Trí nhớ không phải là một chiếc kho chứa băng ghi hình. Đó là một quá trình gồm ba bước: mã hóa (đưa thông tin vào), lưu trữ (giữ lại bằng các thay đổi ở kết nối giữa nơ ron) và truy xuất (gợi lại khi cần). Quên có thể xảy ra ở bất kỳ bước nào: không để ý nên không mã hóa, không ôn nên dấu vết mờ đi, hoặc vẫn lưu nhưng bị thông tin khác chen ngang nên không lôi ra được.
Điều quan trọng hơn: quên là bình thường và cần thiết. Một bộ não nhớ hết mọi chi tiết vụn vặt sẽ khó rút ra được cái chung, khó ra quyết định. Phần dưới giải thích các loại trí nhớ, vai trò của vùng hồi hải mã qua một ca bệnh nổi tiếng trong lịch sử thần kinh học, đường cong lãng quên, vì sao ký ức rất chân thật vẫn có thể sai, và khi nào hay quên là dấu hiệu nên đi khám.
Ba tầng của trí nhớ
Trí nhớ giác quan: chưa tới vài giây. Mọi thứ mắt thấy, tai nghe được giữ lại trong khoảnh khắc rất ngắn, hình ảnh khoảng dưới một giây, âm thanh vài giây. Đó là lý do bạn vẫn "nghe lại" được câu người khác vừa nói dù lúc đó đang lơ đãng. Phần lớn thông tin bị loại bỏ ngay ở tầng này; chỉ những gì được chú ý mới đi tiếp.
Trí nhớ ngắn hạn và trí nhớ làm việc: vài chục giây. Đây là "mặt bàn" nơi bạn giữ và xử lý thông tin tạm thời, như nhẩm một mã OTP vừa nhận hay tính nhẩm tiền thối. Năm 1956, nhà tâm lý học George Miller đưa ra con số nổi tiếng "7 cộng trừ 2" món; các nghiên cứu sau này cho rằng con số thực tế còn nhỏ hơn, khoảng 4 cụm thông tin. Nếu không nhắc lại, thông tin rời mặt bàn sau khoảng 15–30 giây.
Mẹo gom cụm. Dãy 4719283560 có mười chữ số, quá sức trí nhớ ngắn hạn nếu nhớ từng số, nhưng tách thành ba cụm 4719 – 283 – 560 thì dễ hơn nhiều. Người chơi cờ giỏi nhớ được cả thế cờ chỉ sau vài giây nhìn, vì họ thấy các mẫu quen thuộc chứ không thấy từng quân lẻ.
Trí nhớ dài hạn: từ vài phút tới cả đời. Dung lượng gần như không giới hạn trên thực tế. Nó chia thành hai nhánh lớn. Trí nhớ tường thuật là những gì kể ra được bằng lời: sự kiện đời mình (buổi khai giảng lớp một) và kiến thức chung (thủ đô nước Pháp là Paris). Trí nhớ không tường thuật là kỹ năng và thói quen: đi xe đạp, gõ phím, buộc dây giày; bạn làm được mà khó giải thích từng động tác.
Hồi hải mã và ca bệnh H.M.
Năm 1953, một người đàn ông Mỹ tên Henry Molaison, trong y văn gọi tắt là H.M., bị động kinh nặng không đáp ứng thuốc, được phẫu thuật cắt bỏ phần lớn hồi hải mã ở cả hai bên não. Cơn động kinh giảm rõ, nhưng một hậu quả không ai lường trước xuất hiện: từ đó ông không thể tạo thêm ký ức mới về sự kiện hay kiến thức. Ông có thể trò chuyện bình thường, nhưng nếu người đối diện rời phòng vài phút rồi quay lại, ông chào như gặp lần đầu. Những ký ức từ nhiều năm trước ca mổ thì phần lớn vẫn còn.
Nhà tâm lý học Brenda Milner nghiên cứu ông và phát hiện thêm một điều quan trọng: khi được tập một kỹ năng vẽ theo hình phản chiếu trong gương, H.M. tiến bộ dần qua các ngày, dù mỗi lần đều khẳng định chưa từng làm bài tập này. Điều đó chứng minh trí nhớ kỹ năng nằm ở hệ thống khác, không phụ thuộc hồi hải mã.
