Những loài động vật kỳ lạ nhất thế giới không phải là quái vật trong truyền thuyết mà là sinh vật có thật, được nghiên cứu kỹ, mang những khả năng nghe như khoa học viễn tưởng: gấu nước sống sót cả trong chân không vũ trụ, kỳ giông axolotl mọc lại nguyên chân đã mất, sứa Turritopsis dohrnii có thể quay ngược vòng đời, bạch tuộc có ba quả tim và máu màu xanh lam.
Mỗi khả năng kỳ lạ ấy là lời giải của tiến hóa cho một bài toán sinh tồn cụ thể, và nhiều loài đang được các phòng thí nghiệm nghiên cứu để hiểu thêm về lão hóa, ung thư, tái tạo mô. Dưới đây là chín loài, kèm giải thích vì sao chúng như vậy, có hai loài bạn có thể gặp ngay ở chợ hải sản và rừng ngập mặn Việt Nam.
Gấu nước và sứa bất tử: hai nhà vô địch sinh tồn
Gấu nước (tardigrade). Con vật tám chân, dài chỉ khoảng nửa milimét, trông như chú gấu béo tròn dưới kính hiển vi, sống trong rêu, địa y, cát ẩm ở khắp nơi, có thể ngay trên mái nhà bạn. Khi môi trường khô hạn, nó co chân, rút gần hết nước trong cơ thể, chuyển sang trạng thái gọi là tiềm sinh, gần như ngừng trao đổi chất. Ở trạng thái này, các thí nghiệm cho thấy gấu nước chịu được nhiệt độ gần độ không tuyệt đối, áp suất cực cao, liều phóng xạ gấp hàng trăm lần mức gây chết người.
Gấu nước từng ra ngoài vũ trụ. Năm 2007, các nhà khoa học châu Âu gửi gấu nước khô lên quỹ đạo trên một vệ tinh và để chúng tiếp xúc trực tiếp với chân không vũ trụ khoảng mười ngày. Sau khi về Trái Đất và được làm ướt, một phần trong số chúng hồi sinh và còn đẻ trứng. Tuy vậy, gấu nước không bất tử: ở trạng thái hoạt động bình thường, chúng khá mỏng manh và chỉ sống vài tháng tới vài năm.
Sứa bất tử Turritopsis dohrnii. Con sứa nhỏ cỡ móng tay út này có một khả năng chưa thấy ở loài nào khác cùng mức độ: khi bị thương, đói hoặc già, nó có thể biến cơ thể trưởng thành trở lại thành dạng polyp bám đáy, tức giai đoạn non, rồi lớn lên thành sứa mới. Quá trình như con bướm biến ngược về sâu.
Nhưng "bất tử" cần hiểu đúng. Về lý thuyết vòng lặp này có thể diễn ra nhiều lần, nhưng ngoài tự nhiên phần lớn những con sứa này vẫn chết vì bị ăn thịt hoặc bệnh. Các nhà sinh học nghiên cứu chúng để hiểu cách tế bào chuyển đổi danh tính, một chủ đề liên quan tới y học tái tạo.
Kỳ giông axolotl: bậc thầy mọc lại cơ thể
Axolotl là một loài kỳ giông có nguồn gốc duy nhất ở hệ thống hồ kênh Xochimilco gần Mexico City. Nó có gương mặt như đang mỉm cười và ba cặp mang lông vũ xòe hai bên đầu. Điều lạ đầu tiên: axolotl giữ nguyên hình dạng ấu trùng suốt đời, sống hoàn toàn dưới nước với mang ngoài, nhưng vẫn trưởng thành và sinh sản bình thường. Hiện tượng này gọi là tân thể.
Điều lạ thứ hai mới khiến các nhà khoa học mê mẩn: axolotl có thể mọc lại hoàn chỉnh chân bị mất, kể cả xương, cơ, dây thần kinh, mạch máu, đúng hình dạng cũ mà không để lại sẹo. Nó còn tái tạo được một phần tim, tủy sống, mắt và cả một phần não. Ở chỗ bị thương, tế bào tập hợp thành một khối gọi là mầm tái sinh, chứa "bản đồ" về vị trí của mình trên cơ thể, rồi xây lại đúng những gì đã mất. Hiểu được cơ chế này là mục tiêu của nhiều nhóm nghiên cứu y học tái tạo.
Trớ trêu là trong khi axolotl được nuôi phổ biến trong phòng thí nghiệm và làm thú cảnh trên khắp thế giới, quần thể hoang dã của nó lại cực kỳ nguy cấp do ô nhiễm nước, đô thị hóa và cá ngoại lai ăn trứng. Nếu bạn muốn nuôi axolotl làm cảnh, hãy biết chúng cần nước mát, thường khoảng dưới 20°C, điều khó duy trì ở khí hậu nóng tại Việt Nam nếu không có máy làm lạnh bể. Ngoài ra nên mua từ nguồn nhân giống hợp pháp.
