Huyết áp được coi là cao khi đo tại phòng khám từ 140/90 mmHg trở lên ở nhiều lần khám khác nhau, hoặc khi trung bình các lần tự đo tại nhà từ 135/85 mmHg trở lên. Huyết áp tối ưu là dưới 120/80 mmHg; từ 130–139/85–89 mmHg được xếp vào nhóm "bình thường cao", chưa phải bệnh nhưng là lời nhắc thay đổi lối sống.
Chỉ cần một trong hai con số vượt ngưỡng là đủ: 145/85 vẫn là tăng huyết áp, 128/92 cũng vậy. Một lần đo cao chưa đủ để chẩn đoán; bác sĩ cần nhiều lần đo, ở nhiều thời điểm, đôi khi kết hợp đo tại nhà hoặc đo liên tục 24 giờ. Bài dưới đây giải thích bảng phân độ theo khuyến cáo của Hội Tim mạch học Việt Nam và châu Âu, cách hiểu số đo tại nhà, và những con số cần đi khám ngay.
Hai con số trên máy đo nghĩa là gì
Số trên là huyết áp tâm thu: áp lực máu lên thành động mạch khi tim co bóp đẩy máu đi. Số dưới là huyết áp tâm trương: áp lực còn lại khi tim nghỉ giữa hai nhịp. Đơn vị là milimét thuỷ ngân (mmHg). Ghi "130/85" nghĩa là tâm thu 130, tâm trương 85. Con số thứ ba trên máy điện tử thường là nhịp tim (lần/phút), không phải huyết áp.
Ở người trẻ, tâm trương cao thường gặp hơn; từ khoảng 50 tuổi, động mạch cứng dần nên tâm thu tăng trong khi tâm trương đứng yên hoặc giảm. Vì thế người cao tuổi hay có dạng "tăng huyết áp tâm thu đơn độc", ví dụ 165/75. Dạng này vẫn là tăng huyết áp thật, cần điều trị, dù số dưới trông có vẻ bình thường.
Huyết áp dao động tự nhiên trong ngày: thấp nhất khi ngủ, tăng lên sau khi thức dậy, tăng khi gắng sức, căng thẳng, uống cà phê, nhịn tiểu, đau. Chênh nhau 10–20 mmHg giữa các lần đo trong ngày là chuyện bình thường. Chẩn đoán dựa trên mức trung bình lặp lại, không dựa trên một con số lẻ.
Bảng phân độ huyết áp đo tại phòng khám
Phân loại dưới đây theo khuyến cáo của Hội Tim mạch học Việt Nam (2022) và Hội Tăng huyết áp châu Âu, áp dụng cho người lớn từ 18 tuổi. Nếu hai số rơi vào hai nhóm khác nhau, xếp theo nhóm cao hơn.
| Phân loại | Tâm thu (mmHg) | Tâm trương (mmHg) | |
|---|---|---|---|
| Tối ưu | dưới 120 | và | dưới 80 |
| Bình thường | 120–129 | và/hoặc | 80–84 |
| Bình thường cao | 130–139 | và/hoặc | 85–89 |
| Tăng huyết áp độ 1 | 140–159 | và/hoặc | 90–99 |
| Tăng huyết áp độ 2 | 160–179 | và/hoặc | 100–109 |
| Tăng huyết áp độ 3 | từ 180 | và/hoặc | từ 110 |
| Tăng huyết áp tâm thu đơn độc | từ 140 | và | dưới 90 |
Hội Tim mạch Hoa Kỳ dùng ngưỡng thấp hơn: từ 130/80 mmHg đã gọi là tăng huyết áp giai đoạn 1. Vì vậy bạn có thể đọc thấy hai con số khác nhau trên mạng; cả hai đều có cơ sở, chỉ khác cách xếp nhóm. Điều quan trọng hơn là từ khoảng 130/85 trở lên, nguy cơ tim mạch bắt đầu tăng rõ và đáng để bạn hành động.
Phân độ cũng không phải tất cả. Bác sĩ còn đánh giá các yếu tố đi kèm như tiểu đường, mỡ máu, hút thuốc, bệnh thận, tổn thương tim để quyết định chỉ cần thay đổi lối sống hay cần dùng thuốc sớm.
