Chúng ta nằm mơ chủ yếu trong giai đoạn ngủ REM (ngủ chuyển động mắt nhanh), lúc não hoạt động mạnh gần như khi thức nhưng cơ thể bị "ngắt" khỏi cơ bắp. Khoa học chưa có một câu trả lời duy nhất cho câu hỏi vì sao ta mơ, nhưng các giả thuyết được ủng hộ nhiều nhất cho rằng giấc mơ là sản phẩm phụ của việc não củng cố trí nhớ, xử lý cảm xúc và tự chạy thử các tình huống, kết hợp với việc vỏ não cố ghép các tín hiệu ngẫu nhiên thành câu chuyện.
Ai cũng mơ mỗi đêm, kể cả những người khẳng định mình không bao giờ mơ; họ chỉ không nhớ. Bài này đi qua kiến trúc một đêm ngủ, những gì xảy ra trong não khi mơ, vì sao giấc mơ vừa thức dậy đã tan biến, cùng các hiện tượng lạ như bóng đè và mơ tỉnh. Phần cuối nói về khi nào ác mộng nên được bác sĩ xem xét.
Một đêm ngủ diễn ra thế nào
Giấc ngủ không phải một trạng thái đều đều mà là các chu kỳ, mỗi chu kỳ dài khoảng 90 phút (dao động từ khoảng 70 tới 120 phút), lặp lại khoảng 4–6 lần mỗi đêm. Mỗi chu kỳ gồm ba giai đoạn ngủ không REM và một giai đoạn REM.
| Giai đoạn | Điều gì xảy ra | Tỷ lệ trong đêm của người trưởng thành, ước chừng |
|---|---|---|
| N1 – ngủ chập chờn | Chuyển từ thức sang ngủ, vài phút; dễ giật mình, có thể có cảm giác hụt chân rơi | Khoảng 5% |
| N2 – ngủ nông | Nhịp tim, nhiệt độ cơ thể giảm; não xuất hiện các đợt sóng đặc trưng liên quan tới ghi nhớ | Khoảng 45–55% |
| N3 – ngủ sâu | Sóng não chậm, khó đánh thức nhất; cơ thể tiết hormone tăng trưởng, phục hồi; tập trung nhiều ở nửa đầu đêm | Khoảng 15–25% |
| REM | Mắt đảo nhanh dưới mí, não hoạt động mạnh, cơ bắp gần như tê liệt; nơi diễn ra phần lớn giấc mơ sống động | Khoảng 20–25% |
Giai đoạn REM ngắn ở chu kỳ đầu, chỉ khoảng mười phút, rồi dài dần về sáng, chu kỳ cuối có thể tới 30–60 phút. Vì vậy nếu ngủ thiếu, bị cắt mất vài giờ cuối, bạn mất phần lớn giấc REM trong đêm. Đó cũng là lý do giấc mơ rõ nét nhất thường rơi vào gần sáng, ngay trước khi chuông báo thức reo.
Mơ cũng xảy ra trong giai đoạn không REM, nhưng thường ngắn, rời rạc, giống suy nghĩ hơn là phim. Giấc mơ có cốt truyện, hình ảnh rực rỡ, cảm xúc mạnh chủ yếu thuộc về giấc REM.
Bên trong não khi đang mơ
Chụp hình ảnh não khi ngủ REM cho thấy một bức tranh rất đặc biệt. Vùng hạch hạnh nhân, trung tâm xử lý cảm xúc như sợ hãi, và các vùng thị giác hoạt động mạnh, thậm chí mạnh hơn lúc thức. Ngược lại, vỏ não trước trán, nơi phụ trách suy luận logic, kiểm soát và tự nhận thức, lại giảm hoạt động. Sự kết hợp này giải thích vì sao giấc mơ giàu cảm xúc, nhiều hình ảnh, nhưng phi lý mà ta không thấy lạ: gặp lại người đã khuất, bay lượn, căn nhà biến thành trường học, tất cả đều có vẻ hợp lý trong lúc mơ.
Trong lúc đó, thân não gửi tín hiệu ức chế các nơ ron vận động ở tủy sống, làm hầu hết cơ bắp mất trương lực. Đây là một cơ chế bảo vệ: nhờ nó ta không vung tay đấm hay bật dậy chạy theo giấc mơ. Chỉ mắt và cơ hô hấp vẫn hoạt động, nên mắt đảo nhanh dưới mí, và cũng nhờ quan sát hiện tượng này mà năm 1953 các nhà nghiên cứu lần đầu phát hiện ra giấc ngủ REM.