Bạch tuộc, tôm tít, thú mỏ vịt: ba cỗ máy sinh học khác thường
Ba loài này thuộc ba nhánh hoàn toàn khác nhau của cây sự sống, nhưng đều có những bộ phận khiến các kỹ sư cũng phải học hỏi.
| Loài | Điểm kỳ lạ | Giải thích |
|---|---|---|
| Bạch tuộc | Ba quả tim, máu xanh lam, khoảng hai phần ba số nơ ron nằm ở các xúc tu | Hai tim bơm máu qua mang, một tim bơm đi khắp cơ thể. Máu dùng hemocyanin chứa đồng thay vì hemoglobin chứa sắt, nên có màu xanh. Mỗi xúc tu có thể tự "cảm" và xử lý thông tin khá độc lập |
| Bạch tuộc | Đổi màu và hoa văn da trong chưa tới một giây | Da chứa hàng nghìn túi sắc tố nhỏ được cơ điều khiển co giãn; một số loài còn đổi được cả độ sần của da để giống đá, rong |
| Tôm tít (bề bề) | Cú đấm nhanh như đạn, đủ làm vỡ vỏ ốc và cả kính bể nuôi | Cặp chân bắt mồi tích năng lượng như lò xo rồi bung ra cực nhanh, tạo bong bóng xâm thực: bong bóng xẹp tạo cú sốc thứ hai, phát ra ánh sáng và nhiệt độ rất cao trong khoảnh khắc |
| Tôm tít (bề bề) | Mắt có khoảng 12–16 loại tế bào cảm thụ màu, so với 3 loại ở người | Thấy được tia cực tím và ánh sáng phân cực; tuy vậy thí nghiệm cho thấy chúng phân biệt màu kém hơn người, có lẽ xử lý màu theo cách nhanh mà thô |
| Thú mỏ vịt | Thú có vú nhưng đẻ trứng, không có núm vú | Con non liếm sữa tiết ra từ các vùng da trên bụng mẹ. Con đực có cựa ở chân sau tiết nọc độc gây đau dữ dội cho người |
| Thú mỏ vịt | Săn mồi khi nhắm mắt, bịt tai, bịt mũi | Mỏ chứa hàng chục nghìn thụ thể cảm nhận điện trường yếu do cơ bắp con mồi phát ra dưới bùn |
Chi tiết thú vị với người Việt: tôm tít chính là con bề bề bán ở chợ hải sản, tên gọi tùy vùng. Khi mua bề bề còn sống, nên cầm bằng kẹp hoặc găng dày ở phần lưng, tránh để ngón tay ở trước đầu nơi đôi chân bắt mồi; các loài lớn có thể kẹp hoặc đâm khá đau.
Chuột chũi trụi lông: sống lâu và hiếm khi bị ung thư
Trông nhăn nheo, hồng hào, gần như không có lông, với hai chiếc răng cửa lòi ra ngoài môi, chuột chũi trụi lông sống trong hệ thống hang dưới lòng đất ở vùng khô hạn Đông Phi. Chúng tổ chức xã hội giống loài ong, kiến: mỗi đàn chỉ có một "nữ hoàng" sinh sản, còn lại là thợ đào hang, kiếm củ và lính bảo vệ. Rất hiếm loài thú có vú nào sống theo kiểu này.
Điều khiến các nhà khoa học chú ý là tuổi thọ: một con vật cỡ chuột thường chỉ sống 2–3 năm, nhưng chuột chũi trụi lông có thể sống hơn 30 năm, và nguy cơ tử vong gần như không tăng theo tuổi như ở phần lớn động vật. Chúng cũng rất hiếm khi bị ung thư; một trong những lý do được tìm thấy là mô của chúng chứa một dạng axit hyaluronic phân tử rất lớn, có thể giúp tế bào không sinh sôi mất kiểm soát.
Chúng còn chịu đựng được mức oxy rất thấp trong hang chật, thậm chí sống sót nhiều phút không có oxy trong thí nghiệm bằng cách chuyển sang chuyển hóa đường fructose như thực vật, và ít nhạy cảm với một số kiểu đau do axit. Mỗi đặc điểm là một manh mối mà các nhóm nghiên cứu lão hóa, ung thư và đột quỵ đang theo đuổi, dù còn rất xa mới thành ứng dụng cho người.