Ngưỡng ở nhà thấp hơn ở phòng khám
Đo tại nhà, cơ thể thư giãn hơn nên số đo thường thấp hơn. Vì vậy ngưỡng chẩn đoán ở các hình thức đo khác cũng thấp hơn. Đây là điều nhiều người không biết: tự đo ở nhà được 137/86 mà nghĩ là "vẫn dưới 140, ổn", thật ra đã vượt ngưỡng.
| Cách đo | Ngưỡng tăng huyết áp |
|---|---|
| Đo tại phòng khám | từ 140/90 mmHg |
| Tự đo tại nhà (trung bình nhiều ngày) | từ 135/85 mmHg |
| Đo liên tục 24 giờ – trung bình ban ngày | từ 135/85 mmHg |
| Đo liên tục 24 giờ – trung bình ban đêm | từ 120/70 mmHg |
| Đo liên tục 24 giờ – trung bình cả ngày đêm | từ 130/80 mmHg |
Muốn so với ngưỡng nhà, bạn cần đo đúng quy trình: đo sáng và tối, mỗi lần hai lượt cách nhau một phút, liên tục ít nhất ba ngày (tốt nhất bảy ngày), rồi lấy trung bình. Một lần đo lẻ sau khi vừa leo cầu thang không nói lên điều gì.
Tăng huyết áp áo choàng trắng và tăng huyết áp ẩn giấu
Áo choàng trắng. Một số người cứ vào phòng khám là huyết áp vọt lên, có khi 150–160, nhưng ở nhà chỉ khoảng 120–125. Đây là phản ứng lo lắng khi gặp nhân viên y tế. Ước tính khá nhiều người được ghi nhận huyết áp cao ở phòng khám thuộc nhóm này. Họ không nhất thiết phải dùng thuốc ngay, nhưng cần theo dõi định kỳ vì nhóm này có xu hướng dần chuyển thành tăng huyết áp thật.
Ẩn giấu. Ngược lại, có người đo ở phòng khám bình thường nhưng ở nhà, ở chỗ làm lại cao, thường gặp ở người căng thẳng công việc, hút thuốc, uống rượu, ngủ ít. Dạng này nguy hiểm vì dễ bị bỏ sót. Nếu bạn có yếu tố nguy cơ mà số đo ở phòng khám đẹp bất thường, hãy tự đo thêm ở nhà.
Cách phân biệt. Bác sĩ thường đề nghị tự đo tại nhà một tuần hoặc đeo máy đo huyết áp liên tục 24 giờ. Mang sổ ghi chép hoặc chính máy đo của bạn đến buổi khám để bác sĩ đối chiếu.
Mẹo khi đo ở phòng khám. Đến sớm vài phút, đi vệ sinh trước, ngồi nghỉ ít nhất 5 phút, không nói chuyện trong lúc đo. Nếu lần đầu cao, xin đo lại lần hai sau 1–2 phút.
Vì sao con số cao mà không đau vẫn phải để ý
Tăng huyết áp được gọi là "kẻ giết người thầm lặng" vì phần lớn người bệnh không thấy gì bất thường trong nhiều năm. Trong lúc đó, áp lực cao liên tục làm thành động mạch dày và cứng dần, tim phải bơm mạnh hơn nên cơ tim dày lên, các mạch máu nhỏ ở thận, mắt và não bị tổn thương âm thầm. Đến khi có triệu chứng, nhiều khi là lúc đã có biến chứng như đột quỵ, nhồi máu cơ tim, suy tim hay suy thận.
Tin tốt là mỗi mức hạ huyết áp đều có lợi. Các phân tích gộp lớn cho thấy hạ khoảng 10 mmHg huyết áp tâm thu đi kèm giảm đáng kể nguy cơ đột quỵ và biến cố tim mạch. Vì thế, phát hiện sớm khi còn ở mức bình thường cao hay độ 1 là lúc can thiệp rẻ và hiệu quả nhất: thường chỉ cần điều chỉnh ăn uống, vận động, cân nặng và theo dõi đều.
Người có cha mẹ, anh chị em tăng huyết áp, người thừa cân, ăn mặn, ít vận động, uống nhiều rượu bia, có tiểu đường hoặc bệnh thận nên đo huyết áp thường xuyên hơn mức khuyến cáo chung, ít nhất vài tháng một lần.
Huyết áp thấp bao nhiêu là đáng lo
Không có một ngưỡng huyết áp thấp chung cho mọi người. Nhiều người, đặc biệt phụ nữ trẻ dáng gầy, có huyết áp thường xuyên khoảng 90–100/60 mà vẫn khoẻ mạnh, không cần điều trị. Thường người ta coi huyết áp dưới 90/60 mmHg là thấp; nó chỉ đáng lo khi đi kèm triệu chứng như chóng mặt, choáng váng khi đứng dậy, mờ mắt, mệt lả, buồn nôn, hoặc khi huyết áp tụt nhanh so với mức thường ngày của chính bạn.