Hóa chất trong não cũng đổi khác. Lượng noradrenaline, chất liên quan tới căng thẳng và tập trung, gần như tắt hẳn trong REM, trong khi acetylcholine tăng cao. Một số nhà nghiên cứu cho rằng chính môi trường ít noradrenaline này cho phép não ôn lại những ký ức có cảm xúc mạnh mà không kích hoạt phản ứng căng thẳng, giống như được xem lại một sự việc trong trạng thái an toàn.
Các giả thuyết khoa học: vì sao ta mơ
Củng cố trí nhớ. Nhiều thí nghiệm cho thấy người được ngủ sau khi học thì nhớ tốt hơn người thức cùng khoảng thời gian. Trong giấc ngủ, não phát lại các mẫu hoạt động của ban ngày, chọn lọc cái nên giữ, liên kết thông tin mới với cái cũ. Giấc mơ có thể là phần ta tình cờ "nhìn thấy" được của quá trình sắp xếp này, nên trong mơ hay xuất hiện mảnh vụn của những ngày gần đây.
Xử lý cảm xúc. Giả thuyết này coi giấc REM như một liệu trình làm dịu cảm xúc qua đêm: những trải nghiệm buồn, sợ được ôn lại để bớt gai góc, nên sáng ra ta thường nhìn chuyện hôm qua nhẹ nhàng hơn. Câu "để mai tính" vì thế có phần cơ sở.
Mô phỏng mối đe dọa. Một nhóm nhà nghiên cứu Phần Lan cho rằng giấc mơ là nơi não diễn tập phản ứng với nguy hiểm: bị rượt đuổi, rơi, đi thi không kịp. Đây là lý do nội dung giấc mơ tiêu cực chiếm tỷ lệ cao hơn hẳn tích cực.
Kích hoạt – tổng hợp. Năm 1977, hai nhà tâm thần học Allan Hobson và Robert McCarley đề xuất rằng thân não phát ra tín hiệu khá ngẫu nhiên trong REM, và vỏ não cố gắng hết sức ghép chúng thành câu chuyện. Theo cách nhìn này, giấc mơ không mang thông điệp ẩn mà là nỗ lực kể chuyện của bộ não.
Các giả thuyết không loại trừ nhau. Phần lớn nhà khoa học giấc ngủ hiện nay cho rằng giấc mơ có thể phục vụ nhiều chức năng cùng lúc, hoặc có những chức năng xảy ra trong giấc ngủ còn giấc mơ chỉ là trải nghiệm đi kèm. Câu hỏi vẫn mở. Việc gán ý nghĩa cụ thể cho từng hình ảnh trong mơ, kiểu mơ thấy rắn là điềm gì, không có cơ sở khoa học.
Vì sao vừa thức dậy đã quên giấc mơ
Phần lớn giấc mơ biến mất chỉ trong vài phút sau khi tỉnh, kể cả những giấc mơ lúc đang mơ thấy rất rõ. Lý do đầu tiên là hóa học: trong REM, lượng noradrenaline, một chất quan trọng để ghi nhớ thông tin mới, gần như bằng không. Não đang tạo ra câu chuyện nhưng chế độ ghi lại thì đang tắt.
Lý do thứ hai là vùng hồi hải mã, nơi chuyển trải nghiệm thành ký ức lâu dài, dường như là một trong những vùng "khởi động" chậm nhất khi ta thức dậy. Trong vài phút đầu, nếu bạn không chủ động nhắc lại, ký ức về giấc mơ không kịp được chuyển đi và tan biến. Người hay thức giấc giữa đêm, ngủ chập chờn, thường nhớ nhiều giấc mơ hơn đơn giản vì họ có nhiều lần tỉnh ngay sau REM.
Nếu muốn nhớ giấc mơ, chẳng hạn để viết, vẽ hay chỉ vì tò mò, cách hiệu quả là đặt sổ và bút cạnh giường. Khi vừa tỉnh, nằm yên, giữ nguyên tư thế, nhắm mắt nhớ lại một cảnh, rồi ghi ngay vài từ khóa trước khi cầm điện thoại. Sau một tuần, đa số người ghi lại được nhiều giấc mơ hơn hẳn. Không nhớ được giấc mơ cũng hoàn toàn bình thường, không phải dấu hiệu ngủ kém.
Bóng đè, mơ tỉnh và ác mộng
Ba hiện tượng này đều gắn với giấc REM và thường khiến người ta lo lắng hoặc tò mò.
- Bóng đè (liệt khi ngủ): bạn tỉnh táo về ý thức nhưng cơ thể vẫn đang trong trạng thái tê liệt của REM, không cử động được, vài giây tới vài phút. Vì vùng cảm xúc vẫn hoạt động, nhiều người cảm thấy có ai đó trong phòng, thấy hình bóng hay bị đè lên ngực. Đây là hiện tượng sinh lý, không phải điều gì siêu nhiên. Nó hay xảy ra khi thiếu ngủ, ngủ giờ thất thường, căng thẳng hoặc nằm ngửa. Mẹo thoát: tập trung cử động một đầu ngón tay hoặc ngón chân, hít thở chậm.