Cá thòi lòi và tê tê: hai loài kỳ lạ ngay ở Việt Nam
Cá thòi lòi sống ở bãi bùn rừng ngập mặn ven biển, từ Cần Giờ (TP. Hồ Chí Minh) tới Cà Mau. Đây là loài cá dành phần lớn thời gian trên cạn: chúng dùng vây ngực như nạng để "đi" và nhảy trên bùn, có con leo được lên rễ đước. Trên cạn, chúng thở qua da và lớp niêm mạc trong miệng, nên phải thường xuyên lăn mình trong bùn để giữ ẩm. Đôi mắt lồi trên đỉnh đầu xoay được như kính tiềm vọng để canh chim săn mồi. Mùa sinh sản, con đực nhảy cao, xòe vây lưng sặc sỡ để thu hút con cái và đuổi đối thủ. Lần tới đi rừng ngập mặn, nhìn kỹ bãi bùn lúc nước ròng, bạn sẽ thấy hàng chục con nhảy lách tách.
Tê tê là loài thú có vú duy nhất có vảy phủ khắp lưng. Vảy làm từ keratin, cùng chất với móng tay người, không có công dụng chữa bệnh nào đã được chứng minh. Khi gặp nguy, tê tê cuộn tròn thành quả bóng mà cả sư tử cũng khó cắn thủng. Chúng không có răng, dùng chiếc lưỡi dài có khi hơn cả thân để liếm kiến và mối; một con tê tê có thể ăn hàng chục triệu con côn trùng mỗi năm, giúp kiểm soát mối tự nhiên.
Việt Nam có hai loài tê tê là tê tê Java và tê tê vàng, đều nằm trong nhóm cực kỳ nguy cấp, được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt. Tê tê là một trong những loài thú bị buôn bán trái phép nhiều nhất thế giới. Cách đơn giản nhất để góp phần bảo vệ là không mua, không ăn, không dùng bất kỳ sản phẩm nào từ tê tê và báo cho cơ quan kiểm lâm khi thấy buôn bán.
Câu hỏi thường gặp
Gấu nước có ở Việt Nam không và tìm thế nào?
Gấu nước có mặt ở gần như mọi nơi trên Trái Đất, kể cả Việt Nam. Bạn có thể lấy một ít rêu khô trên tường hoặc thân cây, ngâm trong nước sạch vài giờ, vắt nước ra đĩa nhỏ rồi soi dưới kính lúp mạnh hoặc kính hiển vi đồ chơi phóng đại khoảng 30–60 lần.
Axolotl có phải là "khủng long sáu sừng" bán ở cửa hàng cá cảnh không?
Đúng, tên thương mại "khủng long sáu sừng" ở Việt Nam thường dùng cho axolotl, sáu "sừng" chính là ba cặp mang ngoài. Đây là kỳ giông, không phải cá hay khủng long. Chúng cần nước mát, sạch, không nuôi chung với cá vì dễ bị rỉa mang.
Bạch tuộc có thông minh thật không?
Bạch tuộc là một trong những động vật không xương sống thông minh nhất. Trong phòng thí nghiệm, chúng mở được nắp lọ, tìm đường qua mê cung, nhận ra từng người chăm sóc và có hành vi giống chơi đùa. Hệ thần kinh khoảng 500 triệu nơ ron, nhiều hơn chuột nhưng tổ chức rất khác động vật có xương sống.
Thú mỏ vịt có nguy hiểm với người không?
Thú mỏ vịt nhút nhát, sống ở sông suối miền đông nước Úc, hiếm khi gặp người. Chỉ con đực có cựa nọc độc ở chân sau, dùng chủ yếu khi tranh giành bạn đời. Nọc không gây chết người nhưng làm đau dữ dội nhiều ngày đến nhiều tuần, thuốc giảm đau thông thường ít tác dụng.
Có loài động vật nào thật sự bất tử không?
Chưa có loài nào bất tử theo nghĩa không thể chết. Một số loài như sứa Turritopsis dohrnii, thủy tức nước ngọt hay vài loài bọt biển có khả năng tự trẻ hóa hoặc gần như không lão hóa, nhưng vẫn chết vì bị ăn thịt, bệnh tật hay môi trường thay đổi.
Muốn cho trẻ tìm hiểu về động vật kỳ lạ thì nên bắt đầu thế nào?
Bắt đầu từ những loài gặp được ngoài đời thật như cá thòi lòi ở rừng ngập mặn, bề bề ở chợ, gấu nước trong rêu. Sau đó mở rộng bằng phim tài liệu thiên nhiên và sách khoa học thiếu nhi. Để trẻ tự đặt câu hỏi vì sao con vật lại như vậy rồi cùng tìm câu trả lời.