Từ ca bệnh này và hàng nghìn nghiên cứu sau đó, khoa học hiểu rằng hồi hải mã, một cấu trúc nhỏ hình con cá ngựa nằm sâu trong thùy thái dương, là trạm trung chuyển giúp biến trải nghiệm thành ký ức dài hạn. Theo thời gian, đặc biệt trong lúc ngủ, ký ức được củng cố và dần phân bố ra vỏ não, ít phụ thuộc vào hồi hải mã hơn. Đây cũng là vùng sớm bị ảnh hưởng trong bệnh Alzheimer, giải thích vì sao người bệnh thường quên chuyện vừa xảy ra trước khi quên chuyện xa xưa.
Vì sao chúng ta quên: năm nguyên nhân chính
Năm 1885, nhà tâm lý học Đức Hermann Ebbinghaus tự học hàng loạt âm tiết vô nghĩa rồi kiểm tra mình sau các khoảng thời gian khác nhau. Kết quả là đường cong lãng quên: lượng thông tin nhớ được tụt mạnh nhất trong những giờ đầu, sau đó giảm chậm dần. Tốc độ quên thực tế tùy độ khó và ý nghĩa của thông tin, nhưng hình dạng đường cong thì được lặp lại trong rất nhiều nghiên cứu.
| Nguyên nhân | Diễn ra thế nào | Ví dụ quen thuộc |
|---|---|---|
| Không mã hóa | Thông tin chưa từng được chú ý nên chưa bao giờ vào trí nhớ | Không nhớ đã để chìa khóa ở đâu vì lúc đó vừa nghe điện thoại |
| Phai dấu vết | Kết nối không được dùng lại thì yếu dần | Từ vựng ngoại ngữ học cấp ba, lâu không dùng |
| Nhiễu | Thông tin cũ và mới chen lấn nhau | Nhớ nhầm mật khẩu cũ với mới, gọi nhầm tên con |
| Lỗi truy xuất | Thông tin vẫn còn nhưng thiếu manh mối gợi lại | Cảm giác tên người "ở đầu lưỡi" mà không nói ra được |
| Thiếu củng cố | Ngủ kém, căng thẳng kéo dài làm quá trình củng cố bị gián đoạn | Thức trắng ôn thi rồi vào phòng thi quên sạch |
Hiện tượng "tên ở đầu lưỡi" rất phổ biến và tăng dần theo tuổi. Bạn thường nhớ được chữ cái đầu, số âm tiết hoặc một tên na ná. Cách gỡ hiệu quả là ngừng cố, chuyển sang việc khác; tên thường tự bật ra vài phút sau. Đi vào phòng rồi quên mình vào làm gì cũng là một hiện tượng đã được nghiên cứu: việc bước qua ngưỡng cửa như một "ranh giới sự kiện" khiến não đóng gói ký ức cũ lại.
Ký ức chân thật vẫn có thể sai
Mỗi lần nhớ lại, não không mở một tập tin cũ ra xem mà dựng lại ký ức từ các mảnh, rồi lưu lại phiên bản vừa dựng. Trong quá trình đó, ký ức có thể bị chỉnh sửa, thêm bớt chi tiết mà người nhớ hoàn toàn không hay biết. Đây không phải nói dối mà là cách trí nhớ bình thường vận hành.
Nhà tâm lý học Elizabeth Loftus đã làm nhiều thí nghiệm nổi tiếng về hiện tượng này từ thập niên 1970. Trong một thí nghiệm, người xem cùng một đoạn phim tai nạn xe nhưng được hỏi bằng các động từ khác nhau, "hai xe đâm sầm vào nhau" hay "hai xe chạm vào nhau". Nhóm nghe từ mạnh ước tốc độ cao hơn, và một tuần sau nhiều người trong nhóm này còn "nhớ" đã thấy kính vỡ, dù trong phim không hề có. Các nghiên cứu sau đó cho thấy có thể gieo vào một số người ký ức về những sự kiện thời thơ ấu chưa từng xảy ra.
Ngay cả những ký ức "khắc cốt ghi tâm" về sự kiện chấn động, nơi bạn đang ngồi khi nghe tin dữ, cũng thay đổi đáng kể sau vài năm dù người nhớ vẫn rất tự tin. Bài học thực tế: độ tự tin không bảo đảm độ chính xác. Khi tranh cãi trong gia đình về chuyện đã xảy ra thế nào, rất có thể không ai cố tình sai, chỉ là mỗi người đang giữ một phiên bản đã được dựng lại nhiều lần. Với việc quan trọng như hợp đồng, tiền bạc, hãy ghi chép lại.