- Mơ tỉnh: trong khi mơ bạn nhận ra mình đang mơ, đôi khi điều khiển được diễn biến. Nghiên cứu ghi nhận lúc đó vùng vỏ não trước trán hoạt động trở lại một phần. Khoảng hơn một nửa số người từng có ít nhất một lần mơ tỉnh trong đời. Có thể tập bằng cách tự hỏi nhiều lần trong ngày "mình có đang mơ không" để thói quen đó xuất hiện cả trong giấc mơ.
- Ác mộng: giấc mơ đáng sợ làm bạn tỉnh giấc và nhớ rõ nội dung. Thỉnh thoảng gặp ác mộng là bình thường, nhất là ở trẻ em khoảng 3–6 tuổi và khi căng thẳng, sốt, đổi thuốc, uống rượu.
- Khác với hoảng sợ ban đêm ở trẻ: trẻ la hét, mắt mở nhưng không nhận ra bố mẹ, sáng ra không nhớ gì. Hiện tượng này xảy ra trong giấc ngủ sâu không REM ở nửa đầu đêm, không phải ác mộng. Bố mẹ chỉ cần ở cạnh giữ an toàn, không cố đánh thức.
- Khi nào nên đi khám: ác mộng lặp lại gần như mỗi đêm khiến sợ đi ngủ, ảnh hưởng tới học tập, công việc; ác mộng sau một sự kiện chấn thương tâm lý; bóng đè thường xuyên kèm buồn ngủ không cưỡng được ban ngày; hoặc người cùng giường thấy bạn đấm đá, nói to, bật dậy như đang diễn lại giấc mơ. Trường hợp cuối có thể là rối loạn hành vi giấc ngủ REM, nên được bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc giấc ngủ đánh giá.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi đêm chúng ta mơ bao nhiêu lần?
Người trưởng thành ngủ đủ thường trải qua 4–6 chu kỳ ngủ, mỗi chu kỳ có một giai đoạn REM, nên có thể mơ vài lần mỗi đêm, tổng cộng khoảng một tới hai giờ. Ngoài ra còn những giấc mơ ngắn trong giai đoạn không REM. Phần lớn bị quên sạch khi thức dậy.
Giấc mơ có màu hay đen trắng?
Phần lớn người hiện nay kể rằng mình mơ có màu. Thú vị là các khảo sát vào giữa thế kỷ 20, thời tivi và phim đen trắng phổ biến, ghi nhận tỷ lệ người mơ đen trắng cao hơn hẳn. Điều này gợi ý trải nghiệm hình ảnh hằng ngày ảnh hưởng tới cách ta nhớ và kể lại giấc mơ.
Người khiếm thị bẩm sinh có nằm mơ không?
Có. Người khiếm thị từ khi sinh ra vẫn mơ, nhưng giấc mơ của họ chủ yếu gồm âm thanh, xúc giác, mùi vị, cảm giác chuyển động thay vì hình ảnh. Người mất thị lực sau này, khi đã từng nhìn thấy, thường vẫn còn hình ảnh trong mơ ít nhiều năm sau.
Động vật có nằm mơ không?
Nhiều loài thú và chim có giấc ngủ REM. Chó, mèo ngủ say đôi khi giật chân, rên khẽ, mắt đảo dưới mí. Thí nghiệm trên chuột cho thấy trong lúc ngủ, não chúng phát lại đúng mẫu hoạt động khi chạy mê cung ban ngày. Dù không hỏi được, nhiều nhà khoa học tin chúng có trải nghiệm giống giấc mơ.
Ăn no trước khi ngủ có làm mơ nhiều hơn không?
Ăn quá no, ăn cay, uống rượu sát giờ ngủ có thể làm giấc ngủ chập chờn, thức giấc nhiều lần, nhờ đó bạn nhớ được nhiều giấc mơ hơn và dễ gặp giấc mơ khó chịu. Rượu còn ức chế REM nửa đầu đêm rồi gây REM dồn dập về sáng.
Mơ thấy người quen có nghĩa là người đó nghĩ đến mình không?
Không có cơ sở khoa học cho điều này. Nhân vật trong mơ được não lấy ra từ ký ức và cảm xúc của chính bạn, thường là những người bạn gặp, nghĩ tới hoặc lo lắng gần đây. Giấc mơ cho biết nhiều về điều đang chiếm tâm trí bạn hơn là về người khác.