Hạ huyết áp tư thế là dạng hay gặp ở người cao tuổi và người đang dùng thuốc hạ áp: huyết áp tâm thu giảm từ 20 mmHg trở lên (hoặc tâm trương từ 10 mmHg) trong vòng 3 phút sau khi đứng dậy. Biểu hiện là tối sầm mắt, loạng choạng khi đứng lên đột ngột, dễ ngã. Người có triệu chứng này nên báo bác sĩ để rà lại thuốc, và tập thói quen ngồi dậy từ từ, ngồi mép giường một lúc trước khi đứng.
Huyết áp thấp kèm sốt cao, nôn ói hoặc tiêu chảy nhiều, chảy máu, đau ngực, khó thở, lơ mơ là tình huống cần đến cơ sở y tế ngay vì có thể là dấu hiệu mất nước nặng, nhiễm trùng nặng hay vấn đề tim mạch.
Khi nào cần đi khám ngay
Phần lớn tăng huyết áp không gây triệu chứng, nên đừng chờ đau đầu mới đo. Nhưng có những tình huống không được hẹn để mai:
- Huyết áp từ 180/120 mmHg trở lên kèm đau ngực, khó thở, đau đầu dữ dội đột ngột, nhìn mờ, lú lẫn, yếu hoặc tê nửa người, nói khó, méo miệng: gọi cấp cứu 115 ngay.
- Huyết áp từ 180/110 mmHg trở lên dù không có triệu chứng: nghỉ ngơi 5–10 phút rồi đo lại; vẫn cao thì đi khám trong ngày, không tự uống thêm thuốc của người khác.
- Phụ nữ mang thai đo được từ 140/90 mmHg, nhất là kèm phù mặt, đau đầu, nhìn mờ, đau vùng thượng vị: đến khám sản ngay.
- Người đang điều trị mà số đo liên tục cao hơn mục tiêu bác sĩ đặt trong một hai tuần: đặt lịch tái khám sớm.
- Người trẻ dưới 30 tuổi phát hiện huyết áp cao: nên khám để tìm nguyên nhân thứ phát như bệnh thận, nội tiết.
Với người khoẻ mạnh, nên đo huyết áp ít nhất mỗi năm một lần từ 18 tuổi; người có huyết áp bình thường cao, thừa cân, gia đình có người tăng huyết áp thì đo thường xuyên hơn. Một chiếc máy đo bắp tay tốt ở nhà là khoản đầu tư rẻ nhất cho tim mạch.
Câu hỏi thường gặp
Huyết áp 130/80 có phải là cao không?
Theo cách phân loại của Việt Nam và châu Âu, 130/80 đo tại phòng khám thuộc nhóm bình thường cao, chưa là bệnh. Theo Hội Tim mạch Hoa Kỳ thì đã là giai đoạn 1. Dù gọi tên thế nào, đây là lúc nên giảm muối, vận động và đo lại thường xuyên.
Huyết áp bình thường của người già là bao nhiêu?
Ngưỡng chẩn đoán tăng huyết áp ở người cao tuổi giống người trẻ, từ 140/90 mmHg. Mục tiêu điều trị thì có thể nới hơn, thường quanh 130–139 mmHg tâm thu, tuỳ sức khoẻ và khả năng dung nạp. Bác sĩ sẽ đặt mục tiêu riêng cho từng người.
Đo hai tay ra hai số khác nhau thì tin tay nào?
Lần đầu nên đo cả hai tay. Chênh dưới 10 mmHg là bình thường. Sau đó luôn đo ở tay có số cao hơn. Nếu chênh trên 15–20 mmHg lặp lại nhiều lần, hãy báo bác sĩ vì có thể có hẹp động mạch.
Đau đầu, đỏ mặt có phải dấu hiệu huyết áp cao không?
Không đáng tin. Nhiều người huyết áp rất cao mà không có cảm giác gì, trong khi đau đầu có vô số nguyên nhân khác. Cách duy nhất để biết là đo bằng máy, không phải đoán theo cảm giác.
Huyết áp cao một lần có phải uống thuốc ngay không?
Thường không. Trừ khi số đo rất cao hoặc có triệu chứng nguy hiểm, bác sĩ cần xác nhận qua nhiều lần đo hoặc đo tại nhà trước khi chẩn đoán và quyết định có dùng thuốc hay không.
Huyết áp ban đêm cao có nguy hiểm không?
Có. Bình thường huyết áp ban đêm giảm 10–20% so với ban ngày. Người không giảm hoặc tăng về đêm có nguy cơ tim mạch cao hơn, hay gặp ở người ngáy to, ngưng thở khi ngủ, bệnh thận. Đo liên tục 24 giờ giúp phát hiện.