Hay quên thế nào là bình thường, khi nào nên đi khám
Quên tên người mới gặp, quên để kính ở đâu, quên mình định nói gì khi bị ngắt lời là chuyện hằng ngày ở mọi lứa tuổi, tăng lên khi thiếu ngủ, căng thẳng, làm nhiều việc cùng lúc. Một số dấu hiệu dưới đây thì khác và nên đưa người thân đi khám chuyên khoa thần kinh:
- Quên chuyện vừa xảy ra và hỏi đi hỏi lại cùng một câu trong ngày, dù đã được trả lời.
- Lạc đường ở khu vực quen thuộc, không nhớ đường về nhà.
- Gặp khó khăn rõ rệt với việc trước đây làm thành thạo: nấu món quen, trả tiền, dùng điều khiển tivi, quản lý thuốc.
- Hay đặt đồ vào chỗ rất lạ, như ví trong tủ lạnh, và không thể lần lại.
- Thay đổi tính tình, hay nghi ngờ người khác lấy đồ của mình, thu mình, mất hứng thú với việc từng yêu thích.
- Quên đột ngột kèm nói khó, méo miệng, yếu tay chân một bên, nhìn mờ: cần gọi cấp cứu ngay vì có thể là đột quỵ.
Nhiều nguyên nhân gây giảm trí nhớ có thể điều trị được, như thiếu vitamin B12, suy giáp, trầm cảm, tác dụng phụ của thuốc, ngưng thở khi ngủ. Vì vậy đi khám sớm có ý nghĩa thực tế. Về phòng ngừa, các thói quen được nhiều nghiên cứu ủng hộ cho sức khỏe não gồm vận động thể chất đều đặn, ngủ đủ, kiểm soát huyết áp và đường huyết, duy trì giao tiếp xã hội và học những điều mới.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ta không nhớ gì về những năm đầu đời?
Hiện tượng này gọi là chứng quên thời thơ ấu: đa số người lớn không nhớ được gì trước khoảng 3 tuổi và rất ít trước 7 tuổi. Nguyên nhân được cho là hồi hải mã và vỏ não khi đó còn đang phát triển mạnh, ngôn ngữ và ý thức về bản thân chưa hoàn thiện để sắp xếp ký ức.
Cảm giác déjà vu là gì?
Déjà vu là cảm giác một tình huống mới lạ nhưng như đã từng trải qua. Đa số người từng gặp, thường ở tuổi trẻ. Giả thuyết phổ biến cho rằng đó là lỗi nhỏ trong hệ thống nhận diện cảm giác quen thuộc của não, không phải dấu hiệu bệnh nếu chỉ thỉnh thoảng xảy ra.
Có người nhớ được mọi ngày trong đời mình không?
Có một số rất ít người được mô tả có trí nhớ tự truyện siêu việt, nhớ chi tiết sự kiện của hầu hết các ngày trong đời. Điều thú vị là trí nhớ của họ với các loại thông tin khác như học thuộc danh sách lại chỉ ở mức bình thường, và ký ức của họ vẫn có thể bị sai lệch.
Thực phẩm chức năng bổ não có giúp tăng trí nhớ không?
Với người khỏe mạnh, ăn uống đủ chất, chưa có bằng chứng vững chắc rằng các sản phẩm bổ não giúp tăng trí nhớ rõ rệt. Nếu thiếu chất thật sự như vitamin B12, việc bổ sung theo chỉ định bác sĩ mới có ích. Ngủ đủ và vận động mang lại hiệu quả được chứng minh tốt hơn.
Vì sao mùi hương gợi ký ức mạnh như vậy?
Đường dẫn khứu giác đi khá thẳng tới hạch hạnh nhân và hồi hải mã, hai vùng xử lý cảm xúc và ký ức, khác với nhiều giác quan khác phải đi vòng qua đồi thị. Vì thế mùi bánh mẹ nướng hay mùi sách cũ có thể bất chợt kéo về cả một đoạn tuổi thơ kèm cảm xúc rõ nét.
Dùng điện thoại nhiều có làm trí nhớ kém đi không?
Khi biết thông tin luôn tra được, não có xu hướng nhớ chỗ tìm thay vì nhớ nội dung, điều này không hẳn là xấu. Vấn đề lớn hơn là thông báo liên tục làm gián đoạn sự chú ý, khiến thông tin không được mã hóa ngay từ đầu. Tắt thông báo khi cần tập trung giúp ghi nhớ tốt hơn.
