ cố định nào không?
Không. Động đất xảy ra bất kể mùa, giờ, thời tiết. Quan niệm có "thời tiết động đất" oi bức hay có giờ dễ động đất là không có cơ sở. Năng lượng tích tụ trong đá ở độ sâu hàng km không bị ảnh hưởng bởi nhiệt độ hay mưa trên bề mặt.
Ở chung cư cao tầng mà cảm thấy rung thì nên làm gì?
Thực hiện thụp xuống, che chắn, bám chặt ngay tại chỗ, tránh xa cửa sổ và tủ cao. Không lao ra hành lang, không dùng thang máy, không nhảy khỏi ban công. Hết rung mới bình tĩnh xuống bằng cầu thang bộ nếu tòa nhà có dấu hiệu hư hại.
Động đất có gây ra núi lửa phun hay ngược lại không?
Núi lửa sắp phun thường đi kèm hàng loạt động đất nhỏ do dung nham di chuyển lên, nên các nhà khoa học theo dõi động đất để cảnh báo núi lửa. Chiều ngược lại hiếm hơn: một trận rất lớn có thể ảnh hưởng tới núi lửa ở gần, nhưng không phải trận nào cũng vậy.
